VAHIYNI TUSHUNIB YETMASLIK (oxiri)

8. Qur’oniy vahiyni ilhom va kashf degan da’vo.

Qur’oni Karim vahiysini tushunib yetmaslik faqat qadimgi mushriklar va hozirgi dushmanlargagina xos emas. Balki Islomdan boshqa dinlarning peshvolariga ham tegishli xususiyatdir. Ular vahiyni tan olsalar ham, uni noto‘g‘ri tushunib olganlar.

Bu haqda doktor Subhiy Solih rahmatullohi alayhi quyidagilarni yozadi:

«Afsuski, biz Qur’oni Karim ta’kidlaganidek, «vahiy» tushunchasining barcha payg‘ambarlar huzurida yagona ekanini aytar ekanmiz, «Muqaddas Kitob» qomusida «vahiy» so‘ziga turli xil ixtilofli tafsirlar berilganini ko‘ramiz. Ushbu qomusga ko‘ra: «Vahiy – bu Allohning ruhi ruhiy haqiqatlar va g‘aybiy xabarlarni ko‘rish uchun ilhomlantirilgan kotiblarning ruhiga tushishidir. Mazkur vahiy kotiblari o‘z shaxsiyatlarida biror narsani yo‘qotib qo‘ymaydilar, ularning har biri o‘z ta’lif yo‘nalishlari va ta’birida o‘z uslublariga egadir».

Bu yerda bizni afsuslantirayotgan narsa – qomusiy ta’rifga ko‘ra, vahiyning Allohga diniy bog‘lanishdan ancha uzoqligidir. Vahiy aslida Allohdan olinadi. Bu yerdagi vahiyning ta’rifi ko‘proq kashf yoki ilhomning dalolatiga yaqinroqdir.

Kashfning shunday sof turlari borki, bashariyat orasida ruhiy poklanishlar bo‘lib, ulardan ilhom berilgan shoirlar, so‘filar va oriflar kashf orqali turli xil sof fikrlarni aytganlar. Kashfning kirlangan tarafi ham borki, bu kohinlar va folbinlarda ko‘rinadi. Ularning aksari yolg‘onchi va dajjollardir.

Biz kalimalarni o‘z o‘rnida ishlatmaslikdan qo‘rqishimiz lozim bo‘ladi. Vahiy holatini «kashf» lafzidan ajratib qo‘yishimiz kerak. Shunga o‘xshash, «ilhom», «botiniy va ichki his-tuyg‘ular» kabi kalimalarni ham «vahiy» kalimasidan uzoqlatishimiz darkor. Ajamlarga taqlid qilayotgan ba’zi odamlar ajabtovur soddalik bilan nabiylar va nabiylarning oxirgisi bo‘lmish Muhammad alayhissalom huzurlaridagi vahiy holatini noto‘g‘ri tafsir qilmoqdalar.

Kashfning dalolatini har qanday da’vogarga isbotlab bermog‘imiz, so‘ngra «Vahiyning dalolati ham kashfning dalolatidandir», demoqchi bo‘layotganlarni inkor qilishimiz nihoyatda oson ish.

Albatta, kashf ochiq-oydin chegarada nafsiy dalolatdan xoli bo‘lmaydi. Chunki u ko‘pincha mashaqqat va urinish samarasi bo‘ladi, yoki ruhiy riyozat ta’sirida yuzaga keladi, yoxud uzun tafakkurning natijasi bo‘ladi. Kashf insonning o‘zida komil ishonchni va komillikning mislini paydo qilmaydi, balki bu shaxsiy ish bo‘lib, haqiqatni Ulug‘ va Oliy masdardan olmaydi.

Oriflarning kashfi vosillarning ilhomiga o‘xshaydi. Nafs uni yaqiyn bo‘lmagan, ya’ni o‘ta ishonchli bo‘lmagan ma’rifat ila biladi. Nafs unga uning masdarini sezmagan holda ajrab chiqadi. Unga zavqlilarning zavqi, topqirlarning topqirligi ham qo‘shilib ketadi. Yana yunonlarning nazdidagi she’r xudosining afsonalari va johiliyat arablarining nazdidagi she’r shaytonlarining uydirmalari ham kashfdan deyilaveradi.

