Sayt test holatida ishlamoqda!
17 Avgust, 2026   |   4 Rabi`ul avval, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:06
Quyosh
05:34
Peshin
12:27
Asr
17:18
Shom
19:24
Xufton
20:47
Bismillah
17 Avgust, 2026, 4 Rabi`ul avval, 1448

Muborak vasiyatlar: UCHINCHI KITOB: UCHINCHI VASIYAT

28.05.2020   5201   9 min.
Muborak vasiyatlar: UCHINCHI KITOB:  UCHINCHI VASIYAT

 

عن أبي ذر رضي الله عنه قال: قلت: “يا رسول الله ما كانت صحف إبراهيم؟قالكانت أمثالا كلها: “أيها الملك المسلط المبتلى المغرور، إني لم أبعثك لتجمع الدنيا بعضها على بعض ولكني بعثتك لترد عني دعوة المظلوم فإني لا أردها ولو كانت من كافر. وعلى العاقل ما لم يكن مغلوبا على عقله أن تكون له ساعات: ساعة يناجي فيها ربه وساعة يحاسب فيها نفسه وساعة يتفكر فيها في صنع الله عز وجل وساعة يخلو فيها لحاجته من المطعم والمشرب. وعلى العاقل أن لا يكون ظاعنا إلا لثلاث: تزود لمعاد أو مرمة لمعاش أو لذة في غير محرم. وعلى العاقل أن يكون بصيرا بزمانه مقبلا على شأنه حافظا للسانه ومن حسب كلامه من عمله قل كلامه إلا فيما يعنيه”» قلت: “يا رسول الله فما كانت صحف موسى؟قال: «كانت عبرا كلها: “عجبت لمن أيقن بالموت ثم هو يفرح وعجبت لمن أيقن بالنار ثم هو يضحك وعجبت لمن أيقن بالقدر ثم هو ينصب، عجبت لمن رأى الدنيا وتقلبها بأهلها ثم اطمأن إليها وعجبت لمن أيقن بالحساب غدا ثم لا يعمل”» قلت: “يا رسول الله أوصنيقال: “أوصيك بتقوى الله فإنه رأس الأمر كله”. قلت: “يا رسول الله زدنيقال: “عليك بتلاوة القرآن وذكر الله فإنه نور لك في الأرض وذخر لك في السماءقلت: “يا رسول الله زدنيقال: “إياك وكثرة الضحك فإنه يميت القلب ويذهب بنور الوجهقلت: “يا رسول الله زدنيقال: “أحب المساكين وجالسهمقلت: “يا رسول الله زدنيقال: “انظر إلى من تحتك ولا تنظر إلى من فوقك فإنه أجدر أن لا تزدرى نعمة الله عندكقلت: “يا رسول الله زدنيقال: “قل الحق وإن كان مراقلت: “يا رسول الله زدنيقال: “ليردك عن الناس ما تعرف من نفسك ولا تجد عليهم فيما تأتي وكفى بك عيبا أن تعرف من الناس ما تجهل من نفسك أو تجد عليهم فيما تأتيثم ضرب بيده على صدري فقال: “يا أبا ذر، لا عقل كالتدبير ولا ورع كالكف ولا حسب كحسن الخلق”. (رواه ابن حبان في صحيحه والحاكم وقال صحيح الاسناد)

Abu Zarr G‘iforiy (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: “Yo Rasululloh, Ibrohim (alayhissalom) sahifalarida nimalar bor edi?” deb so‘radim. «Ularning hammasi masallar edi: “Ey nafsiga mag‘rur bo‘lgan hukmdor podshoh, men seni mol-dunyo yig‘ish uchun yubormadim, balki mazlum duosining oldini olish uchun jo‘natdim, chunki u kofir bo‘lsa ham duosini qabul qilaman. Oqil kishi aqlini yo‘qotmagan bo‘lsa, uning bir qancha vaqtlari bo‘lishi kerak: Rabbisiga munojot qilish vaqti; nafsini hisob-kitob qilish vaqti; Alloh taolo yaratgan narsalar haqida tafakkur qilish vaqti; tirikchilikka ajratgan vaqti. Oqil inson uch narsadan boshqasiga yelib-yugurmaydi: oxirat g‘amini yeyish; tirikchiligini o‘nglash; harom bo‘lmagan narsalardan lazzatlanish. Oqil kishi zamonasini anglashi, o‘z holini bilishi, tilini tiyadigan bo‘lishi kerak. Kim so‘zini amalidan deb bilsa, kam so‘zlaydi, faqat foydalisini gapiradi”», dedilar.

