Odatiy kunlardan biri. Avtobus yo‘lovchilar bilan to‘la. O‘zimga qulay joyga turib olib, bahor manzarasini oynadan tomosha qilib boraman. Maktabdan qaytayotgan bolajonlarning chug‘ur-chug‘uri xuddi avtobusga qamalib qolgan gala-gala qushlarning ovoziga o‘xshab ketadi. Shuncha shovqin-suronning ichida kimningdir uzuq-yuluq gapi qulog‘imga chalindi:

- Qanaqasini oldingiz?

- Namoz o‘rgatadigan kitob. Diniy qo‘mitaning muhri tushirilgani o‘tar ekan. Bekor o‘tirmay “u-bu” o‘rganlaring, deyishibdi. Pulim shunga yetdi.

- Ha, mayli, shunisiga ham shukr...

Beixtiyor orqamga o‘girildim. Oldi o‘rindiqda bo‘ylari pastgina, rangi qoramtir, ozg‘in, ko‘zlari mungli o‘rta yoshlardagi bir ayol. Orqasidagi yoshi kattaroq ayol tomonga damba-dam o‘girilib, hasrat qilib qo‘yadi...

- Kim so‘rasa, bir yillik harbiy xizmatga ketgan deyapman. Boshqa nima ham derdim. Qayerdaligini qanday aytaman. Agar bir yildan keyin yana so‘rashsa, harbiy sohada ko‘tarilib, komandirovkaga ketgan deb qo‘ya qolaman. E-e-e, yig‘layverib ko‘zimda yosh qolmadi, olti oy bo‘ldi ketganiga. Haligi gap bor-ku, “o‘lgan o‘lib ketarkan, qolganlar yashashi kerak”, deya mana yig‘lamay ham qo‘ydim...

- Chakki bo‘libdi. Hay, mayli siqilmang, buyog‘iga o‘zingizni asrang. Boshga tushganini ko‘z ko‘radi. Bundan yomoni bo‘lishi ham mumkin edi-ku!

- Ha, tinmay Xudodan so‘rayman, duo qilaman...

Gapning siyoqidan onaizor siqilab turgani, farzandiga biror korhol bo‘lgani sezilib turardi. Gaplashib ketayotgan orqadagi ayol yo qo‘shnisi yo biror qarindoshi bo‘lsa kerak: dardini aytib biroz tin olmoqchi bo‘lsa kerak...

Bekatlarda yo‘lovchilar tushib, salon ancha bo‘shadi. Ayniqsa g‘ujur-g‘ujuri quloqni qomatga keltirayotgan chug‘urchuqlar tushgach, avtobus ichi tinchidi-qoldi. Xayriyat! Boyagi mushtipar opaxonning to‘g‘risida joy bo‘shadi. O‘sha yerga o‘trib oldim. Qo‘lida yirtilay-yirtalay deb turgan hamyoni. O‘shandan uvadasi chiqqan bir bo‘lak qog‘ozni chiqardi. Uzun ro‘yxat yozilgan. Ona ro‘yxatni belgilab, har birining to‘g‘risiga narx yoza boshladi. Asta so‘radim:

- Bozorlikmi, opa?

- Ha, har oy olib boraman. Narxini yozib xo‘jayinimga ko‘rsatishim kerak. Mana ikki xalta to‘la narsa.

Haqiqatda oyoq tomonda katta ikkita xaltada mayda-chuydalar liq to‘la.

- Kechirasiz, xafa ko‘rinasiz. Biror musibat yuz berdimi?

