Bismillahir Rohmanir Rohim!

Kirish: Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar insonlar o‘rtasida axborot almashish va muloqot qilishning muhim vositasiga aylandi. Shu bilan birga, ushbu platformalardan foydalanish jarayonida ayrim shaxslarning sha’ni, qadr-qimmati va obro‘-e’tiboriga zarar yetkazuvchi ma’lumotlarni tarqatish kabi holatlar ham uchrab turibdi. Ayniqsa, internetda tarqalgan ma’lumotning keng ommaga tez yetib borishi bunday holatlarning oqibatlarini yanada jiddiylashtirishi mumkin.

Shu bois insonning obro‘si va qadr-qimmatiga yetkazilgan zararning shariat nuqtayi nazaridan qanday baholanishi, bunday zarar uchun tovon undirishning joiz yoki joiz emasligi kabi masalalarga aniqlik kiritish muhimdir.

Quyida Iordaniya Fatvo idorasi tomonidan tayyorlangan, ma’naviy zarar uchun tovon undirish masalasiga bag‘ishlangan fatvoni e’tiboringizga havola qilamiz. Unda ma’naviy zararning turlari, uning insonga ko‘rsatgan ta’siri va yetkazilgan zarar uchun tovon olish masalasi fiqhiy manbalar asosida yoritilgan.

“Savol: Bir kishi ijtimoiy tarmoqlarda boshqa bir shaxsni sharmanda qiluvchi ma’lumotlarni tarqatdi. Shundan so‘ng jabrlangan shaxs unga qarshi mahkamaga da’vo arizasi bilan murojaat qildi va mahkama tomonidan unga tovon puli undirib berish haqida qaror chiqarildi. Ushbu tovon pulidan foydalanishi joizmi?

Javob: Alloh taologa hamdlar bo‘lsin. Payg‘ambarimiz sayyidimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga, u zotning oila-a’zolari va sahobalariga salavotu salomlar bo‘lsin!

Ma’naviy (ruhiy) zarar uchun beriladigan tovonning hukmi uning insonga ko‘rsatgan ta’siri va zararining qay darajada jiddiy ekaniga qarab farq qiladi. Shu jihatdan u ikki qismga bo‘linadi:

Birinchi qism: Bu – boshqa insonlarga mol-mulki yoki badaniga emas, balki dini, qadr-qimmati, sha’ni yoki obro‘-e’tiboriga zarar va ziyon yetkazishdir. Bunga haqorat qilish, obro‘sizlantirish, sharmanda qilish yoki insonga nisbatan tahqirlovchi tarzda ozor berish kabi holatlar kiradi. Agar bunday harakat natijasida inson ishidan yoki tijoratidan ayrilsa, obro‘siga putur yetsa yoki davolanishni talab qiladigan kasallikka duchor bo‘lsa, bunday zarar uchun tovon puli olishda hech qanday monelik yo‘q.

Bunga quyidagi fiqhiy matnlar dalil bo‘ladi:

Hanafiy mazhabi imomi Saraxsiy rahimahulloh shunday deydilar:

"وقد روي عن محمد في الجراحات التي تندمل على وجه لا يبقى لها أثر تجب حكومة بقدر ما لحقه من الألم، وعن أبي يوسف رحمه الله يرجع على الجاني بقدر ما احتاج إليه من ثمن الدواء وأجرة الأطباء حتى اندملت"
(المبسوط، 26/81)

«Imom Muhammaddan shunday rivoyat qilingan: iz qoldirmay bitib ketadigan jarohatlarda yetkazilgan og‘riq miqdoriga qarab tovon belgilanadi. Imom Abu Yusuf rahimahulloh esa: jarohat bitguniga qadar jabrlanuvchining dori-darmon va tabiblarga to‘lagan xarajatlari miqdorini tajovuzkordan undirish mumkin, deganlar».

(Izoh: Imom Saraxsiy rahimahullohning bu gaplarida insonga zarar yetkazilsa, uning oqibatida kelgan zararni qoplash mumkinligi haqida so‘z bormoqda. Masalan, jarohat olgan kishining dori-darmon va tabib xarajatlari zarar yetkazgan shaxsdan undirilishi mumkin. Shunga o‘xshash ravishda, insonni obro‘sizlantirish natijasida unga haqiqiy zarar yetgan bo‘lsa, bu zararni ham qoplash masalasi ko‘riladi. Ya’ni, bu yerda dalil jarohat bilan obro‘sizlantirishning bir xil ekaniga emas, balki yetkazilgan zararni qoplash mumkinligiga taalluqli.)

