Bismillahir Rohmanir Rohiym.

Allohtaologabitmas-tuganmashamdusanolarbo'lsin.

Payg'ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo'lsin.

Arabcha «zabiha» so'zi so'yiladigan hayvon degani, hayvon so'yishga oid ilm esa «zaboih» deyiladi, bu «zabh» – so'yishning ko'plik shaklidir. «Zabh» so'zi lug'atda «yormoq» ma'nosini bildirsa-da, keyinchalik hayvonlarning bo'g'iz tomonidan halqumini kesishga nisbatan ishlatila boshlagan.

Fuqaholar nazdida «zabh» so'zi uch xil ma'noda qo'llaniladi:

- halqumni kesish, halqum jag' bilan labba (ko'krakning yuqori, bo'yinning pastki qismi) o'rtasidagi joy;

- halqum yoki labbani kesish; v) hayvonning halolligiga sabab bo'lishi uchun kesish. Bu ixtiyoriy, ya'ni bemalol so'yiladigan hayvonda  halqumni yoki labbani kesish, iztiroriy, ya'ni bemalol bo'lmagan hayvonda to'g'ri kelgan joyiga nayza otib yoki jarohatlovchi ovchi hayvonni jo'natib, jonini chaqarish bilan bo'ladi.

Odatda zaboih – so'yishlar bobida so'yishga tegishli bir necha istilohlar ishlatiladi. Asosiy mavzuga o'tish oldidan ularga sharh berib o'tish zarur bo'ladi.

Nahr – lug'atda ko'krak va ko'krakning yuqori qismini bildiradi. Fuqaholar istilohida esa, labba, ya'ni bo'g'izdan pastdagi bo'yin qismidan so'yishga ishlatiladi. Odatda zabhning muqobilida nahr ishlatiladi. Tuyalarni nahr bilan so'yish mustahab sanaladi.

Aqr – aslida tuya yoki qo'y va echkilarning tik turgan holida qilich bilan oyoqlarini chopib tashlashga aytiladi. Keyinchalik qatl va halok qilishga ham ishlatiladigan bo'ldi. Gohida tuyani nahr qilishga ham ishlatiladi. Chunki tuya so'yuvchi odatda tuyaning oyog'iga qilich urib, keyin bo'ynidan so'yar edi. Fuqaholar bog'lab so'yish imkoni bo'lmagan hayvonlarni to'g'ri kelgan joyiga jarohat etkazib o'ldirishga ham bu istilohni ishlatadilar.

Jarh – lug'atda kasb qilishga ishlatiladi. Alloh taolo: “Alloh kunduzda nima kasb qilganingizni biladi”, deb marhamat qilgan. Shuningdek, biror narsaga qurol orqali jarohat etkazishga ham ishlatiladi. Fiqh kitoblarida aqr ma'nosida ham ishlatiladi.

Soyd – lug'atda vaxshiy hayvon yoki yirtqich qushning ovni tutishiga hamda ovlangan yoki endi ovlanadigan narsalarga ishlatiladi. Fuqaholar esa, ovlanuvchi hayvonni, ov qilishni “soyd” so'zi bilan ifodalaydilar. 

Tazkiya – lug'atda hayvonni (Alloh taoloning ismini zikr qilib) zabh yoki nahr qilishga aytiladi. Fuqaholar istilohida esa, go'shti eyiladigan hayvonning pok va go'shtini eyish halolligiga shar'iy sabab hamda go'shti eyilmaydigan hayvonning terisi, go'shti va yog'laridan eyishdan boshqa o'rinlarda foydalanish halolligiga shar'iy sabab «tazkiya» deyiladi. Soddaroq qilib aytganda, go'shti eyiladigan hayvonni shar'iy yo'l bilan so'yib-halollab olish “tazkiya” deyiladi.

 Agar hayvon cho'chqa kabi tirik va o'lik holida ham go'shti eyilmaydigan, najas hayvon bo'lsa, shar'iy yo'l bilan so'yish unga hech qanday ta'sir qilmaydi, ya'ni, go'shtini ham, terisini ham, suyagini ham poklamaydi. Agar ayiq, xonaki eshak kabi go'shti eyilmaydigan, lekin to'ng'iz kabi najas bo'lmagan, tirikligida pok, o'lganidan keyin nopok hayvonlar bo'lsa, Alloh taoloning ismi bilan so'yilsa, go'shti va yog'larini surtish va yirtqichlarga ozuqa qilib berish halol bo'ladi. Lekin undan odamlarning eyishi joiz emas. Terisi oshlashdan avval ham pok bo'ladi.

Agar chumoli va ari kabi qoni yo'q, tirik holida ham, o'lik holida ham pok jonzot bo'lsa, uni tazkiya qilishga hojat yo'q. Hasharotlarni eyish halol bo'lmasa-da, suv kabi suyuqliklarga tushsa, ularni nopok qilmaydi.

Go'shti eyiladigan hayvonlar agar quruqliq hayvoni bo'lib, qoni bo'lsa, tazkiya qilishga loyiq bo'ladi va tazkiya qilish unda uch xil ta'sir qiladi:

1) pokligi boqiy qoladi.

2) oshlanmasdan avval terisi va yunglaridan foydalanish halol bo'ladi

3) go'shtini eyish halol bo'ladi.

Go'shti eyiladigan hayvonlarda harom qilingan narsa asosan uning tomirlarida oquvchi qonidir. Bu qon zabh yoki nahr qilish orqali chiqarib yuboriladi. Alloh taolo faqat pokiza narsalarni halol qilgan. Qur'oni karimda shunday deyilgan: «(Ey Muhammad), ular o'zlariga nima halol qilinganini so'rashadi. Siz: «Barcha pokiza narsalar sizlarga halol qilindi. Alloh sizlarga bildirganiday ovchi it kabi o'rgatilgan yirtqichlar tutib keltirganini Alloh nomini zikr qilib eyaveringlar. Allohdan qo'rqinglar, Allohning hisobi albatta tezdir», deng» (Moida surasi, 4-oyat).

«Ular o'z huzurlaridagi Tavrot va Injilda yozilgan holida topiladigan, ularni ma'rufga buyurib, munkardan qaytaradigan, ularga pokiza narsalarni halol qilib, nopok narsalarni harom qiladigan, ustlaridagi yukni engillatib, kishanlarni echadigan ummiy Nabiy, Rasulga ergashishadi»(A'rof surasi, 157-oyat).

Poklik faqat qonni zabh yoki nahr qilish orqali chiqarib yuborish bilan bo'ladi. Ushbu qon «dam masfuh» – oquvchi qon, deyiladi. Ana shu qon chiqib ketmas ekan, hayvon halol bo'lmaydi. Alloh taolo insonga hayvonning ruhini olib, uni eyishga ijozat berishi Alloh taolo insonni ikrom qilganining belgisidir. Shunday ekan, hayvonning ruhini olish Alloh taoloning ko'rsatmasiga muvofiq bo'lishi kerak.

Abdumannon Abdulloh