Ha, boshimizga shunaqa kunlar ham bor ekan. Bolam yomon yigit emasdi. Hammaga qo‘lidan kelganicha yordam berardi. Ko‘pchilikni ishlik qilib qo‘yardi. O‘zining o‘rniga qo‘yib bo‘lsa ham insonlarga ko‘maklashardi. Epchil, uddaburon yigit edi. Nima bo‘ldi-yu, o‘sha kuni kechqurun uydan chiqib ketdi. Qayergaligini aytmadi. Ancha hayalladi. Kelavermadi. Tong ham otdi. Ming xavotirdan o‘lay dedim. O‘sha kuni politsiya mahkamasida ekanligi xabari keldi. Avvaliga eshitib, tushunmay garang bo‘ldim. Xo‘jayinim ikkimiz o‘sha yerga yugurdik. Afsuski, bir kun oldin uyidan ozod qushday uchgan bolam, ertasiga jinoyatchiga aylanib-ulguribdi. Qo‘llarida kishan, boshi egik. Yuz-ko‘zlari qontalash, momataloq. Yonida yana uchta o‘rtoqlari ham bor. “Voy bola-a-m”, deb dod soldim. Sho‘ring qurgurlar, o‘g‘lim va yana uchta o‘rtog‘i - to‘rt kishi bo‘lib bir yigitni do‘pposlashibdi, o‘lasi qilib kaltaklashibdi. Xullas kaltak yegan bola reanimatsida ekan. Xullas tergov, surishtiruv, ayblov, shikoyatlar boshlanib ketdi. Otasi ikkimiz nima bo‘lsak, bo‘ldik. Xo‘jayinim bu ko‘rgulikni ko‘tarolmay, esdan og‘ay dedilar. Ruhiy shifoxonada ancha davolandilar. Hozir ham ahvollari haminqadar. Uyqu dori ichib, ko‘p-ko‘p uxlaydilar. Deyarli gapirmaydilar. O‘zim infarkt bo‘ldim. Dori bilan tikkaman.

- Anavi bola tuzalib ketdimi, keyin?

- Uch oy deganda o‘ziga keldi. Yana bilmadim. Sudda sog‘ga o‘xshab ko‘rindi, atay yotib olgan bo‘lishi ham mumkin. Unisi Xudoga ayon... Uyidagilar shikoyat yozishdi. Jarima to‘latmoqchi bo‘lishdi. To‘lashga umuman ikonimiz, qurbimiz yetmaydi, nachora. Bolamga 8 yil berishdi. Ozodlikdan mahrum bo‘ldi. Umidim - shoyad avfga loyiq ko‘rishsa... Uning uchun ham o‘zim kechirim so‘rayman, qayerga bo‘lsa ham boraman. Bechoraginam, mana xatlarini ko‘ring-da! Tinmay uzr aytadi. Meni yig‘latgani uchun afsus chekadi. Qamoqdan o‘ziga kerakli narsalarni so‘rab xat yozibdi. Mana hozir ham ro‘yxat yozib yuborgan. Shularni to‘ldirib yuribman. Manavi dorilarim, bunisi esa yuragimni kardiogrammasi. Bu xo‘jayinimga ichirayotgan dorilarim ro‘yxati, tepada ularga qo‘yilgan tashxis ham bor. Mana o‘qib ko‘ring. U boyagi eskirib ketgan hamyonidan ketma-ket qog‘ozlarni chiqarib ko‘rsata boshladi. Ha, deya bosh siltayman. Sabr tilayman.

- Boyagi namoz o‘rgatadigan kitob...

- Ha, uni qamoqda tarbiyasi og‘ir bolalarga tavsiya qilishibdi. Bekor yurmay kitob o‘qilaring, deya. Shuning uchun olgandim.

- Bu qiyin holatda ro‘zg‘orni kim tebratyapti?

- O‘zim... Katta o‘g‘lim ham qarashadi.

- Dastyorlikka qizlar bormi?

- Yo‘q-da! Men ahmoq o‘g‘il bolalar ichida katta bo‘lganim, akalarimdan ko‘p dakki yeganim uchun katta bo‘lsam, faqat o‘g‘il ko‘raman, qizlik bo‘lmayman deb qattiq niyat qilganman. Mana niyatga yarasha ikki o‘g‘lim bor. Dardkash, mehribon qizim yo‘q. O‘g‘illarimdan biri ham mana bunaqa ish qilib, yuzimizni yerga qaratib qo‘ydi. Ayni arimiyaga boradigan, o‘qib-pul topadigan, belimga quvvat bo‘ladigan mahalida-ya... Qayerda adashdim, qanday xato qildim. Gul yoshligi xazon bo‘lmasa deb qo‘rqaman... Duv-duv oqqan yoshlar qamoqdan kelgan maktubni namladi. Sazoyi bo‘lib qolgan onaning hasratini eshitib turganlar ham yig‘ladi.