“Yo Rasululloh, Muso (alayhissalom) sahifalari nimalardan iborat edi?” dedim. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «Hammasi ibratlardan iborat edi: “O‘limga ishonib, uning kelishi muqarrarligini bila turib xursand yurgan kishilarga ajablandim, do‘zaxga ishonib, kulib yurganlarga ajablandim, taqdirga ishonib, gerdayib yurganlarga ajablandim, boylikni ko‘rib, ahli oilasiga yuzlangan va uni omonat bilmay, xotirjam yurganlarga ajablandim, hisob-kitob qilinishiga ishongan, lekin hech narsaga amal qilmay yurganlarning holiga ajablandim”».

“Yo Rasululloh, menga nasihat qiling”, dedim. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Allohga taqvoni vasiyat qilaman. Chunki bu har bir ishning boshidir”, dedilar.

“Yo Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam), ziyoda qiling”, dedim. “Qur’on tilovati va Alloh zikrini o‘zingga vazifa qilib ol, chunki u sen uchun yer yuzida nur va osmonda zaxiradir”, dedilar.

“Yo Rasululloh, ziyoda qiling”, dedim. “Ko‘p kulishdan tiyil, chunki ko‘p kulish qalbni o‘ldiradi va yuzdagi nurni ketkazadi”, dedilar.

“Yo Rasululloh, ziyoda qiling”, dedim. “Miskinlarni yaxshi ko‘r va ular bilan birga o‘tir”, dedilar.

“Yo Rasululloh, ziyoda qiling”, dedim. “O‘zingdan pastdagilarga nazar qil, sendan ustunlarga qarama, chunki bu o‘zingdagi Alloh ne’matlarini nazarga ilmaslikning bir ko‘rinishidir”, dedilar.

“Yo Rasululloh, ziyoda qiling”, dedim. “Garchi achchiq bo‘lsa ham haqni so‘zla”, dedilar.

“Yo Rasululloh, ziyoda qiling”, dedim. “O‘zing haqingda insonlardan bilib olishingda foyda bor va senga keladigan narsalarni ulardan topa olmaysan. O‘zing haqingda bilmagan narsalarni insonlardan eshitishing senga ayb sifatida kifoya qiladi va senga keladigan narsalarni ularda ko‘rasan”, dedilar.

So‘ngra u zot (sollallohu alayhi va sallam) qo‘llari bilan ko‘ksimga urib: “Ey Abu Zarr! Tadbir kabi aqlli ish yo‘q, tiyilish kabi taqvo yo‘q va chiroyli xulq kabi nasab yo‘qdir”, dedilar (Ibn Hibbon va Hokim “Sahih”larida rivoyat qilgan).

Bu vasiyatdan Abu Zarr (roziyallohu anhu) ilmga naqadar qiziquvchan ekanini ko‘rish mumkin. Ilmga qiziqishi, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ga bo‘lgan muhabbati u kishini mana shunday savol so‘rashga, takror-takror “ziyoda qiling”, deyishga undagan. Bu kishining ismi Jundub ibn Junoda G‘iforiy, kunyasi Abu Zarr bo‘lgan. Islomga eng avval kirgan sahobalarning beshinchisi hisoblanadi. Abu Zarr (roziyallohu anhu) Handaq jangidan keyin Madinaga hijrat qiladi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)ga bay’at qilgan ulug‘ sahobalardan bo‘lgan Abu Zarr (roziyallohu anhu) odatiga ko‘ra ertasi uchun yemak saqlamaydigan zohid kishi bo‘lgan. Bu ulug‘ sahoba Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam)dan jami 281 ta hadis rivoyat qilgan. Abu Zarr (roziyallohu anhu) hazrat Usmon (roziyallohu anhu) xalifaligi davrida, 32 hijriy sanada, Rabazada vafot etgan.

Abu Zarr (roziyallohu anhu) yuqoridagi vasiyatda o‘tgan payg‘ambarlarning, shu jumladan, Ibrohim va Muso (alayhimassalom)ga nozil qilingan sahifalar haqida va ular mazmuniga qiziqib, Muhammad Payg‘ambarimiz (alayhissalom)dan so‘radi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Ibrohim (alayhissalom) sahifalari misollarga, Muso (alayhissalom) kitobi esa, ibratlarga to‘la edi, dedilar va ulardan ba’zi misol hamda ibratlarni aytib berdilar. Bu misollar va ibratlar kishini Rabbiga yanada yaqin bo‘lish hamda shonli o‘tmishni o‘rganish, najot va xotirjamlik yo‘lini izlashga undaydi.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: “بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً وَحَدِّثُوا عَنْ بني إِسْرَائِيلَ وَلا حَرَجَ وَمَنَ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ

Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Mendan bir oyatni bo‘lsa ham yetkazavering va Bani Isroildan rivoyat qilavering, hechqisi yo‘q. Kim qasddan mening nomimdan yolg‘on gapirsa, joyini do‘zaxdan tayyorlab qo‘ysin”, deganlar.

Kunlardan bir kun Xalifa Ma’mun vaziri Hasan Soldan so‘radi: “Bizdan oldin o‘tganlarning so‘zlari bizga hujjat – yo‘llanma bo‘lyapti. Biz unga ko‘ra amal qilyapmiz. Buning siri nimada ekan?” Vazir: “Agar ular chiroyli so‘z va ishonarli dalil bo‘lmaganida, bizgacha yetib kelmasdi. Yaxshi bo‘lgani uchun ham bizdan oldingilar ko‘rib, ishonib qabul qilgan... Bu shuni ko‘rsatyapti, ajdodlarimiz yaxshi, rost va qat’iy so‘zlarni aytgan”, deb javob qildi. Javobdan ko‘ngli to‘lgan xalifa Ma’mun: “Yaxshi so‘z aytilgan joyida qolmas, asrlardan oshar, hech qachon tolmas”, dedi.

Demak, mo‘min kishining har amali, ishi faqat yaxshilik bo‘lishi, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) ko‘rsatmalariga og‘ishmay amal qilishi, o‘z bilganlarini boshqalarga yetkazishi lozim. Bu o‘rinda tarixdan turli ibratli qissa va hikoyalar keltirilishi sababi ham shunda. Yuqoridagi vasiyatning matnida ham, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) Abu Zarr (roziyallohu anhu)ga Ibrohim (alayhissalom) va Muso (alayhissalom)ga tushgan sahifa va kitoblardagi misollar, ibratli voqealardan ba’zilarini aytib berganlari bizga saboq bo‘ladi.

Shu o‘rinda “Payg‘ambarlar otasi” degan sharafli nomga sazovor bo‘lgan ulug‘ payg‘ambar Ibrohim (alayhissalom)ning hayotlari va ummatini tavhidga da’vat etganini aytib o‘tish lozim.

 

KЕYINGI MAVZU:

IBROHIM (ALAYHISSALOM):

Ibrohim – Xalilulloh;

Ibrohim (alayhissalom)ning dini;

Ibrohim (alayhissalom)ning o‘g‘li;

Ismoil (alayhissalom)ni qurbonlik qilishga buyurilgani.

Kutubxona
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi

14.08.2026   16044   6 min.
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi

Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.

X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.

Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.

Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.

Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.

Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.

Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.

Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.

Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati

Ibratli hikoyalar