Bandalariga ro‘za tutishni farz qilgan Alloh taologa hamdu sanolar, Ro‘za amallarini go‘zal tarzda ado qilishda yo‘lboshchi bo‘lgan Sayyidimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga salovot va salomlar bo‘lsin.
Albatta, Ramazon islomiy oylar ichida fazilatlarga boy va barakali oylardan hisoblanadi. Bu oyda hidoyat qo‘llanmasi bo‘lgan Qur’oni Karimning nozil bo‘lishi ham, bu oyning eng afzal oy ekaniga dalolat qiladi. Shuningdek, bu oyning fazilati va barkasi borasida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan juda ko‘plab hadisi-shariflar rivoyat qilingan.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِذَا دَخَلَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الجَنَّةِ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ ، وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ رواه البخاري (3277) ، ومسلم (1079).
Rosululloh sollallohu alayhi vasallam: «Ramazon oyi kelishi bilan jannat eshiklari ochilib, do‘zax eshiklari yopiladi va shaytonlar kishanlanadi» - dedilar. Muttafaqun a’layh.
Haqiqatda, Ramazon oyining fazilatlari va barakotlari juda ham ko‘p. Bu borada juda ko‘p mavi’zalarda eshitib, ko‘plab maqolalar orqali xabardor bo‘lganmiz. Lekin, bugun e’tiborimizni boshqa tomonga qaratamiz. Ya’ni, bu oyning fazilatlari ko‘p bo‘lish bilan birga, tarixda bu ulug‘ kunda juda ko‘plab muhim tarixiy voqealar bo‘lib o‘tgan. Quyida ularni birma- bir sanab o‘tamiz.
Ramazonning birinchi kuni:
1) 2-hijriy yil Dushanba. Musulmonlar birinchi marta ramazon ro‘zasini tutdilar.
2) Ibrohim alayhissalomga ilohiy sahifalar tusha boshlagan.
3) Hijriy 73-yil. Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu vafot etdilar.
4) Hijriy 91- yil. Andalusni fath qilish boshlangan.
5) Hijriy 472- yil. Abu Ali ibn Sino vafot etdi.
Ramazonning ikkinchi kuni:
1) Hijriy 65-yil. Abdumalik ibn Marvon Umaviy xalifa etib tayinlandi.
Ramazonning uchinchi kuni:
1) Hijriy 11- yil. Fotimai Zahro roziyallohu anho vafot etdilar.
2) Hijriy 37- yil. Tahkim voqeasi bo‘lib o‘tdi.
Ramazonning to‘rtinchi kuni:
1) Hijriy 1- yil. Hamza roziyallohu anhu birinchi sariyaga chiqdilar.
2) Hijriy 666 - yil. Antokiya Slavyanlardan qaytarib olindi.
Ramazonning oltinchi kuni:
1) Muso alayhissalomga Tavrot sahifalari tusha boshladi.
2) Hijriy 63- yil. Musulmonlar Sind shahrini fath qildilar.
Ramazonning yettinchi kuni:
1) Hijriy 361- yil. Al-Azhar universiteti ochildi.
Ramazonning sakkizinchi kuni:
1) Hijriy 273- yil. Ibn Moja rohimahulloh vafot etdilar.
2) Hijriy 455- yil. Alp Arslon Saljuqiylar voliysi etib tayinlandi.
Ramazonning o‘ninchi kuni:
1) Payg‘ambarlikning 10-yili, hijratdan 3 yil avval. Xadiyja roziyallohu anhu vafot etdilar.
2) Hijriy 485-yil. Nizomul mulk Abul Hasan Aliy ibn Ishoq o‘ldirildi.
Ramazonning o‘n birinchi kuni:
1) Hijriy 3-yil. Rosululloh sollallohu alayhi vasallam Zaynab binti Xuzayma roziyallohu anhoga uylandilar.
2) Hijriy 9-yil. Saqif qabilasi elchilari Rosululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlarida bo‘ldi.
3) Hijriy 95- yil. Sai’d ibn Jubayr vafot etdilar.
4) Hijriy 624- yil. Chingizxon vafot etgan.
5) Hijriy 922- yil. Sulton Salim Damashqni fath qildi.
Ramazonning o‘n ikkinchi kuni:
1) Hijriy 597- yil. Ibn Javziy rohimahulloh vafot etdilar.
Ramazonning o‘n uchinchi kuni:
1) Hijriy 15-yil. Umar roziyallohu anhu Shomni egalladilar
2) Hijriy 40- yil. Abu Luboba roziyallohu anhu vafot etdilar.
Ramazonning o‘n to‘rtinchi kuni:
1) Hijriy 132-yil. Abbosiylar Umaviylar poytaxti Damashqqa hujum qilishdi.
2) Hijriy 612- yil. Ibn Atoulloh Sakandariy tavallud topdilar.
Ramazonning o‘n beshinchi kuni:
1) Hijriy 3-yil. Hasan ibn Aliy roziyallohu anhu dunyoga keldilar.