Onaizor bekatiga yetgach, apil-tapil ikkita xaltasini sudrgancha eshik tomon shoshdi. G‘ijimlangan pulni chiptachiga uzatdi-yu, qayergadir shoshib ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. O‘zi ketsa ham gaplari qulog‘imdan ketmas, farzandiga yig‘lab nola qilishi yuragimni o‘yib yuborganday bo‘lardi. Men ham onaman, axir... Unga achindim. Duo qildim. Chayqalib-chayqalib borayotgan avtobus xayolimni ham chalkashtirib yubordi. Hissiyotlar biroz jilovlandi. Aqlga issiqlik yugurdi. Tavba, qochgan ham, quvgan ham Xudo deydi, deb bekorga aytishmagan ekan. Bu yerda qamalgan bolasiga bir ona kuysa, u yerda to‘rt kishi changalida kaltaklangan bolasiga boshqa ona kuyadi. Bu tarbiyaning achchiq mevasi.

Shularni o‘ylab borarkanman, o‘rtog‘i bilan pulini hisoblayotgan yonimdagi bola do‘stiga shipshidi:

- Ahmoq, 1000 so‘m berma!

- Nega?

- 500 so‘p yetadi, biz hali kichkinamiz. Pulingni qolganini ko‘rsatma, berkitib qo‘yaver!

- Bolajon nechanchi sinfda o‘qiysan?

- 3 sinfda.

- Yo‘l kira 500 so‘m emas, 1200 so‘m-ku.

- Nima qipti?

- Avtobus ham davlatning mulki, benzin ketadi, qancha joyga beminnat oborib-obkeladi. Taksiga chiqsang, shuncha yo‘l uchun qancha oladi?

- 4000-5000 oladi, buni bilaman.

- Bilsang, to‘g‘ri to‘lab qo‘y. Chiptachining yana jahli chiqmasin!

- Nima-a-a, adamga bitta etsam bo‘ldi, qamatvoralla!

- Adang kim?!

- Ichki ishlarda katta rahbar bo‘lib ishlaydilar, chundizmi? Hech kimdan qo‘rqmiman!

Bu ham tarbiyaning achchiq mevasi.

Ey, Xudo, hech kimni farzandi kuydirmasin, yuzini yerga qaratmasin ekan. Ilgari yoshroq paytimda bunaqa gaplarni eshitib, ha-a, deya uncha e’tibor bermasdim. Ammo o‘zim ona bo‘lgach, farzand o‘stirgach, qo‘rqib ketaman. Bolam dunyoga kelganda bir sevingandim, bir sevingadim! Katta bo‘la boshlagach, ming hadikdaman. Go‘dakligida qornini, sog‘ligini o‘ylaysiz, ehtiyotlab parvarishlaysiz. Ulg‘aya boshlagach, jamiyatga kira boshlagach, fikrini, e’tiqodini, xulqini himoya qila boshlarkansiz. Shuni tarbiya deb atasalar kerakda. Bejizga dinimiz farzand tarbiyasiga qattiq e’tibor qaratmagan.

“Tarbiya dindandir. Rosululloh sallollohu alayhi vasallam dedilar: “Ota o‘z farzandiga chiroyli odobdan ko‘ra yaxshiroq hadiya berolmaydi”. (Termiziy va Ahmad rivoyati)

Ota-onaning bolasiga qilgan eng yaxshi mukofoti – chiroyli tarbiya berishidir. Betarbiya farzand ota-onaning sho‘ri, jamiyatning og‘rig‘i, - Alloh saqlasin - , Oxiratda yomon oqibat sababchisi.

Ey, do‘stim, balki siz ham juda aqlli, imonli, ijtimoiy mavqe’i, moliyaviy qudrati baland bo‘lgan otalarni ko‘p ko‘rgandirsiz, ammo ular farzandlari sababidan baxtsizdirlar. Boshqa tomonda esa ba’zi ota-onalar ko‘zlari quvnayotgani, hayotlari chiroyli o‘tayotganining guvohi bo‘lasiz. Bu ham farzandlari tufaylidir”.[1]

Bu dunyoda ham, Oxiratda ham baxtli bo‘lishni istagan inson farzandi tarbiyasiga bee’tibor bo‘lmasin. Agar ota-ona bolasiga Allohni erta tanitgan, vijdonli, halol qilib tarbiyalagan, diniy axloq va odoblarga o‘rgatgan bo‘lsa, farzand qay sohada, qay mansabda ishlamasin, halollikdan, to‘g‘rilikdan ajramaydi. Ota-ona yuzini shuvut qilmaydi. Tarbiyaning totli mevasidan bahramand bo‘lib yashaydi.

Xadichai kubro ayol-qizlar bilim yurti

 o‘qituvchisi N.Saidakbarova

[1] Muhammad Rotib Nobulusiy, “Avladuna – al-varoqatur robihatul avla”