“Mazhab” arabcha “yo‘nalish” ma’nosini bildirib, istilohda esa, mujtahidning shar’iy dalillardan shariat hukmlarni chiqarib olishdagi o‘ziga xos yo‘lidir. Mazhablarning ijtihod yo‘llari va qoidalarida bir-biridan farq qilishi ular orasida juz’iy ixtiloflarga sabab bo‘lgan.

Ilk asrlarda mujtahidlar ko‘p bo‘lib, mazhablar ham ko‘p bo‘lgan. Lekin keyinchalik ko‘pi amaldan chiqib ketgan va odamlar Imom Abu Hanifa rahimahulloh (vaf. 150/767), Imom Molik rahimahulloh (vaf. 179/795),  Imom Shofe’iy rahimahulloh (vaf. 204/820) va Imom Ahmad rahimahulloh (vaf. 241/855)larning mazhablaridan biriga ergasha boshlagan.

Mazhabsizlik g‘oyasini ilgari suruvchi kishilar o‘zlarini bir qancha turli nomlar bilan ataydi: salafi solihlarga ergashish da’vosi bilan “salafiylar”, sahih hadisga ergashish da’vosi bilan “ahli hadislar”. Bu g‘oyaning tarixi yaqin bir yarim asrga to‘g‘ri keladi.

Bu haqda XIX asrda yashab, ijod etgan mashhur hindistonlik olim Muhammad Siddiq Hasan al-Qanujiy shunday deydi: “Hozirgi kunda bir riyokor va shuhratparast guruh paydo bo‘lgan bo‘lib, ular Qur’on va Hadisni bilish va unga amal qilishni da’vo qilmoqda… Ajablanarlisi shundaki, ular o‘zlarini muxlis (Allohga xolis ibodat qiluvchi kishi) va muvahhidlar (Allohni yakka-yu yagona deb bilib, unga hech narsani shirk keltirmaydigan), deb boshqalarni mushriklar deb nomlamoqda. Ular eng mutaassib va dinda g‘uluvga ketgan kishilardir. Bu dindan emas, balki Yer yuzida tarqalgan fitna va katta fasoddir”. Ushbu fikr ham bu qarash XIX asr oxirlarida paydo bo‘lganligini ko‘rsatadi.

Mazhabsizlik g‘oyasi tarafdorlarining asosiy maqsadlari Qur’on va Sunnatni o‘zlaricha mahkam tutish va mazhablarni yo‘q qilib, ularni ildizi bilan qo‘porib tashlashdan iborat. Ularning da’vosiga ko‘ra, go‘yo musulmonlarning ixtilofdan najot topishi faqat Qur’on va Hadisni qattiq ushlash bilan bo‘ladi, mazhablar, guruhlar va firqalar mavjud bo‘lar ekan, Qur’on va Hadisni mahkam ushlash amri mahol, chunki ixtiloflarning asl manbai mana shu mazhab va firqalardir.

Bir tarafdan, bu qarash vakillari mazhablar va guruhlarni zalolat deb biladilar-u, lekin o‘zlari ham sezmagan holda shunday holatga tushib qolgan. Zero ular o‘zlari bir yo‘nalish bo‘lib, o‘zlaridan boshqalarni noto‘g‘ri yo‘lda deb biladi. Jumladan, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh o‘zining “Ixtiloflar, sabablar, yechimlar” kitobida: “Ular Islom ummati qadimdan aqida va fiqh masalalarida ergashib kelayotgan mazhablarni inkor qilish bilan birga, o‘zlari yangi mazhab paydo qilishga o‘tganlar”,- deb ta’kidlaydi.

Boshqa tarafdan esa, ular mazhablar orasidagi ixtiloflarni qoralagan holda, hammani mazhablarni tashlashga hamda Qur’on va Hadislarni o‘rganib, tushunganicha ularga amal qilishga, boshqacha qilib aytganda, hammani o‘zi ijtihod qilishga chaqiradi. Bu esa, shubhasiz, yanada ixtiloflar va qarama-qarshi fikrlarning ko‘payishiga olib keladi. Agar mazhablar orasidagi ixtiloflar ma’lum chegara bilan cheklangan bo‘lsa, mazhabsizlikning bu da’vati esa cheksiz ixtiloflarga sabab bo‘ladi va musulmonlar hayotida  dahshatli falokatlarni keltirib chiqaradi.

Mazhabsizlik tarafdorlari mazhablarga tosh otishda davom etib, yana shunday deydi: “Qur’on bitta va Payg‘ambar bitta bo‘lsa, to‘rt mazhab orasida fiqhiy ixtiloflar bor, haq bitta emasmi?” Buning javobi shuki, mazhablar orasidagi bunday (fiqhiy) ixtiloflar salafi solihlar – sahobiy, tobeiy va taba’a tobeiylar orasida ham bo‘lgan. Shoh Valiyulloh laqabi bilan mashhur Ahmad ibn Abdurahim ad-Dehlaviy aytadi: “Ba’zi sahobiy, tobeiy va ulardan keyingilar basmalani o‘qir edi, ba’zilari esa o‘qimas edi, ba’zilari jahriy o‘qisa, ba’zilari ichida o‘qir edi, ba’zilari bomdodda vitr o‘qisa, ba’zilari bomdodda vitr o‘qimas edi, ba’zilari qon oldirish, burundan qon ketishi va qayt qilishdan tahorat qilsa, boshqalari tahorat olmas edi… ba’zilari olov tekkan narsani yeganda tahorat olsa, boshqalari tahorat olmas edi, ba’zilari tuya go‘shtini yeganda tahorat olsa, boshqalari tahorat olmas edi”.

