Qur’oni Karim suralardan, suralar esa oyatlardan iboratdir. Ularning o‘ziga yarasha tartibi bor. Oyat va suralarning tartibi haqida batafsil so‘z yuritishdan avval bu ikki iboraning lug‘atdagi ma’nosi va ta’rifi bilan yaxshilab tanishib olaylik.

«Oyat» so‘zining ma’nolari

«Oyat» so‘zining bir necha lug‘aviy ma’nosi bor:

1. «Mo‘jiza».

Alloh taolo Baqara surasida marhamat qiladi:

«Banu Isroildan ularga qanchadan-qancha ochiq-oydin oyat(mo‘jiza)larni berganimizni so‘ra» (211-oyat).

2. «Belgi-alomat».

Alloh taolo yana Baqara surasida marhamat qiladi:

«Albatta, uning podshohligining oyati (belgisi) -sizlarga ichida Robbingizdan sakina va Oli Musodan hamda Oli Horundan qoldiq bor sandiq kelishidir» (248-oyat).

3. «Ibrat».

Alloh taolo Hijr surasida marhamat qiladi:

«Albatta, bunda mo‘minlar uchun oyat (ibrat) bordir» (77-oyat).

4. «Ajoyib ish».

Alloh taolo Mu’minun surasida marhamat qiladi:

«Ibn Maryamni va uning onasini oyat (ajoyib ish) qildik» (50-oyat).

5. «Burhon, dalil».

Alloh taolo Rum surasida marhamat qiladi:

«Va osmonlaru yerning yaratilishi damda tillarin-giz va ranglaringizning turlicha bo‘lishi Uning oyat (burhon)laridandir» (22-oyat).

6. «Jamoat».

Arablarda «Qavm oyati – jamoasi bilan chiqdi» degan gap bor.

7. Qur’on oyati.

Ulamolar istilohida oyat shunday ta’riflanadi:

«Oyat Qur’on surasiga kirgan, boshlanishi va tugashi belgili bo‘lgan so‘zlar majmuasidir».

Shu bilan birga, Qur’oni Karimning har bir oyati yuqoridagi lug‘aviy ma’nolarni o‘z ichiga olgan bo‘ladi. Ha, Qur’oni Karimning har bir oyati mo‘jiza, ibrat, ajoyib ish, belgi-alomat, burhon, dalil, harf va so‘zlar majmuasi hamda Alloh taoloning qudrati dalilidir.

Qur’oni Karimning har bir oyati, uning avvali va oxiri haqidagi ilmni Alloh taolodan Jabroil alayhissalom o‘rgangan. U kishidan Nabiy alayhissalom, u zotdan esa musulmonlar o‘rganganlar.

Oyatlarni bir-biridan ajrata bilish, ularning boshlanish va tugash joylarini anglab yetish ma’nolarni yaxshi tushunib yetishda va boshqa bir qancha ishlarda yordam beradi.

Qur’oni Karimda «oyat» so‘zi ko‘p marta takrorlangan. «Oyat» so‘zi ba’zi bir joylarda yuqorida zikr qilingan ma’nolarning hammasini, ikkinchi bir joyda ikki-uchtasini, uchinchi joyda esa faqat bittasini ifoda etib kelgan. Ushbu nozik farq anglab yetilgandagina ma’no to‘g‘ri tushuniladi.

Oyatlarning tartibi haqida

Qur’onning jamlanishida oyatlarning tartibi Nabiy sollallohu alayhi vasallamning ishoralariga muvofiq va Alloh taoloning tavqifi – belgilab berishiga asosan bo‘lgan. «Tavqif» so‘zi bizning tilimizda «yuqoridan tasdiqlangan» degan ma’noni anglatadi. Ya’ni Qur’oni Karim oyatlarining tartibi Alloh taoloning O‘zi tarafidan belgilab, tayin qilib berilgan. Bu ishda bandalarning hech qanday daxli yo‘qdir.

