Sayt test holatida ishlamoqda!
17 Sentabr, 2026   |   6 Rabi`us soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:45
Quyosh
06:05
Peshin
12:18
Asr
16:40
Shom
18:33
Xufton
19:49
Bismillah
17 Sentabr, 2026, 6 Rabi`us soni, 1448

Qur’on ilmlari: KIRISH

18.10.2019   10052   10 min.
Qur’on ilmlari: KIRISH

KIRISH

BISMILLAHIR ROHMANIR ROHIYM

O‘zining mo‘jiza Kitobi bo‘lgan Qur’oni Karimni ilmlarga asos qilgan va Qur’oni Karimga xos ilmlarni joriy qilgan Alloh subhanahu va taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin!
Qur’oni Karimni Robbidan qabul qilib, ummatga omonat bilan yetkazgan va Qur’on ilmlariga asos solgan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga mukammal va batamom salavotu salomlar bo‘lsin!
Qur’on va uning ilmlarini Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan qabul qilib, keyingi avlodlarga yetkazgan sahobai kiromlarga Alloh taoloning roziligi bo‘lsin!

Qur’oni Karimning bizlargacha saqlanib kelishida vosita bo‘lgan, uning ilmlariga xizmat qilgan barcha ulamolarga Alloh taoloning rahmati bo‘lsin!
Ammo ba’d: kamina xodimingiz arab tilida «Ulumi Qur’on» deb atalmish ilm bilan boshqa islomiy ilmlarga qaraganda keyinroq tanishdim. Avval Buxorodagi «Mir Arab» madrasasida, keyin Imom Buxoriy nomidagi Toshkent Islom institutida o‘qib yurgan kezlarimda ham bu ilm haqida xabar topmadim. Chunki ushbu ikki ilmiy dargohda mazkur ilm haqida hatto qisqa xabar tariqasida ham ma’lumot berilmas edi. Sharoit yuzasidan hamda oldindan yo‘lga qo‘yilmaganidan bo‘lsa kerak, hatto ustozlarimiz ham «Ulumi Qur’on» degan ilm borligini eslamas edilar.

Libiyaga o‘qishga borganimizdagina, «Ulumi Qur’on» nomli ilm borligini, uning boshqa fanlar qatorida dars qilib o‘tilishini birinchi bor ko‘rdim. O‘quv jarayonida bu ilm bilan tanishar ekanman, uning qadrini, ahamiyatini anglab yetdim. «Ulumi Qur’on» ilmidan dars beradigan ustozimiz shayx Ibrohim Abdulloh Rufayda – Alloh u kishini rahmat qilgan bo‘lsin – Libiyaning ko‘zga ko‘ringan ulamolaridan edilar. Darslik sifatida livanlik olim Subhiy Solih rahmatullohi alayhining «Mabahis fi ulumil-Qur’an» degan kitobi tanlangan bo‘lsa ham, ustozimiz o‘zlari alohida tayyorlagan ma’ruzalar matni asosida dars o‘tar edilar. Gaplarining orasida «Ulumi Qur’on» bo‘yicha kitoblar ko‘p bo‘lsa ham, ulardan qoniqmaganlarini tez-tez ta’kidlab turar edilar.
Dastlab bir oz murakkab tuyulgan bu ilmga qiziqishim keyinchalik beqiyos ortdi. Ko‘p narsalar ixlos bilan o‘rganildi. Nihoyat, shahodatnoma – diplom himoyasi uchun yoziladigan ilmiy bahsim ham aynan ushbu fanga oid bo‘ldi. Bu ilm yuzasidan ko‘plab maqolalar va kitoblar o‘qildi, ulamolar bilan suhbatlar olib borildi. Shu bilan birga, ushbu ma’lumotlar haqida vatanimizda ham hech bo‘lmasa ahli ilmlar «Ulumi Qur’on»dan xabardor bo‘lishsa edi, degan orzu qalbimda tez-tez takrorlanadigan bo‘ldi.