Mazhabsizlik tarafdorlari qanday qilib ushbu to‘rtala mazhab ham haq va to‘g‘ri bo‘lishi mumkin degan savolni qo‘yishadi. Bunga javob shuki, bu mazhablar huddi Ka’baga o‘xshaydi, Ka’ba bitta, uning to‘rtta tomoni bor: sharq, g‘arb, shimol va janub. Odamlar xoh sharqda bo‘lsin yoki g‘arbda, xoh shimolda bo‘lsin yoki janubda, o‘z namozlarini unga qarab o‘qiydi. Ular faqat turgan joyi va vaziyat sababli zohirda qarama-qarshi turgan bo‘lsada, hammasining namozi sahih – to‘g‘ri hisoblanadi, chunki ularning hammasi bir narsaga, ya’ni Ka’baga yuzlanadi. Bu mazhablar ham shunday, ular bir manba – Qur’on va Sunnatga asoslanadi, bu mazhablarning biriga ergashgan kishi Qur’on va Hadisga ergashgan bo‘ladi.

Mazhabsizlik tarafdorlari o‘z g‘oyalarini to‘g‘riligini isbotlash maqsadida mazhab imomlarining “agar hadis sahih bo‘lsa, u mening mazhabimdir”, degan so‘zlarini keltirib, uni noto‘g‘ri tushuntiradi. Buning ma’nosi Imom Buxoriy va Muslimning sahih to‘plamlarida mazhabga to‘g‘ri kelmaydigan hadislar kelib qolganda mazhabni tashlab, hadisga ergashish kerak degani emas, bu gaplar faqat mazhab ichidaga mutlaq mujtahidlarga qaratilgan.  Hammaga ma’lumki, bunday kishilar hozirgi kunda yo‘q.

Mazhabsizlikka chorlovchi ushbu da’vat asrlar davomida o‘tgan minglab olimlarning qilgan mehnatlarini yo‘qqa chiqaradi. Asrlar davomida barcha musulmonlar amal qilib kelgan an’ana noto‘g‘ri, shuncha musulmon adashgan ekan, degan xulosa kelib chiqadi. Bunday bo‘lishi mumkin emas, buni tilga olishning o‘zi qiyin. Bu Payg‘ambar sallallohu alayhi vasallamning sunnatiga ham to‘g‘ri kelmaydi, zero u kishi shunday marhamat qiladilar: “Alloh ummatimni biror zalolatga jamlamas”. Boshqa bir hadisda “Musulmonlar yaxshi deb bilgan narsa Allohning huzuruda ham yaxshidir” — deyilgan.

Shuningdek, bu g‘oya asrlar davomida ota-bobolari amal qilib kelgan va o‘zlari ham butun hayoti davomida amal qilib kelayotgan biror mazhabni tutgan omma musulmonlarning e’tirozlariga sabab bo‘ladi. Natijada jamiyat hayotida turli ixtiloflar kelib chiqadi. Turli xil ixtilof va kelishmovchilik ta’sirida o‘z yaqinlaridan, xalqidan va yurtidan norozi kayfiyatda bo‘lgan diniy ekstrimizmga moyil kimsalar yetishib chiqadi. Bundan esa, turli radikal guruhlar o‘zlarining g‘arazli maqsadlari yo‘lida unumli foydalanadi.

Ushbu g‘oyaning salbiy oqibatlari yurtimizning yaqin tarixida ham yaqqol namoyon bo‘ldi. Xalqimiz o‘z mustaqiligini qo‘lga kiritganidan so‘ng dinimizga keng yo‘llar ochib berildi. Diniy-ma’rifiy sohalarda turli davlatlar bilan hamkorlik yo‘lga qo‘yildi. Ammo shu bilan birga chetdan mazhabsizlik g‘oyasi ham kirib keldi. Ular o‘zlarining noto‘g‘ri, ammo zohirda go‘zal da’vatlariga bir qancha yurtdoshlarimizni ishontirishga ulgurdi. Ular xalqimizning azaldan amal qilib kelayotgan hanafiylik mazhabini noto‘g‘riga chiqardi. Bu esa hanafiy mazhabiga amal qiluvchilarning e’tiroziga sabab bo‘ldi. O‘rtada nizo, tortishuv yuz berdi.

Ramazon al-Butiy “Mazhabsizlik — islom diniga tahdid solib turgan eng katta bid’atdir” deb aytgani bejiz emas. Hozirgi kunimizda hali ham yurtdoshlarimiz ichida bilib-bilmay ushbu g‘oyaning ta’sirida yurgan kishilarning mavjud ekanligi bu g‘oyaning ildizlarini o‘rganib, uning asl mohiyatini ochib berish, uni odamlarga, xalqimizga to‘g‘ri tushuntirib berish va shu yo‘l bilan mazhabsizlikka chek qo‘yish bugungi kundagi muhim va dolzarb vazifalardan bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga islom dunyosida tan olingan mazhablarning asl mohiyati, ularning bebaho qiymati, xususan, xalqimiz azaldan amal qilib kelayotgan hanafiy mazhabini xalqimizga, yoshlarimizga tushuntirish zarur.

T.Vayisov

Xorazm viloyati Urganch tumani “Qambar bobo” masjidi imom-xatibi