Ahli sunna val jamoaning ikki aqidaviy yo‘nalishidan biri moturidiya mazhabi hisoblanadi. Bu mazhab asoschisi Abu Mansur Moturidiy shar’iy ilmlarning uchta yo‘nalishi bo‘yicha asarlar ta’lif etgan:
Tafsir yo‘nalishi bo‘yicha “Ta’viylotu ahli sunna” (Ahli sunnaning tushuntirishlari) nomli ulkan tafsir yozgan. Bu tafsirda Qur’on oyatlari tafsiridan tashqari e’tiqodga, usulul fiqhga va fiqhga tegishli hukmlar ham mahorat bilan ochib berilgan. Qur’on oyatlarini ko‘pincha oyatlar bilan tafsir qilgan, ayrim o‘rinlarda hadislar bilan ham tafsir qilgan. “Ta’viylotu ahli sunna” tafsirini hamasr ulamolardan Muhammad Zohid Kavsariy: “Bu kitob o‘z bobida unga tengi yo‘q bo‘lgan kitobdir”, deya madh qilgan. Abu Mansur Moturidiy “Ta’viylotu ahli sunna” tafsirida juda ko‘plab hikmatli gaplarni keltirgan, ulardan namuna sifatida quyidagilarni aytish mumkin:
– Alloh taolo bandalarini ular uchun manfaatli bo‘lgan narsalarga buyuradi va ularga zarar yetadigan narsalardan qaytaradi;
Abu Mansur Moturidiy usulul fiqh yo‘nalishi bo‘yicha “Ma’xozush sharoi’” (Shar’iy hukmlar manbasi) va “Jadal” (Ilmiy bahslar) nomli ikkita kitob yozgan. Ushbu ikki kitob hanafiya mazhabidagi qoidalar va ulardan kelib chiqadigan hukmlarni go‘zal suratda jamlagan asarlar, deb vasf qilingan. Zero, bu kitoblar hijriy oltinchi asrgacha hanafiylarning usulul fiqh bo‘yicha murojaat qiladigan asosiy manbalari hisoblangan. Keyinchalik esa ushbu yo‘nalish bo‘yicha yozilgan Abu Zayd Dabbusiyning “Taqviymul adilla” va Faxrul Islom Pazdaviyning “Kanzul usul” kabi usulul fiqh bo‘yicha yozilgan asarlarning asosi bo‘lib xizmat qilgan. Ulamolar bu ikki kitobning bizgacha yetib kelmaganini afsus bilan yodga oladilar.
Abu Mansur Moturidiy aqoid yo‘nalishi bo‘yicha ko‘plab asarlar yozgan. Bu asarlarni o‘rganib chiqqan ulamolar ularni uch turga ajratganlar:
Maqolot:
Aslida Moturidiydan oldin ham “Maqolot” (maqolalar) nomli bir qancha kitoblar yozilgan va ularda asosan Islom diniga mansub turli firqalarning qarashlari jamlangan. Masalan, Abul Hasan Ash’ariyning “Maqolotul islomiyyin” asari xuddi shunday asarlar sirasiga kiradi. Ba’zi olimlar Abu Mansur Moturidiyning “Maqolot” kitobini “Kitabut Tavhid” bilan bitta kitob bo‘lgan deb hisoblashgan.
Raddiyalar:
Abu Mansur Moturidiy qadariy, mo‘taziliy va qarmatiy kabi adashgan firqalarning qilayotgan da’volariga birma-bir naqliy hamda aqliy dalillar asosida raddiyalar qilgan. “Bayanu vahmil mo‘tazila” (Mo‘taziliylarning noto‘g‘ri tasavvuri bayoni), “Roddu a’lal qaromita” (Qarmatiylarga raddiya) kabi asarlarida mazkur firqalarning umumiy qarashlaridagi xatolarni ko‘rsatib bergan.
Abu Mansur Moturidiyning qilgan eng ulkan xizmati Ahli sunna val jamoaga qarshi chiqqan firqalarning da’volariga umumiy raddiya qilishdan tashqari, ularga batafsil raddiyalar qilganidir. Ya’ni, bu zot o‘sha paytlarda omma musulmonlarga tashvish tug‘dirib turgan mo‘taziliy yetakchilarining asarlariga birma-bir raddiyalar yozib, ularni “ochiq maydon”da mag‘lub qilgan. Bunga u zotning quyidagi asarlari yaqqol dalildir:
Alloh taologa iymon keltirish asoslari:
Abu Mansur Moturidiy Alloh taologa iymon keltirish asoslari bo‘yicha “Tavhid” kitobini yozgan. Kalom ilmiga oid ensiklopediya deyish ham mumkin bo‘lgan bu kitob Moturidiya mazhabining asosiy qarashlarini bayon qiluvchi asardir. Imom Moturidiyning ushbu asari undan keyin yozilgan kalom kitoblariga andoza hisoblanadi. Chunki keyinchalik yozilgan kalom kitoblari asosan Imom Moturidiyning uslubiga ko‘ra yozilgani va ma’lumotlar u zotning tartibiga ko‘ra tartiblangani inkor qilib bo‘lmaydigan ochiq haqiqatdir. Moturidiya mazhabidagi kitoblarning avvalida keladigan “bilish vositalari” mavzusini ham dastlab Abu Mansur Moturidiy joriy qilgan.
Moturidiya mazhabining asosiy qarashlarini bayon qiluvchi “Tavhid” kitobi “bilish vositalari” mavzusi bilan boshlanib, so‘ngra dahriylar, sumaniylar, sufastoiylar kabi firqalarga raddiya berishga o‘tilgan. Kitob oxirida qazo va qadar, iymon, shafoat, iymon va Islom masalalari bayon qilingan. Moturidiya mazhabidagi mashhur kitoblar bo‘lgan Abul Muin Nasafiyning “Tabsirotul adilla”, Umar Nasafiyning “Aqoidun Nasafiy” kabi asarlari “Tavhid” kitobi asosida ta’lif etilgan asarlar hisoblanadi.
Abdulqodir Abdur Rahim,
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent Islom
instituti o‘qituvchisi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Bugun aziz Vatanimizning har bir farzandining yuragi hapqirib turibdi. Negaki, biz Ona-yurtimizning eng ulug‘, eng aziz ayyom – Mustaqillik bayramini, O‘zbekiston Respublikasi istiqlolini qo‘lga kiritganining 35 yillik shodiyonalarini katta tantana qilayapmiz.
Jannatmakon yurtimiz, muqaddas Vatanimiz, dono xalqimizning diniy qadriyatlari, milliy an’analari nihoyatda bisyor, beqiyos va betakror bo‘lsa-da, qutlug‘ ayyom arafasida dorilomon kunlarga yetkazgani uchun yana va yana shukr qilish maqsadida bu yil Mustaqilligimizni 35 yilligini nishonlayotganimiz uchun faqat 35 tasinigina zikr qilmoqchimiz:
* SIZ yana qo‘shishingiz mumkin...
*** ENG muhimi: yo‘qotib qo‘yishdan oldin ularning QADRIGA yetish !!!
a s o s v a n ye g i z l a r i d a
Bu ro‘yxatni yana ko‘plab davom ettirish mumkin... Biroq fikrimizni muxtasar qilgan holda Allohdan O‘zbekiston xalqining bunday fazilatlari yanada ko‘payishini, yurtimiz tinch, osmonimiz musaffo, xalqimizga sihat-salomatlik, oilalarimizga baxt-saodat so‘rab qolamiz.
Alloh taboraka va taolo har bir xonadonga sog‘lik-salomatlik, tinchlik-xotirjamlik, ilohiy fayz-baraka, ko‘pdan-ko‘p yaxshiliklar ato etsin!
Iloho jannatmakon yurtimiz tinchligi, muqaddas Vatanimiz ravnaqi, dono xalqimiz salomatligi va farovonligi uchun, muborak dinimiz kamoloti hamda masjidu-madrasalarimizni obodligi uchun muhtaram Yurtboshimizning dono rahbarliklari ostida, hukumatimiz tomonidan oqilona olib borilayotgan xayrli, savobli ishlarni amalga oshirish maqsadida viloyatlarimiz rahbarlari hamda shahar va tuman rahbarlarining boshchiliklaridagi mehnatkash xalqimiz olib borayotgan barcha xayrli, yaxshi, savobli ishlarda Alloh taolo O‘zi madadkor bo‘lsin! Turmushimiz obod, xirmonlarimiz mo‘l, oilalarimiz mustahkam, bolalarimiz har tomonlama sog‘lom, ma’naviyatimiz yuksak bo‘lsin!
Mehribon Parvardigorimiz dono xalqimizni doimo turli xil o‘rinlarda har xil shakllarda qilayotgan yaxshi, xayrli, chiroyli, savobli ishlarini O‘z dargohi ilohiysida qabul aylasin! Iloho xalqimizga tinchlik-xotirjamlik, sihat-salomatlik, oilalarimizga fayzu ilohiy, baxt-saodat, to‘kin-sochin dasturxonlar nasib qilsin! Mehribon Parvardigorimiz O‘zi – eshitib turuvchi, ko‘rib turuvchi va bilib turuvchi Zot! Hammalarimizning dillarimizdagi niyatlarimizni, qalbimizdagi orzularimizni va barcha hojatlarimizni o‘ylaganimizdan ham afzali-ziyodasi bilan ravo qilsin!
Iloho dehqonchiliklarimizga va kasb-korlarimizga xayr-baraka berib, ishlarimizda ko‘pdan-ko‘p omadlar, muvaffaqiyatlar va behisob xursandchiliklar ato etib, ikki dunyoda ham azizu mukarram aylasin!
Ibrohimjon domla INOMOV