Bugun insoniyatni tabiiy ofatlar, yong‘inlar, suv toshqinlari, tojdor virus singari turli xil g‘am tashvishlar qamrab olmoqda. Ularga qarshi kurashda manman degan davlatlar ham ojizligini his qilmoqda. Bunday voqea hodisalar sababini har kim o‘zicha tahlil qilib xulosa chiqarishi tabiiy. Bu borada eng to‘g‘ri to‘xtamga kelishlik menimcha ota-bobolarimiz amal qilgan mezonlardir. Bu — kishilik jamiyati rivojining tilsim kaliti bo‘lgan ilm-ma’rifat, iymon va tafakkurdir.

Bir paytlar yolg‘on gaplar, soxta guvohliklar, lafzsizliklar, ota-onaga oq bo‘lish, qarindoshlarga siylai rahim qilmaslik, o‘z joniga qasd qilish, molning zakotini chiqarmaslik kabilar katta gunoh sanalgan. Bugun biz bunday qaytariqlardan yuz burish uchun nimalar qilyapmiz? Yoki sodir etilayotgan bu kabi xatoliklarga befarqmizmi?

Dono xalqimizning “Sababsiz oqibat bo‘lmaydi”, — degan naqli bejizga aytilmagan. Bugungi kunda kishilar ruhiyatidagi ma’naviy qashshoqlik, iymon sustligi, insoniyat ta’lim-tarbiyasi uchun zaruriy manbalardan yiroqlashish kabi holatlar ham uchramoqda. Xo‘sh, bunday chekinishlarning davosi bormi?

Bor albatta! Buning yagona yo‘li kishi o‘z ma’naviy dunyosini boyitishi uchun avvalo kitob mutalaasiga mehr qo‘yishidir. Bugungi avlod uchun qoldirilgan ma’naviy meroslarni qunt bilan o‘rganishimiz lozim. Bir so‘z bilan aytganda ilm, ilm va yana ilm. Chunki insoniyatni barcha falokatlardan qutqaruvchi omil bu — ilm-ma’rifat yuksakligi va iymon butligidir. Ana shunda shaxs komillik darajasiga yetishadi.

O‘z ruhiyatidagi qashshoqlikni ilm-ma’rifat bilan boyitib, ma’naviy barkamollik chashmasidan suv ichgan imom al-Buxoriy, imom at-Termiziy, imom Motrudiy, imom Nasafiy, Abu Lays Samarqandiy kabi yuzlab allomalar Vatanimiz shuhratini bugungacha yuksaltirib kelmoqda. Qur’on va muqaddas sunnatga bo‘lgan samimiy muhabbati, ilmga chanqoqligi, tafakkurining cheksizligi tufayli har biri ilm-ma’rifat saltanatida o‘z maktabini yaratdilar. Ularga ilhom baxsh etgan, yo‘lini oydin yoritib turgan, boshiga mushkulot tushganida, dushmanlari pand berganida Robbisiga duo qilsa, uning ijobatiga ruhiy madad bo‘lgan zot Rasululloh sallolohu alayhi vasallam bo‘ldilar. Bugungi mutolaamizda ana shu muborak siymoga Ramazon barakoti ila yuzlanamiz. Xo‘sh, sevimli payg‘ambarimiz hayotda qanday kishi bo‘lganlar? U kishining muborak siyratlari va suvratlaridagi mukammallik, insoniyat va ruhiyat olamiga xos komilligi nimada?

Savolimizga oydinlik kiritish maqsadida Allohning kalomiga murojaat qilamiz. Qur’oni Karimning “Qalam”surasidagi 4-oyatda bunday deyiladi: “Va albatta sen ulkan xulqdasan” (Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, “Tafsiri Hilol”).

Ushbu muqaddas oyatdagi ta’kid tufayli Rasululloh sallollohu alayhi vasallam Qur’ondagi barcha odob-axloqni, ilm-ma’rifatni o‘zlariga singdirganlar. Bu xususda payg‘ambarimizning o‘zlari ham: “Men yaxshi xulqlarni batamom qilish uchun yuborilganman” deydilar. Ana shunday go‘zal xulq sohibining nurli siymolari Abu Iyso Muhammad at-Termiziyning “Shamoili Muhammadiyya” asarida bunday ta’riflanadi:

“Hazrat Ali raziyallohu anhuning nabiralari hazrati Ibrohim ibn Muhammad aytadilar: “Xazrati Ali raziyallohu anhu qachon janob Rasululloh sallollohu alayhi vasallamning vasflarini bayon qilsalar, der edilar:

Janob Rasululloh sallollohu alayhi vasallam na ko‘p uzun bo‘ylik na past bo‘ylik edilar, balki o‘rta qadlik odamlardan edilar. Muborak sochlari na ziyoda buralgan va na ziyoda yozilgan edi, balki ikkisining o‘rtasida bo‘lib, ozroq buralgan edi. Na muborak badanlari ziyoda semiz go‘shtlik va na muborak chehralari ziyoda yumaloq edi, balki ozroq mudavvar (yumaloq) edi. Chehralari qizilga moyil oq edi. Ikki ko‘zlari nihoyatda qora va kipriklari nihoyatda uzun edi. Ikki suyaklarining qo‘shiladigan boshlari yo‘g‘on edi va ikki kiftlari jam bo‘ladigan yerlari ham yo‘g‘on go‘shtlik edi. Badanlarida tuk yo‘q edi, Faqat siynalaridan kindiklariga qadar nozik mo‘ydan bir chiziq tortilgan edi. Ikki kaftlari va ikki qadamlari to‘la va go‘shtlik edi. Qachon yo‘l yursalar, qadamlarini yerdan quvvat bilan uzib olar, go‘yoki pastlikka ketib turgan kabi ko‘rinar elilar. Qachon bir tarafga burilsalar, butun badanlari bilan burilar edilar, faqat bo‘yinlarini burib qo‘ymas edilar. Ikki yelkalarining o‘rtasida muhri nubuvat, ya’ni payg‘ambarlik muhri bor edi. Va o‘zlari barcha payg‘ambarlarning oxirgisi edilar. Hammadan ziyoda saxiy dillik zot edilar. Hammadan ziyoda rost so‘zlaguvchi, muloyim tabiatli va xonadonlari sharafli bir zot edilar. Kimiki janobni birdan ko‘rib qolsa, haybatlari bosar edi, kimiki yaxshi tanib , suhbatlariga musharraf bo‘lsa, diydorlariga va suhbatlariga oshiq bo‘lib qolar edi. Maddohlari (u zotni madh qiluvchilar): “Men bu janobga o‘xshagan zotni na o‘zlaridan avval ko‘rganman va na o‘zlaridan keyin ko‘rganman”, der edi”.

Hazrati Abu Hurayra raziyallohu anhu aytadilar:

“Janob Rasululloh sallollohu alayhi vasallamning muborak jismlari shu qadar marg‘ub, jamil va go‘zal ediki, inson ko‘rib, vujudlarini Alloh ta’olo kumushdan quyganmikin, deb qolar edi. Muborak sochlarida bir oz buralganlik bor edi”.

Umrimiz davomida ruhiyatimiz va tafakkurimizni ma’naviy boyitishga ibrat bo‘ladigan muqaddas dinimiz asoschisining mukammal vujudlari mana shunday edi. Barcha muhaddislar, muarrixlar, allomalar fozilu fuzalolar ushbu mukammal axloq va vujudga sodiq bo‘lishga intilib yashadilar. Mana shu samimiy muhabbat va ixlos ularni dunyoda ilm-ma’rifatni yuksaltirishga musharraf qildi.

Ular umrlari davomida qiyinchilikka, tangchilikka uchrasalar, kishilarga kambag‘allik, ofat, vabo yetganini ko‘rishsa, Vatanni yov bossa sevimli payg‘ambarimizning muborak ruhlariga salovot yo‘llashardi. Rasululloh sallollohu alayhi vasallamdan ma’naviy ko‘mak kutardilar. Aziz avliyolarning duo uchun ko‘kka ko‘tarilgan qo‘llarini Alloh O‘z sevimli payg‘ambarining ruhi poklari hurmatidan quruq qaytarmasdi. Duolar barakotidan barcha mushkulotlar hal bo‘lardi. Bugun biz ana shunday komillikka muhtojmiz.

Bugungi sinovli, yer yuzida tabiiy ofatlar po‘rtana qilayotgan sharoitda buyuk allomalar odatidek salavot aytishlik, muborak Ramazon fayzini tilashlik, qalbimizni, tafakkurimizni ilm chirog‘i bilan yoritishni Yaratgandan so‘rashlik qanday go‘zal va maroqlidir.

Shodiyor MUTAHAROV,

O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasining

mustaqil tadqiqotchisi