Har bir suradagi oyatlarning o‘rni va basmalalarni suralarning boshiga qo‘yish tartibi shaksiz va xilofsiz, tavqifiydir. Shuning uchun unga xilof qilish joiz emas.

Qur’oni Karim oyatlari tartibi tavqifiy ekanining dalili quyidagi rivoyatda kelgan.

Ibn Abu Mulaykadan rivoyat qilinadi:

«Ibi Zubayr dedi: «Usmonga: «Sizlardan vafot etib, juftlarini qoldirganlarning...»ni boshqa oyat nasx qilgan. Nimaga uni yozasan yoki tark qilasan?» dedim. «Ey birodarimning o‘g‘li, undan hech narsani o‘z o‘rnidan o‘zgartirmayman», dedi».

Buxoriy rivoyat qilgan.

Demak, Usmon roziyallohu anhu oyatlarning o‘rnini o‘zgartirishga jur’at qilmaganlar. Garchi oyatning nasx qilingani sobit bo‘lib tursa ham, uni olib tashlamaganlar. Chunki u kishi o‘zlarida ham, boshqalarda ham Qur’on oyatlarining tartibiga aralashish huquqi yo‘qligini yaxshi bilar edilar. Jabroil alayhissalom Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga oyatlarning tartibini Allohning amriga muvofiq aytganlar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘z davrlari-da vahiy kotiblariga ushbu tavqifiy ilmni yetkazganlar.

Imom Ahmad Usmon ibn Abul Ossdan rivoyat qiladi:

«Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida o‘tirg‘an edim. To‘satdan u zot ko‘zlarini yuqoriga qaratib, so‘ngra to‘g‘riladilar-da, keyin bunday dedilar:

«Menga Jabroil kelib, mana bu oyatni suradagi mana bu o‘rniga qo‘yishimni buyurdi: «Albatta, Alloh adolatga, yaxshilik qilishga, yaqin qarindoshga (haqini) berishga amr etur va fahshdan, munkardan hamda tajovuzkorlikdan qaytarur. U sizlarga va’z qilur. Shoyadki, eslatma olsangiz».

Hadis kitoblarida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning vahiy kotiblariga Qur’onni imlo qilib, so‘ngra ularga oyatlar tartibini ko‘rsatib berganlarini tasvirlaydigan ko‘plab hadislar mavjuddir. Nabiy sollallohu alayhi vasallam bir necha suralarni oyatlari tartibi bilan namozda yoki juma xutbalarida ko‘pchilik sahobalar guvohligida o‘qiganlar. Mana shu holat oyatlarning tartibi tavqifiy ekaniga ochiq-oydin dalildir.

Sahobalardan biror kishi oyatlarning Nabiy sollallohu alayhi vasallam belgilab bergan tartibiga xilof qilmagan. Hatto bu masala mutavotir darajasiga yetgan.

«Sura» so‘zining ma’nolari

«Sura» so‘zi lug‘atda «qo‘rg‘on», «manzil» va «sharaf» degan ma’nolarni anglatadi.

Ulamolarimiz istilohida esa «Sura Qur’on oyatlarining boshlanishi va tugashi belgilangan mustaqil majmuasidir».

Boshqacha qilib aytsak, Qur’on oyatlarining qo‘rg‘on bilan o‘ralgandek bir to‘plami «sura» deyiladi.

Qur’oni Karimdagi eng qisqa sura Kavsar surasi bo‘lib, uch oyatdan, eng uzun sura esa Baqara surasi bo‘lib, 286 oyatdan iborat.

Qur’onda 114 ta sura bo‘lib, ulardan har birining o‘z nomi bor. Ba’zi suralarning nomi suraning avvalidagi so‘zdan olingan. Ba’zilariniki esa o‘sha surada zikri ko‘proq kelgan narsalarning nomiga qo‘yilgan.