Shubhasiz, kashf ilhomga o‘xshaydi. «Kashf» lafzi yangi paydo bo‘lgan «psixologiya» fanining lafzlaridan bo‘lib, hatto uni bor deydiganlar ham mubhamlik ichidadir. Ismidan ham ko‘rinib turibdiki, u his va sezish holatlaridan uzoqdir. Agar inson to‘g‘risida «Bu kashf va ilhom egasi», deyilsa, ushbu sifatlar bilan u nubuvvat va vahiy darajasiga yetolmaydi. Chunki har bir vahiyda o‘ziga singdirish bor. Har bir nubuvvatda (ilohiy xabarni qa­bul qilishda) uning ma’nosini sezish va mag‘zini idrok qilish bor. O‘ziga biror narsani singdirish xususiyatini yo‘qotgan kishiga nisbatan xotirasiz, deb tosh otiladi. His-tuyg‘udan mahrum bo‘lgan kishiga befahmlik sharmandaligi yopishtiriladi» (iqtibos tugadi).

Ushbu ilmiy mulohazalar haqida xulosa qilinar ekan, kashf bilan vahiyning o‘rtasida katta farq borligi ochiq-oydin ma’lum bo‘ladi. Boshqa dinlarning muqaddas kitoblarida kashf bilan vahiyning ajratilmagani o‘sha kitoblarning o‘zgarib ketishiga asosiy sabablardan biri bo‘lgan. Natijada masihiylik dinining asosi bo‘lgan muqaddas kitoblari uchun kashfni vahiy o‘rnida qabul qilishga majbur bo‘lib qolishgan. Nabiyning so‘zini ajratib, Allohning so‘zini alohida muhofaza qilishga ahamiyat berilmagani uchun, butun boshli ilohiy kitob zoye bo‘lgan. Injildan nafaqat payg‘ambarning so‘zlari, balki Iyso alayhissalomni mutlaqo ko‘rmagan kishilarning ham so‘zlari o‘rin olib qolgan va nasroniylar ushbu so‘zlarni ham ilohiy kalom sifatida qabul qilishgan. Kishilar uylarida yolg‘iz o‘tirib, o‘zlariga kashf bo‘layotganini da’vo qilib, Injillar yozishgan va ana shu yozilgan narsalar vahiy o‘rniga o‘tib qolgan.

Qur’oni Karimning o‘zida Alloh taolo O‘z vahiysini O‘zi muhofaza qilishini aytish bilan birga, ushbu vahiyni boshqa kalomlardan, hatto o‘z Payg‘ambarining kalomidan ham ajratib tushunadigan va tushuntiradigan millatni Alloh taoloning O‘zi chiqargan. Qur’oni Karim faqatgina Allohning so‘zi ekani va unda bashariyat kalomidan biror luqma aralashmagani Qur’oni Karimning o‘zidan dalillar keltirib, isbotlangandir.

Ko‘rib o‘tganimizdek, Qur’oni Karimda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni koyish, odob berish, tahdid qilish, qo‘rqitish, hatto agar u kishi sollallohu alayhi vasallam Allohning Kalomiga o‘zlaridan biror narsa qo‘shsalar, «sobr» o‘limi kabi dahshatli o‘lim bilan ogohlantirish borligi Qur’oni Karimda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning birorta so‘zlari yo‘qligini bildiradi.

Bugungi kunda o‘zlarini «madaniyatli» deydigan o‘lkalardagi musulmon bo‘lmaganlar Qur’oni Karimni Muhammad alayhissalomning shaxsiy so‘zlari deyishadi va bu gaplariga bizning eski kitoblarimizda yozilib qolgan isroiliyotlarni, zaif va turli mavzu hadislarni dalil qilib keltirishadi. Bu kabi da’volarga vahiy to‘g‘risidagi sof ilmiy bahslarda yetarlicha raddiyalar berilgan. Ajablanarlisi shuki, shakkok sharqshunoslarning Muso alayhissalomga, Iyso alayhissalomga vahiy nozil bo‘lishini, osmondan kitob tushishini sig‘dirgan aqqlari negadir Muhammad sollallohu alayhi vasallamga vahiy nozil bo‘lishini sig‘dira olmaydi.

Ulamolarimiz Qur’oni Karimning nozil bo‘lishi o‘ziga xos yagona holat ekanini mufassal bayon qilganlar. «Az-Zohira al-Qur’aniya» – «Qur’oniy hodisa» istilohi jazoirlik mashhur mutafakkir Molik ibn Nabiy rahmatullohi alayhiga mansubdir. U kishining «Az-Zohira al-Qur’aniya» nomli fransuz tilida yozilgan kitobi bor. U kishi ushbu kitobda vahiy holatini chuqur tahlil qilib, sog‘lom aql taslim bo‘ladigan darajada bahs yuritgan. Vahiyning inson sifatidan mustaqil ekanini, Qur’oni Karim Nabiy sollallohu alayhi vasallamning ichlaridan chiqmaganini, balki u ilohiy inoyat o‘laroq, yuqoridan no­zil bo‘lganini isbotlab bergan.

Ammo, ming afsuslar bo‘lsinkim, hozirgacha insoniyat tarixidagi ushbu nodir holatni har kim o‘z qarichi bilan o‘lchab kelmoqda va o‘zining aytganini ilmiy haqiqat deb da’vo qilmoqda. Turli mantiqsiz da’volarni bir tarafga qo‘yib turaylik-da, Qur’oni Karim ma’nolarini rus tiliga tarjima qilish borasida ikki og‘iz so‘z aytib o‘taylik.

Hozirgi kunga kelib, Qur’oni Karim ma’nolarining rus tilidagi tarjima va tafsirlari o‘n beshdan ortib ketdi. Lekin mazkur tarjimalarda «Qur’on» so‘zining lug‘aviy va istilohiy ma’nosi haqida biror so‘z uchratish qiyin. Eng achinarlisi, Qur’oni Karimning asosi bo‘lgan «vahiy» so‘zining ma’nosi butunlay buzib yuborilgan, u «vnusheniye» yoki «otkroveniye» deb tarjima qilingan. Agar rus tilining izohli lug‘atlariga murojaat qiladigan bo‘lsak, ushbu ikki so‘z qanchalik izohlansa ham, «vahiy»ning asl ma’nosiga hatto yaqin ham kelmasligini ko‘ramiz.

Abramov lug‘ati

Vnusheniye – vdoxnovleniye, veyaniye, sovet, rekomendatsiya, predlojeniye, nausheniye, vdoxnoveniye, pobujdeniye – ishontirish (singdirish), ilhomlantirish, maslahat berish, tavsiya qilish, taklif qilish, vasvasa qilish, gij-gijlash, undash, turtki berish...

Yefremova lug‘ati

Vnusheniye sr.

1) a) Slovesnoye vozdeystviye na volyu, soznaniye cheloveka s selyu ubedit yego v chem-l. ili vizvat kakoye-l. chuvst­vo. – Irodaga, inson ongiga uni biron narsaga ishontirish yoki qandaydir hissiyot uyg‘otish maqsadida so‘z bilan ta’sir ko‘rsatish.

b) Vozdeystviye na postupki cheloveka chuvstv, nastroyeniy, sostoyaniy – Insonning xatti-harakatiga hislar, kayfiyatlar va holatlarning ta’sir ko‘rsatishi

v) Selenapravlennoye vozdeystviye slovami na psixiku cheloveka (obichno privedennogo v sostoyaniye gipnoza) dlya izmeneniya yego otnosheniya k chemu-l., preodoleniya vrednix privichek, korreksii povedeniya i t.p. (v meditsine) – inson ruhiyatiga (odatda gipnoz holatiga kelgan kishiga) uning biron narsaga nisbatan munosabatini o‘zgartirish, zararli odatlarini tark ettirish, fe’l-atvorini isloh qilish uchun maqsadli ravishda so‘z vositasida ta’sir ko‘rsatish (tibbiyotda).

