Aql arabcha so‘z bo‘lib, lug‘atda “tutish”, “qaytarish”, “bog‘lash” kabi ma’nolarni anglatadi. Aql o‘zagidan olingan “iqol” so‘zi chorva hayvonlarini bog‘lab qo‘yiladigan “tushov”, “zanjir”, “kishan” degan ma’nolarni ifoda etadi. Tushov chorva hayvonini qochib ketishdan saqlab, ekinlarni payxon qilishi, birovga jarohat yetkazishi, o‘zi yo‘qolib qolishi kabi zararlarning oldini olganidek, insondagi aql ham o‘z egasini yomon axloqlardan, zararli ishlardan qaytarib, uni insoniylik chegarasida ushlab turadi. Bu borada ulug‘ tobe’inlardan Omir ibn Abdi Qays rahimahulloh aytadi:
"إذا عَقَلَك عَقْلًك عما لا ينبغي فأنت عاقل"
“Agar aqling seni noma’qul ishlardan man qila olsa, sen (chindan ham) oqilsan”.
Alloh taolo O‘z marhamati va fazli bilan insonga xuddi chorva hayvonlardek arqon yoxud zanjirni emas, balki uning azizu mukarramligiga munosib o‘laroq, sirtdan ko‘zga ko‘rinmas nurafshon aqlni ravo ko‘rdi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar:
" العقل نورٌ في القلب ، يفرق بين الحق والباطل "
“Aql qalbdagi nur bo‘lib, u haq bilan botil o‘rtasini ajratadi”.[1]
Ulamolar tomonidan aqlga ko‘plab ta’riflar berilgan. Bu ta’riflar o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchidir. Jumladan: Aql – Alloh taolo insonga ato etgan quvvat va tabiiy his bo‘lib, u bilan inson nazariy ishlarni idrok qiladi va hayvondan ajralib turadi.
Aql – qalbdagi ruhoniy nur bo‘lib, uning vositasida zaruriy ilmlar idrok etiladi.
Aql – insonga berilgan buyuk ne’mat bo‘lib, u orqali Robbisini taniydi, dunyoviy va uxroviy foydalarni jalb qilib, zararlarni daf qiladi.
Qur’oni karimda aqlga taalluqli so‘zlar 50 marta, “Aql egalari” iborasi esa 10 martadan zikr qilingani dinimizda aqlga nechog‘lik yuksak e’tibor berilganining tasdiqidir. Zotan, Islomda diniy majburiyatlar inson zimmasiga aynan aql sababli yuklatilgandir. Shuning uchun, shariatda aqlsiz, esi past odam va yosh bola kabi aqli to‘liq shakllanmaganlarga alohida hukmlar joriy qilingan.
Aqli bo‘la turib uni ishlatmagan, havoyi nafsiga ergashib ilohiy ko‘rsatmalarga amal qilmagan va qonun-qoidalarni buzgan kimsalar qattiq tanqid qilinadi. Alloh taolo ularning oxiratdagi foyda bermas xasratli nolalarini quyidagicha bayon qiladi:
“Yana ular: “Agar quloq solganimizda yoki aql yuritganimizda edi, do‘zaxiylar qatorida bo‘mas edik” derlar” (Mulk surasi, 10-oyat).
Aqlini ishlatib nafsini jilovlay olgan va shaytonning yo‘liga yurmasdan Robbisining amriga quloq solgan bandalarga xushxabarlar beriladi:
“Shaytondan – unga ibodat qilishdan yiroq bo‘lgan va Alloh(ning toati va ibodati)ga qaytgan zotlar uchun (jannat) xushxabari bo‘lsin! Bas, (ey Muhammad) gapga quloq tutib, uning eng go‘zaliga (ya’ni najotga eltuvchi rost So‘zga) ergashadigan bandalarimga xushxabar bering! Ana o‘shalar Alloh hidoyat qilgan zotlardir. Va ana o‘shalar aql egalaridir” (Zumar surasi, 17-18-oyatlar).
Maqtovga sazovor xislatlarning me’yoridan ortig‘i nuqson sanaladi. Masalan, shijoatning haddan tashqarisi hovliqish deyiladi. Saxovatning chegaradan chiqib ketish holati sovirish deyiladi. Biroq, aql borasida bunday deb bo‘lmaydi. Chunki kishining aqli qancha ko‘p bo‘lsa, u uchun bu ziyoda fazilat hisoblanadi. Shu bois:
“Odamlarning eng afzali ularning aqllirog‘idir”, deyilgan.