Suralarining tartibi haqida

Suralarning tartibi ham tavqifiydir. E’tibor beradigan bo‘lsak, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayotlari qur’oniy suralarning barchasini o‘z ichiga oladi. Buning aksi bo‘lishi mumkin ham emas. «Suralarning tartibi sahobalar ijtihodi bilan bo‘lgan» yoki «Ba’zi suralar tartibi ijtihodiy va ba’zilari tavqifiy bo‘lgan» kabi fikrlar hech qanday asosga ega emas.

Shu ma’noda imom Zarkashiyning quyidagi so‘zi bir oz mulohazalidir:

«Ba’zi suralarning tartibi Alloh vojib qilgan ish yuzasidan emasdir. Balki u sahobalarning ijtihodi va ixtiyoriga bog‘liqdir. Shuning uchun ham har birlarining o‘zlari xohlagan tartibdagi mus'haflari mavjud bo‘lgan».

Zarkashiy keltirgan sababga taslim bo‘lish joiz emas. Chunki sahobalarning o‘zlariga tegishli xos mus'haflaridagi suralar tartibi ularning shaxsiy ixtiyorlari bilan bo‘lgan. Lekin ushbu tartibga boshqa biror kishini majbur qilmaganlar hamda buning aksi haromdir, degan da’voni ham olg‘a surmaganlar. Zero, ular ushbu mus'haflarni omma uchun emas, balki o‘zlari uchun yozganlar. Usmon roziyallohu anhuning mus'haflari tartibini ummat ijmo’ bilan qabul qilgach, yolg‘iz holdagi mus'haflarni tark qilganlar. Agar suralar tartibi o‘zlarining ijtihodiga tashlab qo‘yilganligiga, bu narsa o‘z ixtiyorlariga bog‘liq ekaniga e’tiqod qilganlarida, albatta, Usmon roziyallohu anhuning mus'haflari tartibini emas, balki o‘z mus'haflari tartibini mahkam ushlagan bo‘lar edilar. So‘ngra Zarkashiyning o‘zi ham suralar orasidagi tartibni tavqifiy, deydiganlar bilan ijtihodiy, deydiganlar orasidagi ixtilof faqatgina lafzda ekanini aytadi.

«Suralarning tartibi ikki qismga ko‘ra bo‘lgan – tavqifiy va ijtihodiy» degan fikrni olg‘a suruvchilar ikkinchi qism, ya’ni «ijtihodiy bo‘lgan» degan fikrlarida sahih dalilga suyanmaydilar. Har qalay, bu ikkinchi fikr tarafdorlarining soni nihoyatda oz bo‘lib, muvaffaqiyat qozonmagan. Qozi Abu Muhammad ibn Atiyya shunday deydi:

«Suralarning aksari – as-sab’ at-tival (yetti uzun sura), «Haa-Miim»lar va mufassallarning tartibi Nabiy sollallohu alayhi vasallamning hayotlik chog‘larida ma’lum bo‘lgan».

Abu Ja’far ibn Zubayrning fikricha, «Suralar tartibi tavqifiydir», deydiganlar «Ular ijtihodiy», deydiganlardan ko‘proq.