Bu orzu Libiyadan o‘qishni bitirib kelganimdan keyin Imom Buxoriy nomidagi Islom ma’hadida ishlab yurgan kezlarimda amalga oshdi. O‘sha paytda o‘quv barnomasini va darsliklarni qayta ko‘rib chiqishga muyassar bo‘lgan edik. Bu ishda bizga davlatimizning diniy ishlar bo‘yicha kengash rahbari O‘zbek A’zamovich Rustamov ham yordamchi bo‘lgan edi. Men o‘sha vaqtda u kishiga «yangi» fan sifatida kiritilgan «Meros ilmi», «Mustalahul-hadis», «Ahkom oyatlari tafsiri» kabi Islom ilmlarining ahamiyati haqida ma’lumot berar edim. U ki-shi diniy idoraga aytib, bularni dars barnomasiga kiritishni maslahat berar edi.
«Ulumi Qur’on» bo‘yicha qanday ma’lumot taqdim qilganim aniq esimda yo‘q, ammo bu ilm ham o‘sha paytda dars barnomasiga kirib qolgan edi. O‘quv bar-nomasidagi barcha ilmlarga taalluqli kitoblar qatorida «Ulumi Qur’on»ga oid kitoblar ham keltirildi. O‘zim dastavval mudir noibi, keyinchalik mudir lavo-zimida faoliyat yuritgan bo‘lsam ham, imkonini topib, tafsir, meros va «Ulumi Qur’on»dan dars berar edim. Shunday qilib, Alloh taoloning lutfi ila islo-miy ilmlar ichida nihoyatda ahamiyatli bo‘lgan «Ulumi Qur’on» ilmi bizning yurtimizda ham fan sifatida o‘rganila boshladi.

Alloh taoloning fazli va karami ila o‘z ona tilimizda dinimizga oid kitoblar yozish baxti nasib bo‘lganda, turli ilmlarga oid kitoblar bilan birga «Ulumi Qur’on»ga taalluqli kitob yozilishi ham ko‘zda tutilgan edi. Shoyad mu-sulmonlar ommasi ham bu ahamiyatli ilmdan birmuncha bahramand bo‘lsalar, degan niyat bizga hamroh edi.
Ushbu ezgu niyat «Hadis va Hayot» silsilasining «Qur’on fazilatlari» deb nomlangan o‘ttizinchi juzi nashr etilishi bilan qisman ro‘yobga chiqdi. Ushbu kitobda Qur’oni Karim bilan bog‘liq bo‘lgan hadisi shariflarni sharh qilish jarayonida «Ulumi Qur’on»ga oid xabarlar kelgan o‘rinda bu ilmga doir ayrim ma’lumotlarni taqdim qilgan edim. Bu esa kishilarimizga kerakli ma’lumot-larni o‘ziga xos ravishda yetkazishga xizmat qildi. Mazkur kitobni o‘qigan kishi-larimiz buni anglab yetganlari juda ham quvonarli holdir.

Bir kuni Qo‘qon tarafdan bir guruh kitobsevar ziyoratchilar kelishdi. Ularga o‘xshash odamlar bilan suhbatlashish insonning ruhini ko‘taradi. Kitob o‘qishning o‘zi kishiga qanchalik zavq bersa, u haqda suhbatlashish ham shunchalik zavq baxsh etadi. Mazkur ziyoratchilar bilan bo‘lib o‘tgan serzavq, mazmunli suhbat davomida ulardan biri quyidagilarni aytdi: «“Qur’on fazilatlari” kitobingiz uchun alohida tashakkur aytamiz. Bu kitobni o‘qish orqali ko‘p narsani bilib ol-dik. Eng muhimi, o‘zimiz qanday kitobning ummati ekanimizni anglab yetdik va bu bilan faxrlandik…»
Bu oddiy o‘quvchining gaplari menga qattiq ta’sir qildi. Yaxshi niyat bi-lan qilingan ishning ijobiy natijasini ko‘rish, u haqda eshitish har qanday kishiga quvonch baxsh etadi. O‘sha kezda men ham mana shunday hisni tuydim, lekin shu bilan birga, bu narsa kaminaga bajarilishi lozim bo‘lgan ishlarni yana ham jiddiyroq tarzda ado etib borish zarurligi mas’uliyatini yukladi. Binobarin, hadis ilmlariga oid «Mustalahul-hadis» kitobini yozib bitirgandan so‘ng «Ulumi Qur’on» bo‘yicha ham bu ilmning asoslari va qoidalariga amal qilgan holda alohida kitob bitishga azmu qaror paydo bo‘ldi. Qo‘limizda mavjud bo‘lgan manbalardan foydalanib, bir kitob ta’lif qilishga ojizona qo‘l urdik.
Alloh taolo barcha ishlarimiz qatori, bu ishga ham O‘zi yordamchi bo‘lsin! Zotan, U Zotdan o‘zga yordamchi yo‘q! U Zot qanday ham yaxshi Xoja va qanday ham yaxshi Yordamchi!