2) Poucheniye, nastavleniye, vigovor – pand-nasihat, o‘git,
koyish, hayfsan.

vnushat 1) a) Vozdeystvuya slovami na volyu, soznaniye, zastavlyat usvoit kakuyu-l. misl, priyti k kakomu-l. ubejdeniyu – Irodaga, ongga so‘z bilan ta’sir ko‘rsatib, qandaydir fikrni o‘zlashtirishga, qandaydir ishonchga kelishga majbur qilish.

b) Selenapravlenno vozdeystvovat slovami na psi­xiku cheloveka (obichno privedennogo v sostoyaniye gipnoza) dlya izmeneniya yego otnosheniya k chemu-l., preodoleniya vred­nix privichek, korreksii povedeniya i t.p. (v meditsine) – Inson ruhiyatiga (odatda gipnoz holatiga tushgan kishiga) maqsadli ravishda so‘z yordamida ta’sir etish (tibbiyotda).

2) Vozbujdat v kom-l. kakoye-l. chuvstvo – kishida ma’lum bir hissiyotni uyg‘otish, qo‘zg‘ash.

Ojegov lug‘ati.

Vnusheniye – vozdeystviye na psixiku bolnogo, gipnoz. Naprimer, lecheniye vnusheniyem, nastavleniye, vigovor ro­ditelskoye vnusheniye – Bemorning ruhiyatiga ta’sir ko‘rsatish, gipnoz. Masalan, ishontirish bilan davolash, pand-nasihat, koyish, otalarcha o‘git.

vnushit – vozdeystvuya na volyu, voznaniye, pobudit v chemu-nibud, zastavit usvoit chto-nibud. Naprimer, vnushit strax, vnushit uvajeniye k starshim – Irodaga, ongga ta’sir ko‘rsatib turib, biror ishga undash, turt­ki berish, biror narsani o‘zlashtirishga majbur qilish, Masalan, qo‘rquv uyg‘otish, yuragiga vahima solish, kattalarga hurmat hissini singdirish.

Ushakov lugati.

Vnusheniye. 1. Vozdeystviye na volyu drugogo s tem, chtobi zastavit yego bessoznatelno vipolnyat chujiye jelaniya; gipnoz (knijn.). Rol vnusheniya v dushevnoy jizni. Massovoye vnusheniye. Lechit alkogolika vnushe­niyem – Kishining irodasiga birovlarning istak-xohishini ongsiz (ko‘r-ko‘rona, hushsiz) ravishda bajarishga majbur qilish maqsadida ta’sir ko‘rsatish, gipnoz (kitobiy). Ishontirishning ruhiy hayotdagi o‘rni. Ommaviy ishontirish. Ichkilikbozni ishontirish yo‘li bilan da­volash;

– Vozdeystviye kogo-chego-n. na volyu; vliyaniye, podchinyayu­sheye sebe volyu kogo-n. (knijn.). On deystvuyet po vnusheniyu svoix tovarishey – Irodaga allanarsaning yoki allakimning ta’sir ko‘rsatishi. Birovning irodasini o‘ziga bo‘ysundiruvchi ta’sir. U do‘stlarining ta’sirida ish tutyapti.

2. Sovet, nastavleniye. Ona ne slushalas vnusheniy. || Vigovor, slovesnoye vziskaniye (razg.). Otecheskoye vnushe­niye. Sdelat strogoye vnusheniye komu-n. – Maslahat, o‘git. U pand-nasihatlarga quloq solmas edi. Hayfsan, og‘zaki ta’zir. Otalarcha o‘git. Qatiy hayfsan e’lon qilish.

Vnushat 1. chto komu-chemu. vizivat, vozbujdat po otnosheniyu k sebe kakiye-n. oshusheniya, misli, zastavlyat chuvstvovat chto-n. On vnushayet mne otvrasheniye. Vnushat k sebe strax. Vnushat pochteniye. || – O‘ziga nisbatan qandaydir sezgi, fikr qo‘zg‘atish, uyg‘otish, ma’lum bir hissiyot hosil qildirish. U menda nafrat uyg‘otyapti. O‘ziga qo‘rquv singdirish. Hurmat uyg‘otish;

– Navodit na kakiye-n. misli, vizivat kakiye-n. chuvst­va. Yego vid vnushayet mne opaseniye za yego zdorove – Ma’lum bir xayolga, hissiyotlarga olib borish. Uning ko‘rinishi menda uning sog‘lig‘idan tashvish uyg‘otyapti;

2. chto komu-chemu i bez dop. Pouchat, nastavlyat, zastav­lyat usvoit kakiye-n. ubejdeniya. Vnushat moral. Vsegda vnushal yemu, chto neobxodimo deystvovat vmeste – O‘rgatish, o‘qitish, uqtirish, nasihat qilish, o‘git, ma’lum bir ishonch-e’tiqodni o‘zlashtirishga majbur qilish. Odob berish. Har doim unga birgalikda ish tutish kerakligini o‘rgatardi.

Abramov lug‘ati

Vnushat, vdoxnovlyat, vkorenyat, vnedryat, vpechatlevat, vselyat; zapechatlevat; nauchat, vrazumlyat, nastav­lyat; nadoumlivat, namekat, sovetovat, ugovarivat. Pri­vivat komu pravilnie ponyatiya. Vlivat v serdse dobrie pomisli. «Vselyal bezveriye, ukorenyal razvrat». Kril. Na­mekni svine vilami, chtob v ogorod ne lazila! Sr. Uchit, Sovetovat, Vozbujdat, Vdoxnovlyat i Utverjdat. Sm. vdoxnovlyat, vlagat, vliyat, nauchat, sovetovat – Ishontirish, ilhomlantirish, singdirish, kiritish, tatbiq qilish, joriy qilish, taassurot qoldirish, o‘rgatish, aql o‘rgatish, aql berish, nasihat qilish, aql kirgizish, shama qilish, kinoya qilish, maslahat berish, ko‘ndirish, yo‘lga solish. To‘g‘ri tushunchani singdirish. Qalbga yaxshi niyat solish. «Iymonsizlik kiritar, buzuqlik singdirardi» (Kri­lov). Cho‘chqaga panshaxa bilan tushuntir, polizga kirmasin! O‘qitish, maslahat berish, qo‘zg‘ash, ilhomlantirish, tasdiqlash. Ta’sir ko‘rsatish, o‘rgatish, maslahat berish.

Dal lug‘ati

VNUSHAT, vnushit chto komu. Vselyat, vperyat, vkorenyat, vnedryat; peredavat, ubejdat, poselyat v mislyax, pomislax; zastavit dumat, xotet; pobudit k prinyatiyu peredavayemogo slovami ili drugim sposobom. Ne vnushaysya besom, ne sogreshish – Singdirish, tiqishtirish, o‘zlashtirish, tatbiq qilish, o‘ylashga majbur qilish, ishontirish, kallasiga fikr joylash, so‘z yoki boshqa vosita bilan berilgan fikrni qabul qilishga majbur qilish. Shaytonga ergashma, gunoh qilmaysan.

OTKROVЕNIYE i pr. sm. otkrivat – ochilish – ochishning majhuli

Ojegov lug‘ati

Otkroveniye to, chto neojidanno otkrivayet istinu, vno­sit yasnost, ponimaniye. Eta novost – polnoye o. dlya vsex – Birdan haqiqatni ochuvchi, oydinlik kirituvchi, aniqlashtiruvchi. Bu yangilik hamma uchun mutlaqo oydinlik bo‘ldi.

Ushakov lug‘ati

OTKROVЕNIYE, otkroveniya, sr. (knijn.).

1. Soobsheniye, otkrivayusheye taynu (ritor.). «Ne tre­buy ot menya opasnix otkroveniy». Pushkin – Sirni ochuv­chi, fosh etuvchi xabar. «Mendan xavfli izhorlarni talab qilma» (Pushkin).
2. To, chto vnezapno ob’yasnyayet ostavavsheyesya neponyat­nim, otkrivayet kakuyu-n. istinu, dayet novoye ponimaniye chego-n. Novaya postanovka voprosa bila dlya vsex otkrove­niyem – Tushunarsiz bo‘lib kelgan narsani to‘satdan izohlovchi, haqiqatni oshkor qiluvchi, bir narsaga yangicha ta’rif beruvchi. Masalaning yangicha qo‘yilishi hamma uchun oydinlik bo‘ldi.
3. Po xristianskim dogmatam – istina, soobsheniye, otkrivayushiye volyu bojestva (serk.) – Nasroniy aqiydalarga ko‘ra – ilohning irodasini ochib beruvchi haqiqat, xabar (cherkov istilohi).

RUSCHA-O‘ZBЕKCHA LUG‘ATDAN OLINGAN TA’RIFLAR

Vnushit sov. (nesov. vnushat) chto komu

1. ta’sir ko‘rsatib (yoki gap bilan) ishontirmoq; inontirmoq, ko‘ngliga solmoq, ma’qul qilmoq; uqtirmoq; ~ ko­mu-l. kakuyu-l. misl, kimsaga biror fikrni uqtirmoq;
2. biror his tug‘dirmoq, uyg‘otmoq; ~ otvrasheniye nafrat hissini uyg‘otmoq; nafrat tug‘dirmoq;
3. o‘rgatmoq, pand-nasihat qilmoq.

Vnusheni/ye s

1. po gl. vnushit; po ~yu tovarishey do‘stlarning gapiga ishonib;
2. inontirish, ixlos tug‘dirish, gipnoz; lechit ~yem inontirish (gipnoz) yo‘li bilan davolash;
3. koyish; tanbeh; o‘git, pand-nasihat.

Otkroveniye s

1. rel. ust. vahiy;
2. ko‘zni ochuvchi yangilik, kutilmagan yangilik, takaya pastanovka voprosa bila ~m dlya vsex masalaning bunday qo‘yilishi hamma uchun kutilmagan bir yangilik edi;
3. ust. ochiq (ochig‘ini) aytish, ro‘yi-rost gapirish; dildagini (dil rozini) aytish; ochilib gapirish, ochiq (rost, bor) gap; dil rozi.

Nihoyatda uzayib ketgan iqtiboslar va ularning tarjimalaridan ko‘rinib turibdiki, Qur’oni Karim ma’nolarining o‘n beshdan ortiq tarjimalarida bu muqaddas Kitobning asosi bo‘lmish vahiy tamoman noto‘g‘ri talqin qilingan. Eng yaqini «ilhom» ma’nosi bo‘lishi mumkin. Bu esa «Qur’oni Karimning o‘zi ham, ahli Qur’on ummati ham hech qanday dalil va hujjat bo‘lishi mumkin emas, chunki bu oddiy ilhom ekan», degan noto‘g‘ri xulosaga olib kelishi mumkin.

Endi insof bilan o‘ylab ko‘raylik. Dunyodagi eng ko‘p tarqalgan tillardan biryda Qur’oni Karim ma’nolari tarjimalarida na «Qur’on» so‘zining ma’nosi va na Qur’oni Karimning asosi bo‘lgan «vahiy» so‘zining ma’­nosi mutlaqo o‘z ifodasini topmagan bo‘lsa, buni qanday baholash mumkin?!

Bunday noxush holatning davom etishida musulmon ulamolarning ham aybi bor. Chunki mazkur tarjimalarning ko‘pchiligi musulmon bo‘lmagan odamlar, so‘nggilari esa musulmon millatlarga mansub bo‘lsa ham, Islomiy ilmlardan bexabar shaxslar tomonidan qilingan. Shuning uchun ham musulmon ulamolar boshqa tillarda ham mavjud bo‘lgan ushbu muammoni hal qilishda, Qur’oni Karim va vahiy haqiqatini to‘g‘ri bayon qilib berishda majburiyatlarini sharaf bilan ado etishlari lozim.

KЕYINGI MAVZULAR:

Qur’oni Karimning tarqoq nozil bo‘lishi hikmatlari;