Shofe’iy mazhabi ulamolaridan Imom Subkiy va boshqalar rahimahumulloh quyidagilarni naql qilganlar:

"وقال أبو إسحق: ثلاث مسائل أخالف فيها أصحابي: حد القذف، وحق الشفعة، ومقاعد الأسواق، أجوّز الصلح عنها، ومنعها سائر الأصحاب؛ لأنها ليست بمال"
(تكملة المجموع، 12/168)

«Abu Is'hoq shunday dedi: “Men sheriklarimdan uchta masalada farqli fikrdaman: qazf (birovni zino bilan tuhmat qilish) haddi, shaf’a haqqi va bozorlardagi o‘rinlarga bo‘lgan haq. Men bu huquqlar borasida kelishuv qilishni joiz deb bilaman. Boshqa mazhabdoshlarim esa bunga yo‘l qo‘ymaganlar. Chunki ular mol hisoblanmaydi”».

Shofe’iy ulamolaridan Sirojuddin Bulqiniy rahimahulloh ham quyidagilarni keltirganlar:

"(ولا يقابَل إسقاطُ حدّ القذف بشيء من الأعواض على الأصح)، يقال عليه: الوجهان في إسقاط حق الشفعة، ومقاعد الأسواق، والرد بالعيب أيضًا. ثم ذكر رأي أبي إسحق فقال: حكى الإمام عنه في [النهاية] أنه قال: خالفتُ أصحابي في ثلاث: يقولون: لا يوجد العوض عن حد القذف. وأنا أقول: يوجد"
(الفوائد الجسام على قواعد ابن عبد السلام، 1/407)

«Eng to‘g‘ri qarashga ko‘ra, qazf haddi bekor qilinishi evaziga biror tovon olinmaydi. Bunga nisbatan: shaf’a huquqi, bozorlardagi o‘rinlarga bo‘lgan huquq va aybli molni qaytarish masalalarida ham ikki xil qarash bor, deyiladi. So‘ng Abu Is'hoqning fikrini keltirib: “Imom (Juvayniy) “An-Nihoya” asarida undan quyidagilarni naql qilgan: “Men mazhabdoshlarimdan uch masalada farq qildim. Ular: ‘Qazf haddi uchun tovon bo‘lmaydi’, deydilar. Men esa: ‘Tovon bo‘ladi’, deyman”, degan».

Ikkinchi qism: Bu – insonning dini, qadr-qimmati yoki sha’niga daxl qilmaydigan, shariat nuqtayi nazaridan jiddiy ahamiyatga ega bo‘lmagan yoki ta’siri juda kichik bo‘lib, insonning hayoti, mehnat faoliyati va his-tuyg‘ulariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmaydigan zarardir. Bunday zarar evaziga tovon olish joiz emas.

Xulosa qilib aytganda, agar ma’naviy zarar insonning huquqlariga tajovuz qilish xususiyatiga ega bo‘lib, unga haqiqiy zarar va ziyon yetkazgan bo‘lsa, jabrlangan shaxs mahkamadan jazo qo‘llashni yoki yetkazilgan zarar evaziga undan pul undirishni talab qilishi joiz.

Bunda bugungi kunda insonning obro‘siga zarar yetkazishning yangi usullari paydo bo‘layotgani va bunday zararning oqibatlari ham e’tiborga olinadi. Shu asosda, jiddiy ma’naviy zarar yetkazilgan hollarda uni qoplash uchun pul undirish joiz bo‘lishi mumkin.

Biroq shuni alohida ta’kidlash lozimki, zarar uchun tovon undirish masalasi foiz olish yoki qarzni o‘z vaqtida to‘lamaganlik uchun penya va jarima olish masalasidan farq qiladi. Shu sababli mazkur hukmdan qarzni kechiktirganlik uchun foiz yoki penya olish joizligi kelib chiqmaydi. Vallohu a’lam”.

Tarjimon va izohlar muallifi:

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi bosh mutaxassisi, Toshkent islom instituti katta o‘qituvchisi Abdulatif Tursunov