MUNDARIJA

Kirish

BIRINCHI QISM

«Ulumi Qur’on»ning ta’rifi
«Ulumi Qur’on»ning ahamiyati
«Ulumi Qur’on»ning tarixi
Vahiy
Vahiyning turlari
Vahiyning darajalari
Hadis, hadisi qudsiy va Qur’on
Qur’oni karimning ta’rifi
Qur’onning ismlari
Qur’onning nozil bo‘lishi
Qur’on vahiysining boshlanishi
Muhammad sollallohu alayhi vasallam va vahiy
Qur’oniy vahiy holati
Muhammad sollallohu alayhi vasallam va Qur’on
Vahiyni tushunib yetmaslik
Qur’oni karimning tarqoq nozil bo‘lishi
hikmatlari
Qur’oni karimdagi ilk va so‘nggi nozil
bo‘lgan oyatlar
Ilk nozil bo‘lgan oyatlar
So‘nggi nozil bo‘lgan oyat
Qur’oni karim oyatlarining makkiy va madaniyga
taqsimlanishi
Makki va madaniy oyatlarning ta’rifi
Makkiy va madaniy oyatlarni bilishga eltuvchi yo‘l
Makkiy va madaniy oyatlarning alomatlari
«Sababi nuzul» ilmi
Sababi nuzulni bilish yo‘li
Sababi nuzulning ifoda turlari
Sabab bir nechta, nozil bo‘lgan narsa bitta bo‘lishi
Sabab bitta, nozil bo‘lgan oyatlar bir nechta bo‘lishi
Qur’oni karim e’jozi
Qur’onning arablarni bellashuvga chorlashi
Qur’oni karimning bayoniy e’jozi
Qur’oni karimning ilmiy e’jozi

IKKINCHI QISM

Qur’oni karimning jamlanishi
Qur’oni karimning Rasululloh sollallohu
alayhi vasallam davrlarida qalblarda jamlanishi
Qur’oni karimning Rasululloh sollallohu alayhi
vasallam davrlarida sahifalarda jamlanishi
Qur’oni karimning hazrati Abu Bakr davrlaridagi
jamlanishi
Qur’oni karimning hazrati Usmon davrlaridagi
jamlanishi
Usmoniy Mus'haflar haqida
Oyat va suralarning tartibi
Qur’onning yetti harfda nozil bo‘lishi
Rasmi Usmoniyning takomillashuvi

UCHINCHI QISM

Qur’oni karimda nasx
Nasx qilinadigan hukmlarning turlari
Nasxning hikmatlari
Nasx bilan xoslash orasidagi farq
Nasxning o‘rinlari
Qur’onning Qur’on bilan nasx bo‘lishining
qismlari
Qur’oni karimda muhkam va mutashobih
«Muhkam» va «Mutashobih» ulamolar istilohida
Mutashobihning qismlari
Suralarning avvalidagi harflar va
mutashobih sifatlar
Suralarning avvalidagi harflar
Alloh taboraka va taoloning mutashobih sifatlari
Mutashobih sifatlar bo‘yicha salaf va
xalaflarning tutgan yo‘llari
Mutashobih sifatlar va salaflar
Mutashobih sifatlar va xalaflar
Xulosalar
Mutashobih sifatlarga oid oyatlardan namunalar
Mutashobih sifatlardan namunalar
Ulamolarning mutashobihga munosabatlari
to‘g‘risidagi xulosa

TO‘RTINCHI QISM

Qiroatlar va qorilar
Qiroatlarning manbasi
Tafsir va mufassirlar
Movarounnahrda tafsir ilmi
Yangi tafsirlar
Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi
Manbalar ro‘yxati

 

 

Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlarining qalamlariga mansub «Qur’on ilmlari» deb nomlangan kitoblari.

Muallif: Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
Nomi: «Qur’on ilmlari»
Nashriyot: «HILOL NASHR» Nashriyoti
Sana: 2017
Hajmi: 504 bet
ISBN: 978-9943-4095-2-1
O‘lchami: 60×90 1/16
Muqova: qattiq

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 4382-sonli tavsiyasi ila chop etilgan

Kutubxona
Boshqa maqolalar
Yangiliklar

Fidoyi ajdodlarimiz jasorati – hamisha ibrat namunasi

28.08.2026   73167   6 min.
Fidoyi ajdodlarimiz jasorati – hamisha ibrat namunasi

Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.

Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.

28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.

Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.

Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.

Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.

– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.

Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.

– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.

Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.

2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.

So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.

Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.

Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.

– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.

Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.

Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.

Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.

– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.

Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.

So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.

– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.

Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar. 

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati

O'zbekiston yangiliklari