Tavqifiy, degan qavlga xilof qilgan ozchilik kishilar nihoyatda zaif hadisga suyanishadi. Balki, bu hadisning asli yo‘q bo‘lishi ham mumkin. Uning barcha rivoyatlaridagi isnodi Yazid Forsiyga borib taqaladi. U Ibn Abbosdan, deb rivoyat qiladi. Imom Buxoriy Yazid Forsiyni zaiflardan, deb zikr qilgan. Uning o‘zi yolg‘iz roviy bo‘lganda, ushbu kabi muhim hadislar undan qabul qilinmaydi. Ushbu hadisda Qur’on suralarining ma’rifati, qiroati va mus'haflarga yozilishi qat’iy mutavotir yo‘l bilan sobit bo‘lganligi haqidagi xabarlarga shubha bildirish bor. Yana unda suralarning avvalidagi «basmala»ning sobitligiga ham shak bildirilgan. Go‘yoki Usmon roziyallohu anhu ularni o‘z fikri bilan qoldirgan va o‘z fikri bilan o‘chirgan. Bunday tuhmatdan u zotni Allohning O‘zi asrasin. Shuning uchun ham bu hadisning asli yo‘q, deyishga majburmiz. Bu botil hadisni zikr qilib, gapni cho‘zib o‘tirishning hojati yo‘q. Balki undagi Usmon roziyallohu anhuning Ibn Abbos roziyallohu anhuga bergan javobiga ishora qilib o‘tamiz. Qur’oni Karimda Tavba hamda Anfol suralari ketma-ket joylashgan bo‘lib, ular orasida «basmala»ning yo‘qligi xususida Usmon roziyallohu anhu:

«Anfol Madinada nozil qilingan avvalgi suralar-dan edi. «Baroat» esa Qur’ondagi oxirgi suralardandir. Undagi qissalar Anfoldagi qissalar bilan o‘xshash bo‘lib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bizlarga «Baroat» Anfoldanmi, yo‘qmi, bayon qilmay, qabz qilindilar. Men undan deb gumon qildim va shuning uchun ularning orasini yaqinlashtirdim», deydi.

Demak, bu mavzuda ixtiyor qilingan va kuchli fikr shuki, biz bugungi kundagi mus'haflarda ko‘rib turgan suralarning tartibi xuddi oyatlar tartibi kabi tavqifiy bo‘lib, bu mavzuda ijtihodga o‘rin yo‘qdir.

Qur’oni Karimning suralari va oyatlari haqida ba’zi ma’lumotlar

Qur’oni Karim suralari to‘rt qismga bo‘linadi.

1. Tivol (Uzun suralar).

Bu qismdagi suralar yettita: Baqara, Oli Imron, Niso, Moida, An’om, A’rof suralari, Anfol bilan Tavba birgalikda yoki bu ikkisining o‘rniga Yunus surasi tivol guruhiga kiradi.

2. Mi’un (Yuztaliklar). Oyatlari yuzdan ziyod yoki shunga yaqin bo‘lgan suralar.
3. Masaaniy (Qiroati ko‘p takrorlanadigan).

Bu qismdagi suralar avvalgi qismdagidan keyin keladi. Ular uch turdan – uzun, o‘rtacha va qisqa suralardan iboratdir.

4. Mufassal (bo‘lingan suralar). Bu qismdagi suralarning
   orasi «basmala» bilan ko‘p bo‘lingani uchun shunday nomlangan. Ularning uzunlari «Qof»dan «Naba’»gacha, o‘rtachalari «Naba’»dan «Zuho»gacha, qisqalari «Zuho»dan oxirigacha.

Qur’oni Karim suralarining soni 114 ta.

Qur’oni Karimdagi eng qisqa oyat «Ya siin» bo‘lib, ikki harfdan iborat. Eng uzun oyat esa Baqara surasidagi «dayn» («qarz oldi-berdisi») oyatidir.

Qur’oni Karim oyatlari sonining olti ming ikki yuztadan ortiq ekaniga ittifoq qilingan, undan tepasi haqida ixtilof qilingan. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, oyatlar adadi xususida yuzaga kelgan ixtilof ba’zi oyatlarni qo‘shish yoki olish bilan emas, ayrim oyatlarni ba’zilar bitta oyat deb qaragan bo‘lsa, boshqasi ikkiga bo‘lib, ikkita oyat deb qaraganidan kelib chiqqan.

Qur’oni Karimning sura va oyatlarga bo‘linishi uni yodlashni osonlashtiradi. Shuningdek, o‘quvchiga o‘z dini va shariatining ma’lum bir qismini o‘rganib bo‘lganini his qildiradi.

KЕYINGI MAVZU:

Qur’onning yetti harfda nozil bo‘lishi