“Mansurul-hikam” (Sochilgan durdona hikmatlar) kitobida:
كلُّ شيئِ إذا كثر رخص إلاّ العقل ، فإنه إذا كثر غلا
“Qaysi narsa ko‘paysa, qadri kamayib ketadi. Faqat aql bundan mustasno, chunki u ko‘paygani sari qadri oshaveradi”, deyilgan.
Ammo, aqlning ziyodaligi deganda ayyorlik va makr-hiylaga yovrilgan, birovning haqqini poymol etishga qaratilgan yovuzlikni tushunmaslik kerak. Balki, o‘z sohibini nojo‘ya ishlardan qaytarib, ko‘plab solih amallar qilishga safarbar etish orqali uni Robbisiga yaqinlashtiruvchi ruhiy quvvat aqlning ziyodaligi deb ataladi.
Luqmon ibn Omir[2] Abu Dardo[3] roziyallohu anhudan rivoyat qiladi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday dedilar: “Ey Uvaymir, aqlingni ko‘paytir, shunda Rabbingga yaqinliging ortadi”. Men: “Ota-onam sizga fido bo‘lsin! Aql borasida kim ham menga kafil bo‘la olardi?!” dedim. U zot sollallohu alayhi vasallam: “Alloh harom qilgan ishlardan saqlan va Allohning farzlarini ado et, shunda oqil bo‘lasan. So‘ng, qo‘shimcha solih amallarni ham bajar, shunda dunyoda aqling ko‘payadi, Robbingga yaqinliging ortadi va bu bilan azizlikka erishasan”, dedilar[4].
Alloh taolo barchamizni ezgu amallarda bardavom qilib, aqli ziyoda va O‘ziga yaqin bandalardan bo‘lmog‘imizga tavfiq ato etsin!
Asrorxon MAHMUDOV,
Mir Arab Oliy madrasasi o‘qituvchisi.
[1] “Adabud-dunyo vad-din”. Abulhasan Aliy ibn Muhammad ibn Habib al-Basriy al-Movardiy. Dor Ibn Kasir, Dimashq – Bayrut, 2005. – B.15.
[2] Luqmon ibn Omir al-Vassobiy al-Hamasiy. Ibn Hibbon uni siqalar (ishonchli roviylar) qatorida zikr qilgan. Abu Hotim ar-Roziy: “Uning Abu Dardodan rivoyati mursaldir” degan.
[3] Abu Dardo Uvaymir ibn Zayd ibn Qays al-Ansoriy roziyallohu anhu ulug‘ sahobiy bo‘lib, Xalifa Usmon ibn Affon roziyallohu anhuning davrida hijriy 32 yilda Damashqda vafot etgan.
[4] “Adabud-dunyo vad-din”. Abulhasan Aliy ibn Muhammad ibn Habib al-Basriy al-Movardiy. Dor Ibn Kasir, Damashq – Bayrut, 2005. – B. 26-28.
- 58وَلِلدَّعَوَاتِ تَأْثِيرٌ بَلِيغٌ وَقَدْ يَنْفِيهِ أَصْحَابُ الضَّلاَلِ
Ma’nolar tarjimasi: Duolarning yetuk ta’siri bordir, gohida adashganlar uni inkor qiladilar.
Nazmiy bayoni:
Duolarning yetuk ta’sirlari bor,
Adashganlargina qilarlar inkor.
Lug‘atlar izohi:
لِ – jor harfi فِي ma’nosida kelgan.
دَعَوَاتِ – kalimasi دَعْوَةٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, lug‘atda “iltijolar” ma’nosini anglatadi. Jor va majrur mubtadosidan oldin keltirilgan xabardir.
تَأْثِيرٌ – xabaridan keyin keltirilgan mubtado.
بَلِيغٌ – sifat. Ushbu kalimada duoning ta’sirga sabab ekaniga ishora bor. Chunki ta’sir, aslida, Alloh taoloning yaratishi bilan vujudga keladi.
وَ – “holiya” ma’nosida kelgan.
قَدْ – “taqliliya” (cheklash) ma’nosida kelgan.
يَنْفِيهِ – fe’l va maf’ul. نَفِي kalimasi lug‘atda “bir chetga surib qo‘yish” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.
اَصْحَابُ – foil. Bu kalima صَاحِب ning ko‘plik shakli bo‘lib, “lozim tutuvchilar” ma’nosiga to‘g‘ri keladi.
الضَّلاَلِ – muzofun ilayh. Ushbu izofada لِ jor harfi muqaddar bo‘lgan[1]. “Zalolat” kalimasi “to‘g‘ri yo‘ldan adashish” ma’nosida ishlatiladi.
Matn sharhi:
Duo lug‘atda “iltijo”, “o‘tinch” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “banda o‘zining faqirligini, hojatmandligini va muteligini hamma narsaga qodir bo‘lgan Alloh taologa izhor qilib, manfaatlarni jalb qilishni va zararlarni daf qilishni so‘rashi, duo deb ataladi”[2].
Mo‘min bandalarning qilgan duolarida o‘zlariga ham, agar marhumlar haqlariga duo qilayotgan bo‘lsalar, ularga ham manfaatlar yetadi. Duolarning ta’siri borligini adashgan kimsalargina inkor qiladilar. Matndagi “zalolatdagilar” degan so‘zdan mo‘taziliy toifasi ko‘zda tutilgan. Chunki mo‘taziliy toifasi bu masalada ham Ahli sunna val-jamoa e’tiqodiga zid da’volarni qilgan.
Duolarning ta’sirini inkor etadiganlar bir qancha dalillarni keltirishgan. Masalan, oyati karimalarda har bir insonga o‘zi qilgandan boshqa narsa yo‘qligi bayon qilingan:
“Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur”[3].
Boshqa bir oyatda esa kishi o‘zining qilgan yaxshi ishlari tufayli mukofotga erishsa, yomon qilmishlari sababli jazolanishi bayon etilgan:
“Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir”[4].
Ushbu oyati karimalarda har bir kishining ko‘radigan manfaatlari boshqalarning qilgan duo va xayrli ishlaridan emas, faqat o‘zining qilgan ishlaridan bo‘lishi bayon qilingan, bu esa duolarning ta’siri yo‘qligiga dalolat qiladi, – deyishgan.
Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilarga raddiyalar
Duolarning ta’sirlarini inkor etuvchilar keltirishgan yuqoridagi va undan boshqa dalillariga batafsil javoblar berilgan. “Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy” kitobida quyidagicha javob kelgan: "Insonga faqat o‘zi qilgan harakatigina (mansub) bo‘lur" ma’nosidagi oyatda bayon qilinganidek, haqiqatda inson o‘z sayi-harakati va yaxshi fe’l-atvori bilan do‘stlar orttiradi, uylanib bola-chaqali bo‘ladi, insonlarga mehr-muhabbat ko‘rsatadi va ko‘plab yaxshi ishlarni amalga oshiradi. Shunga ko‘ra insonlar uni yaxshilik bilan eslab, unga Alloh taolodan rahmat so‘rab duo qilsalar, toat-ibodatlarning savoblarini unga hadya qilsalar, bularning barchasi birovning emas, aslida, o‘z sayi-harakatining natijasi bo‘ladi.
Ikkinchi dalil bo‘lgan "Uning kasb etgani (yaxshiligi) – o‘ziga va orttirgani (yomonligi) ham o‘zigadir", ma’nosidagi oyat ham yuqoridagi kabi oyat bo‘lib, har bir kishi o‘zining qilgan yaxshi ishining samarasini ko‘radi, qilgan ma’siyatiga ko‘ra jazolanadi, kabi ma’nolarni ifodalaydi. (Ya’ni “har kim ekkanini o‘radi”, deyilgani kabi)”[5].
Shuningdek, duo qilishning foydasi bo‘lmaganida mag‘firat so‘rashga buyruq ham bo‘lmasdi. Qur’oni karimda esa mag‘firat so‘rashga buyurilgan:
“Bas, (ey Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling va o‘z gunohingiz uchun hamda mo‘min va mo‘minalar(ning gunohlari) uchun mag‘firat so‘rang!”[6].
Shuningdek, vafot etib ketgan kishilar haqiga qilingan duolarda manfaat bo‘lmaganida, ularni eslab duo qilganlar Qur’oni karimda madh etilmasdi:
“Ulardan keyin (dunyoga) kelganlar: “Ey Robbimiz, bizni va bizdan avval iymon bilan o‘tgan birodarlarimizni mag‘firat qilgin, iymon keltirganlarga (nisbatan) qalbimizda nafrat (paydo) qilmagin. Ey, Robbimiz, albatta, Sen shafqatli mehribonsan”, – derlar”[7].
Shuningdek, vafot etganlarga janoza namozini o‘qish tiriklar zimmasiga vojib qilingan. Janoza namozida esa sano va salovot aytish bilan birgalikda “Ey Allohim, bizlarning tiriklarimizni ham, o‘liklarimizni ham mag‘firat qilgin”, ma’nosidagi duo o‘qiladi.
Mazkur dalillarning barchasida duolarning ta’siri borligi ko‘rinib turibdi. Shuning uchun inson vafotidan keyin ham o‘z haqiga xayrli duolar qilinishiga sabab bo‘ladigan yaxshi amallarni qilishi lozim.
Duo qilish bandaga foyda keltiradigan va undan zararlarni daf qiladigan eng kuchli sabablardan ekani Qur’oni karimda ham, hadisi shariflarda ham bayon qilingan:
“Parvardigoringiz: “Menga duo qilingiz, Men sizlar uchun (duolaringizni) ijobat qilay!” – dedi. Albatta, Menga ibodat qilishdan kibr qilgan kimsalar yaqinda tuban holatda jahannamga kirurlar”[8].
Ibn Kasir rahmatullohi alayh ushbu oyat haqida: “Alloh taolo bandalarini O‘ziga duo qilishga da’vat etgan va O‘z fazlu marhamati bilan qilgan duolarini albatta ijobat etishga kafolat bergan”, – degan. Oyati karimaning davomidagi “ibodatdan kibr qilganlar” esa Alloh taologa duo qilishdan takabburlik qilgan kimsalar deya tafsir qilingan. Hadisi shariflarda duoning qazoni qaytarishga sabab qilib qo‘yilgani bayon etilgan:
عَنْ سَلْمَانَ الْفَارْسِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قال لَا يَرُدُّ القَضاءَ إلا الدُّعاءُ وَ لَا يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ
Salmon Forsiy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qazoni faqatgina duo qaytaradi, umrni faqatgina yaxshilik ziyoda qiladi”, – dedilar (Termiziy rivoyat qilgan).
Sharh: Ushbu hadisda duoning bajariladigan ishlarga bog‘lab qo‘yilgan qazoni qaytarish sabablaridan ekani bayon qilingan. Zero, Alloh taolo amalga oshadigan barcha narsalarga azaliy sabablarni tayin qilib qo‘ygan. Solih amallar saodatga erishish uchun azaliy sabablar bo‘lsa, yomon amallar badbaxt bo‘lish uchun azaliy sabablardir. Shuningdek, yaxshilik, go‘zal xulqli bo‘lish, qarindoshlik aloqalarini uzmaslik kabi amallar ham azaliy sabablar qatoriga kiradi. Ana shunday azaliy sabablar yuzaga chiqarilgan paytda o‘sha sababga bog‘langan ishlar ham yuzaga chiqadi.
Imom Tahoviy[9] rahmatullohi alayh “Aqidatut Tahoviya” asarida quyidagilarni yozgan: “Tiriklarning duo va sadaqalarida o‘liklar uchun manfaatlar bordir. Alloh taolo duolarni qabul qiladi va xojatlarni ravo qiladi (deb e’tiqod qilamiz)”.
Keyingi mavzu:
Dunyoning yo‘qdan bor qilingani bayoni.
[1] Bu haqidagi ma’lumot 53-baytning izohida bayon qilindi.
[2] Doktor Ahmad Farid. Bahrur-Roiq. – Iskandariya: “Dorul Majd”, 2009. – B. 105.
[3] Najm surasi, 39-oyat.
[4] Baqara surasi, 286-oyat.
[5] Muhammad Anvar Badaxshoniy. Talxisu sharhi aqidatit-Tahoviy. – Karachi: “Zamzam babilsharz”, 1415h. – B. 192.
[6] Muhammad surasi, 19-oyat.
[7] Hashr surasi, 10-oyat.
[8] G‘ofir surasi, 60-oyat.
[9] Abu Ja’far Ahmad ibn Muhamad ibn Salama Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 239 yilda Misrning “Toha” shaharchasida tug‘ilgan.
Imom Tahoviy hanafiy mazhabidagi mo‘tabar olimlardan bo‘lib, “Sihohi sitta” mualliflari bilan bir asrda yashab faoliyat yuritgan. Bu zot haqida ulamolar ko‘plab maqtovli so‘zlarni aytganlar. Jumladan Suyutiy “Tobaqotul Huffoz” asarida: “Imom Tahoviy alloma, hofiz, go‘zal tasnifotlar sohibidir”, – degan. Zahabiy: “Kimki ushbu imomning yozgan asarlariga nazar solsa, bu zotning ilm darajasi yuqori, ma’rifati keng ekaniga amin bo‘ladi”, – degan.
Imom Tahoviy tafsir, hadis, aqida, fiqh va siyratga oid ko‘plab asarlar yozib qoldirgan. Ularning ayrimlari quyidagilardir:
1. Ahkamul Qur’an (Qur’on hukmlari);
2. Sharhu ma’onil osor ( Asarlarning ma’nolari sharhi);
3. Aqidatut Tahoviya (Tahoviy aqidasi);
4. Bayonu mushkilil osor (Asarlarning mushkilotlari bayoni);
5. Sharhu jomeis sag‘ir (Jomeus sag‘ir sharhi);
Imom Tahoviy rahmatullohi alayh hijriy 321 yilda Misrda vafot etgan.