2) Hijriy 37-yil. Muhammad ibn Abu Bakr roziyallohu anhu Misrga voliy etib tayinlandilar.
3) Hijriy 383- yil. Abu Bakr Xorazmiy vafot etdilar.
4) Hijriy 543- yil. Fahriddin ar-Roziy dunyoga keldilar.
Ramazonning o‘n yettinchi kuni:
1) Hijriy 2-yil. Katta Badr g‘azoti bo‘lib o‘tdi.
2) Hijriy 2-yil. Ruqayya (roziyallohu anho) binti Rosululloh sollallohu alayhi vasallam vafot etdilar.
3) Hijriy 85-yil. Mo‘minlar onasi Oyisha roziyallohu anho vafot etdilar.
4) Hijriy 124- yil. Muhammad ibn Muslim az-Zuhriy vafot etdilar.
Ramazonning o‘n sakkizinchi kuni:
1) Hijriy 21- yil. Xolid ibn Valid vafot etdilar.
2) Hijriy 560- yil. Muhyiddin ibn Arabiy dunyoga keldi.
Ramazonning yigirmanchi kuni:
1) Hijriy 8-yil Makka fath qilindi.
2) Hijriy 652- yil. Sayfuddin Qutuz dunyoga keldilar.
Ramazonning yigirma birinchi kuni:
1) Hijriy 40- yil. Aliy ibn Abu Tolib roziyallohu anhu vafot etdilar.
2) Hijriy 95- yil. Hajjoj ibn Yusuf as-Saqofiy dunyoga keldi.
3) Hijriy 1353- yil. Fors yurti Eron davlati deb o‘zgartirildi.
Ramazonning yigirma uchinchi kuni:
1) Hijriy 9-yil Musulmonlar «Lot» nomli butni buzib tashlashdi.
2) Hijriy 26- yil. Yazid ibn Muoviya tug‘ildi.
Ramazonning yigirma to‘rtinchi kuni:
1) Hijriy 20- yil. Amr ibn Os masjidini qurish boshlandi.
Ramazonning yigirma beshinchi kuni:
1) Hijriy 8-yil. Xolid ibn Valid roziyallohu anhu «Uzzo» nomli ibodatxonani buzib tashladilar.
2) Hijriy 129-yil. Abu Muslim Xurosoniy Umaviylarga qarshi qo‘zg‘olon boshladi.
3) Hijriy 544- yil. Faxruddin ar-Roziy tavallud topdilar.
4) Hijriy 658- yil. «Ayni jolut» jangi bo‘lib o‘tdi.
Ramazonning yigirma oltinchi kuni:
1) Hijriy 762- yil. Badruddin Ayniy rohimahulloh dunyoga keldilar.
Ramazonning yigirma yettinchi kuni:
1) Hijriy 927- yil. Belgrad fath etildi.
Ramazonning yigirma sakkizinchi kuni:
1) Hijriy 2-yil. Zakot farz bo‘ldi.
Ramazonning yigirma to‘qqizinchi kuni:
1) Hijriy 1425- yil. Yosir Arafot vafot etdi.
Ramazonning o‘ttizinchi kuni:
1) Hijriy 256- yil. Imom Buxoriy vafot etdilar.
2) Hijriy 384- yil. Imom ibn Hazm dunyoga keldilar.
Muhammad Ali Muhyiddin.
Parij shahrida YUNЕSKO Bosh qarorgohida 7 oktyabr kuni "Islom sivilizatsiyasi: Movarounnahrning buyuk ma’naviy-ilmiy merosi va ma’rifatning ufqlari" mavzusida anjuman bo‘lib o‘tdi, xabar bermoqda iccu.uz.
Tadbir doirasida Islom tarixi, ilm-fani va madaniyati, O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi, boy ma’naviy merosning zamonaviy taraqqiyotdagi o‘rni hamda madaniyatlararo muloqot masalalari muhokama qilindi.
Tadbirda Islom tarixi, san’ati va madaniyatini tadqiq etish markazi — IRCICA Bosh direktori, professor doktor Mahmud Erol Kilich “Ma’naviy-ma’rifiy meros va zamonaviy taraqqiyot” mavzusida ma’ruza qildi.
Ma’ruzachi o‘z nutqida o‘tmishning ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini o‘rganish insoniyat uchun nafaqat tarixiy xotirani asrash, balki tinchlik, o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik va xalqlar o‘rtasidagi hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat qilishini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, turli xalqlar va madaniyatlarning umuminsoniy sivilizatsiyaga qo‘shgan hissini xolisona o‘rganish insoniyatning umumiy bilim va tajribasini yanada chuqurroq anglash imkonini beradi. Ayniqsa, buyuk olimlar, faylasuflar va mutafakkirlarning asrlar davomida shakllangan ta’limotlari bugungi dunyoda ma’naviyat, axloq va insonparvarlik qadriyatlarini qaror toptirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mahmud Erol Kilich O‘zbekiston hududi jahon sivilizatsiyasi tarixida alohida o‘rin tutganini qayd etib, Movarounnahr, Xuroson va umuman Markaziy Osiyo asrlar davomida ilm-fan va ma’rifatning muhim markazlaridan biri bo‘lganini ta’kidladi.
O‘zbekiston hududi sivilizatsiyaning asosiy o‘choqlaridan biri bo‘lib, bu yerda insoniyatning turli sohalarda to‘plagan bilim va tajribalari qabul qilindi, takomillashtirildi, rivojlantirildi va keyingi avlodlarga yetkazildi. Turli e’tiqod va madaniyatlar uyg‘un yashagan bu zaminda hukmdorlarning ilm-fan va ta’limni qo‘llab-quvvatlashi ilmiy izlanishlarning rivojiga keng yo‘l ochdi. Ana shu muhitda shakllangan uch muhim tamoyil — turli manbalardan ilg‘or g‘oyalarni qabul qilishga ochiqlik, tayyor aqidalardan ko‘ra aql va tafakkurga tayanish hamda ilm-fan va diniy bilimlarni birlashtiruvchi yaxlit bilim tushunchasi — bugun ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda.
Xorazmiy, Forobiy, Ibn Sino va Beruniy kabi buyuk allomalarning merosi ana shu intellektual muhitning yuksak natijasi bo‘ldi. Ularning ilmiy qarashlari nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun insoniyat taraqqiyotiga ulkan ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, Jaloliddin Rumiy, Najmiddin Kubro, Yahyo Bokúviy Shirvoniy va Boyazid Bistomiy kabi buyuk ma’naviy allomalarning insonlar o‘rtasida birlik, tenglik, tinchlik va hamjihatlikni targ‘ib etgan ta’limotlari bugun ham jahon uchun muhim ma’naviy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bugun ushbu merosni o‘rganish va uning zamonaviy dunyo uchun ahamiyatini qayta anglash nihoyatda muhim. O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbuslari asosida amalga oshirilayotgan ishlar, xususan, Uchinchi Renessans g‘oyasi o‘tmishning boy madaniy merosidan kelajak taraqqiyoti uchun ilhom olishga qaratilgan uzoqni ko‘zlagan strategiyani namoyon etadi. Bu jihatdan mazkur forum ham alohida ahamiyatga ega: u O‘zbekiston zaminidan yetishib chiqqan sivilizatsion merosni jahon ilmiy va madaniy makoniga olib chiqish bilan birga, madaniy diplomatiya, o‘zaro tajriba almashinuvi va xalqlar o‘rtasidagi muloqotga xizmat qiladi.
2026 yil mart oyida Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan rasman ochilgan Islom sivilizatsiyasi markazi ham ana shu keng ko‘lamli tashabbuslarning yorqin namunasidir. Bu Markaz Markaziy Osiyoning islomgacha bo‘lgan davrdan zamonaviy davrgacha bo‘lgan tarixini namoyon etuvchi, boy ilmiy va madaniy merosni bir joyga jamlagan muhtasham majmua hisoblanadi. Men uning ochilish marosimida ishtirok etish sharafiga muyassar bo‘ldim. Hali ushbu markazga tashrif buyurmagan barchani u bilan tanishishga samimiy tavsiya qilaman, — dedi IRCICA Bosh direktori Mahmud Erol Kilich.
U, shuningdek, IRCICA faoliyati ham ushbu maqsadlar bilan uyg‘un ekanini qayd etdi. Islom hamkorlik tashkiloti huzuridagi xalqaro tashkilot sifatida IRCICA 57 ta a’zo davlat o‘rtasida umumiy madaniy va tarixiy meros asosida hamjihatlikni mustahkamlash, xalqlar o‘rtasida bilimga asoslangan madaniy almashinuvlarni rivojlantirishga xizmat qilayotgani ta’kidlandi.
Professor Mahmud Erol Kilich O‘zbekiston va IRCICA o‘rtasidagi hamkorlik so‘nggi yillarda sezilarli darajada kengayganini ham qayd etdi. Xususan, Islom sivilizatsiyasi markazi, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti, Imom Termiziy va Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari, shuningdek, qator oliy ta’lim muassasalari bilan qo‘shma ilmiy va ma’rifiy loyihalar amalga oshirilayotgani ta’kidlandi.
IRCICA Bosh direktori bunday hamkorliklar buyuk allomalarning ilmiy va ma’naviy merosini bugungi va kelajak avlodlarga yetkazish, ularning g‘oyalarini zamonaviy dunyoda yanada keng targ‘ib qilishga xizmat qilishini ta’kidladi.
Mahmud Erol Kilich O‘zbekiston, YUNЕSKO va xalqaro tashkilotlar tomonidan tadbirni tashkil etishdagi hamkorlik, shuningdek, forumda ishtirok etgan ekspertlarga minnatdorlik bildirdi.
Ma’lumot uchun: IRCICA — Islom hamkorlik tashkiloti tizimidagi xalqaro ilmiy-tadqiqot va madaniy tashkilot bo‘lib, islom tarixi, madaniyati, san’ati va sivilizatsiyasini o‘rganish, shuningdek, a’zo davlatlar o‘rtasida madaniy hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati