O`zbekiston musulmonlari idorasi

Abul Mu’in An-Nasafiy – buyuk olim

27.12.2019 3547 10 min.

Bismillahir rohmanir rohim. Alhamdu lillahi robbil alamin. Vassolatu vassalamu ala rosulihi muhammadin va ala alihi va as'habihi ajmaiyn. Amma ba’du.

Abul Mu’in An-Nasafiyning to‘liq ismi – Maymun ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Mu’tamad ibn Muhammad ibn Makhul ibn Al-Fazl An-Nasafiy bo‘lib, u zot Abu Mansur Al-Moturidiydan keyingi Moturidiy aqidaviy mazhabi ulamolarining eng mashhuri, Moturidiyning fikrlarini birinchi bo‘lib yoqlab chiqqan ulamolardan sanaladi. Ash’ariya aqidasida Boqilloniy, G‘azzoliy va Ar-Roziy qanday o‘rin tutsalar, Moturidiya aqidasida Abul Mu’in An-Nasafiy shunday muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, Ash’ariya mazhabida Ash-Shahristoniyning kitoblari qanchalik ahamiyatga ega bo‘lsa, An-Nasafiyning kitoblari Moturidiy mazhabida shunchalik muhim manba sanaladi.

Abul Mu’in An-Nasafiy Muturidiy mazhabini batafsil sharhlab uning keng yoyilishiga katta xissa qo‘shish bilan bir vaqtning o‘zida, Moturidiya aqidasiga qarshi bo‘lgan Mo‘tazila, Jahmiyya, Karromiyya, Botiniyya kabi oqimlarning fikriga qarshi raddiyalar bergan olim hisoblanadi.

Abul Mu’in An-Nasafiy bir qancha kitoblar ta’lif etgan bo‘lib, “Tabsiratul adilla”, “At-Tamhid fi ilm at-tavhid” va “Bahrul kalom” shulardan eng mashhurlari sanaladi. Abul Mu’in An-Nasafiy haqida Abdul Qodir Al-Qurashiy “Al-Javohir ul muziyya fi tabaqotil hanafiyya” asarida, Abdul Hay Al-Laknaviy “Al-Favoidul bahiyya fi tarojumi al-hanafiyya” asarida, Ibn Qutlubg‘o “Toju at-tarojum” kitobida, Al-Kafaviy “Katoibu a’lomul axyor min fuqahoi mazhabi An-Nu’mon al-muxtor” asarida, Hoji Xalifa “Kashfuz zunun an asomiy al-kutub val funun” asarida zikr qilib o‘tganlar.

Abul Mu’in An-Nasafiyning birinchi ustozi otasi Muhammad ibn Muhammad bo‘lib, u zot ham zamonasining yetuk ulamolaridan sanalgan. Abul Mu’in otasidan Abu Hanifaning “Al-olim val mutaallim” kitobini rivoyat qilganlari manbalarda zikr etilgan. Shuningdek, katta bobolari Abul Ma’oliy Mu’tamad ibn Muhammad ham o‘zining otasidan rivoyat qilgani hamda Abu Sahl Al-Isfaroyiniydan ilm olgani, undan “Axboru Makka” kitobini rivoyat qilgani manbalarda kelgan. Demak, Abul Mu’in An-Nasafiyning ilmiy salohiyati uning ota bobolaridan meros bo‘lib kelgan deyish mumkin.

Abul Mu’in An-Nasafiyning shogirdlari qatorida Abu Bakr Alouddin As-Samarqandiy, Ahmad ibn Muhammad ibn Abu al-yusr Al-Pazdaviy, Abu Bakr Mas’ud Al-Koshoniy, Najmuddin Umar An-Nasafiy, Abul Hasan al-Balxiy, Mahmud as-Sog‘archi va boshqalarni zikr qilish mumkin.

Abul Mu’in An-Nasafiy hijriy V-VI asrda, ilm-fan rivoj topgan davrda yashab, ijod etdi. O‘sha vaqtda Abbosiylar davlati ilmga keng yo‘l ochib berganligi sababli har sohada zabardas olimlar yetishib chiqqan, ayni paytda turli oqimlar va mafkuralar ham ko‘payib ketgan davr edi. Aynan shu holat Abul Mu’inning fikri teranlashishiga, natijada Ahli sunna val jamoa aqidasiga muxolif bo‘lgan firqalarga raddiya sifatida kalom ilmiga oid bir qancha kitoblar ta’lif qilishiga sabab bo‘ldi.

Abul Mu’in An-Nasafiyning tavallud topgan sanalari haqida ikki xil ma’lumot mavjud. Az-Zirikliy “Al-A’lom”da 418 hijriy sana degan, Umar Rizo Kahola “Mu’jam al-muallifin”da bunga qo‘shilgan bo‘lsa, Ibn Qutlubug‘o 508 yilda Zulhijja oyining yigirma beshinchisida yetmish yoshida vafot etgan, degan. Bundan 438 hijriy sanada tavallud topgani kelib chiqadi. Ikkala sananing qaysi biri haqiqat ekanligi borasida aniq ma’lumot yo‘q. Ehtimol, arab tilida yetmish va to‘qson so‘zlari faqatgina nuqtalarining o‘rni almashishini e’tiborga olmaganda bir xil yozilishi olimning tavallud sanasidagi tafovutni keltirib chiqargan bo‘lsa ajab emas.

Abul Mu’in An-Nasafiy insoniyat risolatga (ya’ni, unga payg‘ambar yuborilishiga) muhtoj ekanligini bayon qilishga katta e’tibor qaratganlar va buni isbotlashga va inkor qiluvchilarga raddiya berishga erishganlar. Quyida shu haqda qisqacha zikr qilib o‘tamiz:

Aqli raso kishilar orasida joriy bo‘lgan urfga ko‘ra odamlar o‘zaro bir-birlari bilan maslahatlashib, gohida hamfikr, gohida ixtilof qilib turadilar. Natijada ular o‘zaro fikr almashib ma’rifat hosil qiladilar, birlari boshqalarini kamolotiga sabab bo‘ladilar. Mana shu holat aqlning vahiyga muvofiq ekanligini anglatadi.
Fe’l (ish harakat) - vojib bo‘lishi ham, man qilingan bo‘lishi ham yoki shu ikkisining o‘rtasida bo‘lishi ham mumkin. Aql aynan avvalgi ikkitasiga to‘xtaladi. O‘rtadagisi ustida to‘xtalmaydi. Chunki uning oqibati yaxshi ham, yomon ham bo‘lishi mumkin. Aql esa, oqibatning yaxshi yoki yomon bo‘lishini oldindan bilishga qodir emas, chunki u maxfiydir.
Aql ham maxluq (yaratilgan) bir narsadir. Boshqa maxluqotlarga yetgani kabi unga ham gohida ofat yetishi bor. Shuning uchun vahiysiz faqat aqlning o‘ziga suyanish va e’timod qilish durust emas.
Vahiy aqlning ko‘makchisidir. Zero, u aqlga yengillik beradi, uning og‘irini yengillashtiradi. Bu esa, behikmat emas.
Vahiy Mun’im (ne’mat beruvchi zot)ga shukr qilish kayfiyatini o‘rgatadi. Chunki, bu narsani aqlning o‘zi bilan bilish mahol.
Payg‘ambarlarning yuborilishi insoniyatga Alloh taoloning fazli va marhamatidir.

Ma’lumki, aqida masalasi eng hassos masala hisoblanadi. Shu bois, e’tiqodga oid masalada bahs yuritishga faqat aqoid ilmidan yetarli darajada ilmga ega bo‘lgan kishigina haqli hisoblanadi. Zero, ilmsizlik bilan e’tiqodiy masalalarda so‘z so‘zlashga jur’at qilish insonni dunyo-yu oxiratini barbod bo‘lishiga sabab bo‘ladi. E’tiqodiy masalalar avvalo, naqliy dalillar bilan sobit bo‘ladi. Ya’ni, nimani qanday deb e’tiqod qilish to‘g‘ri va lozim ekanligini Alloh taolo va Uning Payg‘ambari bayon qiladi, aql esa, uni qanday bayon qilingan bo‘lsa, shundayligicha tasdiqlamog‘i lozim bo‘ladi. Bordi-yu aql uni o‘zicha idrok etishga urinsa, zalolatga ketishi muqarrardir. Bu borada Hazrati Ali karramallohu vajhahuning ushbu purhikmat so‘zlarini eslash o‘rinlidir: “Din naql bilan sobit bo‘ladi, aql bilan emas. Agar aql bilan sobit bo‘lganida tahorat olish vaqtida mas'hni mahsining ustiga emas, balki ostiga tortish durust bo‘lar edi”.

Tarixda o‘tgan aqidaparast oqimlarning kelib chiqish sabablarini chuqur tahlil qilinsa, oqim asoschilarining barchasi ham e’tiqodiy masalalarda asosan aqlni peshlaganliklari, naqliy dalillarni to‘g‘ri anglashga ilmlari yetarli bo‘lmagan holda, ularning zohiriy ma’nolari va aqliy dalillar asosida o‘z e’tiqodlarini shakllantirganlari ma’lum bo‘ladi. Natijada, asli bir oqimdan tarqagan boshqa ko‘plab oqimlar oxir oqibat bir-birlarining e’tiqodlarini inkor etganlar. Shu tariqa o‘zlarini Islomga nisbat beruvchi buzuq e’tiqoddagi oqimlarning soni ortib borgan.

Jahmiya oqimining asoschisi Jahm ibn Safvon Allohni idrok etish borasida aqlga shu darajada erk berdiki, oxir oqibat Alloh taoloni ma’dum, ya’ni mavjud emas degan e’tiqod uning aqlini chulg‘ab oldi va qirq kun davomida ushbu shubha ostida namoz o‘qishni ham tark etdi. So‘ngra Allohni yo‘q deyishga botinolmay, uning barcha sifatlarini inkor etgan holda “Alloh mutlaq vujuddir” degan aqidani “kashf” etdi. Marisiya oqimi asoschisi Bishr Marisiy esa, sajda qilganida “subhana rabbiyal a’lo” (oliy rabbim pokdir) deyish o‘rniga “subhana rabbiyal asfal” (tuban rabbim pokdir) degan. Bunday e’tiqod qilishiga sabab Payg‘ambar s.a.v.ning: “Bandaning Allohga eng yaqin bo‘ladigan vaqti sajdadagi holatidir” degan hadislarini zohiran talqin qilganidir. Shu tariqa barcha aqidaparast oqimlar ham asoschilarining aynan e’tiqod borasida aqlga haddan tashqari erk berishlari natijasida vujudga kelgan.

Mustaqillikning ilk yillarida xalqimiz diniy ta’limga chanqoq bo‘lib turgan bir vaqtda Islom diniga oid qanday adabiyot yoki ta’lim maskani yo bo‘lmasa har qanday targ‘ibot va tashviqotni birdek maqbul ko‘rib, ularning to‘g‘ri-noto‘g‘ligining farqiga bormasdi. Oradan shuncha vaqt o‘tib, shu davr mobaynida din niqobi ostida harakat qilgan aqidaparast oqimlarning asl maqsadlari fosh bo‘ldi, kirdikorlaridan xalqimiz voqif bo‘ldi. Demoqchimizki, xalqimiz din omilidan g‘arazli maqsadda foydalanuvchi kuchlar ham bor ekanligi haqida umumiy tasavvurga ega bo‘ldi. Natijada, aqidaparst oqimlar, din niqobi ostidagi ekstremistik kuchlar kabi tushunchalar muqobilida sof islom, ma’rifiy islom degan tushunchalar ham iste’molimizga kirib keldi. Mafkuraviy kurashlar avj olib, ekstremistik ruhdagi oqimlar harakati yanada keskinlashib borayotgan hozirgi davrda xalqimizni, xususan yoshlarimizni mavjud aqidaparast oqimlarning buzuq e’tiqodlaridan ogoh etish, ularni bunday bid’atchi oqimlar haqida batafsil ma’lumotlar bilan qurollantirish, ta’bir joiz bo‘lsa oqimlarga qarshi ularning immunitetini oshirish zarurati yuzaga keldi.

Binobarin, bundan qariyb o‘n asr muqaddam yashagan buyuk vatandoshimiz Abul Mu’in an-Nasafiy qoldirgan boy ilmiy-ma’naviy meros nafaqat o‘z zamoni uchun, balki hozirgi davrda ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, har tomonlama chuqur o‘rganishga loyiq.

Abul Mu’in an-Nasafiy hazratlarining “Tabsirat al-adilla” (Dalillar bayoni) nomli asarlari bugungi kunda yot oqimlarga qarshi kurashda va ularning soxta da’volariga raddiya berishda ulkan ahamiyat kasb etishini inobatga olib, O‘zbekiston musulmonlari idorasi ulamolari tomonidan ushbu asar tarjima qilinib, nashr etilgan.

Kelajakda bu kabi ko‘plab yangi manbalar ulamolarimiz tomonidan tarjima va nashr qilinib xalqimizga taqdim etiladi deb, umid qilib qolamiz.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

raisining birinchi o‘rinbosari

H.Ishmatbekov.

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA

11.08.2026 8582 10 min.

Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.

“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.

Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:

﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾

“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).

Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.

Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:

‏ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ:‏ الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.

«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).

Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.

Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:

وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.

“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).

Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:

﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾

“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).

Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:

أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.

«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).

Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.

Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.

Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.

Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.

Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.

Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).

Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).

Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.

Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:

وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.

“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.

Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.

Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:

قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ

فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.

Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).

Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.

Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar

﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾

“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.

Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.

Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.

Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.

Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.

O‘tkirbek Sobirov

O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi

Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

MAQOLA

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati