Islom ulamolari o'rtasida ilk davrdan boshlab, hadislarning to'g'riligi, ya'ni, sahihligi, manbalarning ishonchliligiga alohida e'tibor berilgan. Bunga sabab o'sha davrdan boshlab, musulmonlar orasida noaniq, shubhali, hatto g'arazli maqsadlarga qaratilgan soxta hadislar ham tarqala boshlagan.

Ma'lumki, sahobalar o'z jonlari-yu mollarini din uchun, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uchun fido qilgan zotlar bo'lishgan. Ular Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamning hadislariga bevosita shohid bo'lganlarki, ularning hadis to'qishi ehtimoldan yiroq ishdir. Chunki Islom tarixidan bilamizki, sahobalar har bir xato, nojo'ya ishlarga, yolg'onga jim qarab turmaganlar, balki bu kabi holatlarga juda qattiq turganlar.

Ammo, tobe'inlar davrida ilk siyosiy ixtiloflar vujudga kelishi ba'zi mavzu' hadislarning paydo bo'lishiga sabab bo'la boshladi. Lekin, bu davrda adolatpesha sahobalarning hayotliklari bu harakatlarning keng tus olishiga to'sqinlik qilgan.

Tobe'inlardan keyingi davrda Islom dinining turli xalqlar orasida keng tarqalishi, siyosiy ixtiloflarning keng tus olishi, haqiqiy diniy ilmlardan uzoqlashish turli sohalarda mavzu' hadislarning ko'payishiga olib keldi.

Hadis to'quvchilarning asosiy sabablari quyidagicha:

Siyosiy ixtiloflar: Ba'zi olimlar mavzu' hadislar hijriy 41 yilga, ya'ni Ali roziyallohu anhuning xalifalik davriga to'g'ri keladi degan fikrni olg'a surganlar.

Shialar o'z da'vosini qo'llab quvvatlash uchun quyidagi mavzu' hadislarni to'qib chiqardilar: “Mening o'rinbosarim, mening sirdoshim, ahli baytimdan mening xalifam, mendan keyin xalifalikka eng loyiq odam Alidir”, “Har bir Payg'ambarning vasiyatchisi va vorisi bo'lgani kabi mening ham vasiyatchim va vorisim Ali ibn Abu Tolibdir”, “Kim Alini insonlarning eng yaxshisi demasa, kofir bo'ladi”, “Aliga nazar tashlash ibodatdir”.

Bu boradagi to'qilgan hadislarning mazmuni asosan ba'zi shaxslarni ulug'lash ma'nosida bo'ldi. Har bir toifa o'z etakchisi, boshlig'ining fazilati haqida hadis to'qishga harakat qildi.

Manbalarda ko'rsatilishicha, bu harakatni birinchi bo'lib “shia” toifasi boshlagan.

Shu o'rinda, mazkur mazmundagi mavzu' hadislarni bazilarini misol tariqasida aytish mumkin:

“Men ilm shahri bo'lsam, Ali uning eshigidir”,

“Sizlarning qozingiz Alidir”.

Halifalik Umaviylarga o'tgandan keyin ularning tarafdorlari arab millatiga mansub bo'lmagan odamlarga nisbatan mensimaslik va kamsitish tuyg'usi bilan muomala qilganlar. Natijada, turli to'qima hadislar vujudga keldi.

Islom dushmanlari: Bular musulmonlarni aqidalaridan va Islom dinidan uzoqlashtirish maqsadida hadislar to'qib, ularga asoslangan botil aqidalarni musulmonlar orasida targ'ib qilganlar. Aytish mumkinki, Islom dushmanlari o'sha davrda keng tarqalgan turli diniy oqimlarning niqobi ostida faoliyat ko'rsatganlar.

Bunday kishilardan biri Mu'allo ibn Abdurohman vafot etishi oldidan bunday degan: “Men Alining fazli to'g'risida 70 hadis to'qiganman”. Odamlarning Islom dinini qabul qilmasliklari, qabul qilganlarni esa, undan sovitish maqsadida zindiqlar (din dushmanlari ya'ni, dinsizlar) mantiqsiz, aql bovar qilmaydigan va ertakka o'xshagan hadislarni to'qiy boshlaganlar.

Ja'far ibn Sulaymon aytadi: “Islom dushmanlaridan biri odamlar orasida Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam aytmagan 400 hadisni tarqatganiga iqror bo'ldi”.

Qasddan emas, balki ba'zi roviylarning xato gumonlari tufayli vujudga kelgan mavzu' hadislar: Buning ko'rinishi, sahih hadis matniga ba'zi iboralar yoki so'zlarning qo'shilib qolishi shaklida bo'ladi.

Shuningdek, Allohning sifatlariga, tarixiy voqelikka hamda tibbiyot faniga zid keluvchi hadislar ham mavzu' hisoblanadi. Bundan tashqari bir irqni, mazhabni, mazhab imomlarini, adashgan firqalarni madh etuvchi va sahobalarni kamsituvchi hadislar ham mavzu' hisoblanadi.

Islom dushmanlari ham ko'pincha Islom dinini inson hayoti uchun salohiyatsiz ekanligini isbotlash maqsadida mavzu' hadislardan makr, hiyla yo'li bilan foydalandilar.

Ko'pchilik olimlar fikricha, qaysi sohaga oid bo'lsin, ya'ni, hukmga oid, qissalar targ'ib, tahdidga oid bo'lsin, mavzu' hadisni uning mavzu'ligini bilgan holda rivoyat qilish haromdir. Ammo, uning mavzu'ligini ochiq aytib o'tish bilangina joizdir. Bunga dalil o'laroq Muslim rivoyat qilgan quyidagi hadisni keltiriladi:

“Kim mendan yolg'oni ko'rinib turgan hadisni rivoyat qilsa, ikki yolg'onchining biridir”.

Bu hadis mavzu' rivoyat qiluvchiga etarli raddiya bo'la oladi, biroq mavzu' ekanligini keltirib o'tsa joiz deyishgan.

Yuqoridagi ma'lumotdan ko'rinib turibdiki, sahobalar roziyallohu anhu hadisga nisbatan juda jiddiy munosabatda bo'lganlar. Ammo, sahobalardan keyingi davrlarda payg'ambarimiz hadislariga bo'lgan munosabatlar turlicha bo'ldi.

Musulmonlar keng ommasi hadislarni yodlash, uni anglab etishdan ojiz bo'ldilar, hadislarning asl matnlari va isnodlaridan voqif bo'luvchilar kamaydi, eng achinarlisi, hadislar sha'nini toptaguvchilar ham vujudga kela boshladi. Bularning natijasi o'laroq, turli botil oqim va mazhablar, noto'g'ri aqidalarning vujudga kelganini ko'rish mumkin.

MuhammadSodiq ABDULLAYeV,

Imom Buxoriy nomidagiToshkent Islom instituti talabasi.