O`zbekiston musulmonlari idorasi

Alloma Abdulhay Laknaviy rahmatullohi alayh

01.04.2019 7487 19 min.

Abdulhay ibn Abdulhalim ibn Amiynulloh ibn Muhammad Akbar Sihalaviy Ansoriy Laknaviy hijriy 1264-yilda Hindistonning Lakna shahrida ilm va taqvo bilan tanilgan oilada dunyoga kelgan.

Hindistonning Lakna shahriga nisbatan Laknaviy nisbalari bo‘lsa, Lakna shahridagi Sihala qishlog‘iga nisbatan Sihalaviy nisbalarini olgan. Nasablari mashhur sahobiy Abu Ayyub Ansoriyga yetib borganligi bois ansoriy nisbasi ham berilgan. Ulamolar Abdulhay Laknaviyning nasabi qirq uch tabaqa bilan Abu Ayyub Ansoriy roziyallohu anhuga ulanishini bayon qilganlar.

Abdulhay Laknaviyning kunyasi Abulbarakot bo‘lgan. Ushbu kunya haqida u zot quyidagilarni aytgan: “Voyaga yetganimda otam meni ushbu kunya bilan nomladilar”.

Abdulhay Laknaviyning otasi Shayx Abulhalim Laknaviy hind diyoridagi katta ulamolardan biri bo‘lib, u zotning fiqh, hadis va mantiq ilmlari bo‘yicha ko‘plab risolalari bo‘lgan. Ulamolar bu zotning deyarli barcha ajdodlari o‘z davrining yetuk olimlaridan bo‘lganliklarini bayon qilganlar.

Abdulhay Laknaviy ilm va taqvo ustiga qurilgan oilada, taqvodor murabbiya onalari qo‘lida tarbiya olib ulg‘ayganlar. Ulug‘ olimlarning hayotlari o‘rganilganda deyarlari barchalarini odatda yoshliklaridan ilm o‘rganganlariga guvoh bo‘lamiz. Abdulhay Laknaviyda ham shu holat bo‘lgan.

Abdulhay Laknaviy o‘zining dastlabki ta’lim olishi haqida quyidagilarni yozgan: “Besh yoshga yetganimda Hofiz Qosim Ali Laknaviyning huzurida Qur’on yodlashga kirishganman. Ko‘p o‘tmasdan hali “Amma” porasini ham yodlab ulgurmagan edim, biz Junfur shahriga ko‘chib ketdik. Keyin men bu yerda Hofiz Ibrohim huzurida Qur’on yodlashni davom ettirdim. Otamning o‘zlari ham, to Qur’onni yodlab bo‘lgunimcha menga Qur’ondan dars berib turar edilar. O‘n yoshimda Qur’onni to‘liq yod oldim. Bu paytga kelib, ayrim forsiy kitoblarni ham baqadri hol o‘qib chiqqan edim. Ularning barchasini Qur’on yodlash asnosida otamdan ta’lim olgan edim. Men ilk bor tarovehda imom bo‘lib namoz o‘qib berganimda o‘n yoshda edim.

O‘n bir yoshga yetganimda ilm tahsiliga astoydil kirishganman va sarf, nahv, ma’oniy, bayon, mantiq, hikmat, tib, fiqh, usulul fiqh, kalom ilmi, hadis va tafsir kabi darslik sifatida o‘tiladigan rasmiy fanlarni o‘n yetti yoshimda to‘liq o‘qib tamomlaganman. Men o‘n yetti yoshimda darslik qilib o‘qitiladigan aqliy va naqliy kitoblarni barchasini otamning qo‘llarida o‘qib chiqqanman. Ammo riyoziyotga tegishli ayrim kitoblar o‘qilgani yo‘q edi. Ularni otamning tog‘asi va ustozi bo‘lgan Mavlono Muhammad Ne’matullohning huzurida to‘liq o‘qib chiqdim”.

Abdulhay Laknaviy o‘spirinlik chog‘idayoq mazkur fanlarni to‘liq o‘zlashtirishi sababi haqida quyidagilarni yozgan: “Men qaysi bir kitobni o‘qib chiqsam, darhol o‘sha kitobdan dars berishga kirishar edim. Buning natijasida Hayyul Qayyum bo‘lgan Zotning madadi bilan menda barcha ilmlarga iqtidor hosil bo‘lgan va qaysi ilmga tegishli bo‘lsa ham, menga biror kitobning qiyinchiligi qolmagan edi”.

Darhaqiqat ushbu uslub, ta’limdagi eng manfaatli usullardan hisoblanadi. Abdulhay Laknaviyning otasi Shayx Abdulhalim Laknaviy Haydarobodda qozi va “Nizomiya” madrasasida mudarris bo‘lib ishlagan. Ana shu vaqtda bu zot otasidan unumli ta’lim oladi va o‘rgangan ilmlarini tolibi ilmlarga dars berib borgan.

Imom Laknaviy ikki marta haj ijobatini ado etgan. Birinchi marta o‘n besh yoshligida hijriy 1279-yilda otasi bilan birga, ikkinchi marta esa hijriy 1292-yilda haj ibodatini ado etib kelgan.

Abdulhay Laknaviyning otasi Haydarobodda vafot etadi. Otasi vafotidan so‘ng u zotga otasi o‘rniga qozilik lavozimiga taklif qilishadi. Ammo qattiq iltimoslarga qaramasdan Abdulhay Laknaviy uzr aytib buni qabul qilmaydi va tug‘ilib o‘sgan yurti Laknaga qaytadi. Laknada kitoblar ta’lif etish va ta’lim berish bilan mashg‘ul bo‘ladi.

Ustozlari:

Abdulhay Laknaviyga ustozlik qilgan zotlarning ayrimlari quyidagi olimlardir:

Alloma Muhammad Abdulhalim Laknaviy. Abdulhay Laknaviyning otasi va birinchi ustozi;
Shayx Muftiy Ne’matulloh ibn Muftiy Nurulloh Ansoriy Laknaviy;
Mavlaviy Xodim Husayn;
Shayx Abul Abbos Ahmad ibn Zayniy Shofe’iy Makkiy;
Shayx Ali Haririy;
Shayx Abdul G‘aniy ibn Abu Said Dehlaviy.

Abdulhay Laknaviy ushbu zotlar singari ulamolar qo‘llarida o‘qib, ulardan ijozalar olgan.

Shogirdlari:

Abdulhay Laknaviy ta’limga jiddiy e’tibor berganliklari sabab, sanab sanog‘iga yetib bo‘lmaydigan darajada ko‘plab shogirdlar yetishtirgan. Imom Laknaviy dars o‘tishdan lazzat oladigan zot bo‘lgan. Darsga shu darajada berilganidan o‘tiladigan darsliklarini yoddan bilar edi. Quyidagi ulamolar Abdulhay Laknaviyning eng mashhur shogirdlari hisoblanadilar:

Idris ibn Abdul Aliy hanafiy;
Ifhamulloh ibn In’omulloh ibn Valiyulloh Ansoriy Laknaviy;
Anvarulloh ibn Shujouddin ibn Qozi Sirojiddin Hanafiy;
Abdulg‘afur Ramzonfuriy;
Usmon ibn Ashraf Ali hanafiy.

Abdulhay Laknaviy bu ulamolardan boshqa yana ko‘plab shogirdlar chiqargan bo‘lib, ularning aksari turli ilmlar bo‘yicha qimmatli asarlar yozib qoldirganlar.

Asarlari:

Imom Abdulhay Laknaviy ta’lim berish bilan bir paytda, kitoblar ta’lif qilishga ham katta urg‘u bergan. Bu zot turli ilmlarga oid nihoyatda manfaatli asarlar yozib qoldirgan. Bu haqida hamasr ulamolardan Abdulfattoh Abu G‘udda rahmatullohi alayh quyidagilarni yozgan: “Shayx Abdulhayning asarlarini ko‘rgan kishi bu asarlarning aniq ilmiy tahqiqlar asosida yozilganini, nodir naqllarni qamrab olganini va biror masalani yoritishda xuddi butun umrini faqat shu masala mutaxasisligiga sarflagandek darajada yoritganini e’tirof etishdan boshqa chorasi yo‘qdir”.

Alloma Sayyid Sulaymon Nadaviy kitoblarni tahqiq qilish va ularni izohlab sharhlashda Abdulhay Laknaviyning Hind diyorida yangi uslubga asos solganini aytganlar. Bu zot kitoblarni tahqiq qilishda ikkita narsaga e’tibor qaratganlar:

Kitob avvalida unga muqaddima yozganlar va bu muqaddima ichida matn va sharh sohiblarining tarjimayi hollarini hamda ushbu mavzuda yozilgan kitoblar haqidagi ma’lumotlarni keltirganlar;
Biror kitobni tahqiq qilish va unga sharh yozishda mazkur kitobning turli nusxalaridan foydalanganlar. Nusxalarni sinchkovlik bilan solishtirib chiqqanlar. Natijada tahqiq qilingan va to‘g‘irlangan yagona nusxa hosil bo‘lgan.

Imom Abdulhay Laknaviy kitob yozishga juda qattiq e’tibor qaratgan. Hatto ba’zi kitoblarini safarda yurgan vaqtlarida yozgan.

Abdulhay Laknaviyning aniq qancha kitob yozgani haqida ulamolar turli adadlarni aytganlar:

Shayx Abul Hasan Ali Hasaniy Nadaviy: “Hind Allomasi mutaxxirlar faxri Shayx Abdulhay Laknaviyning asarlari bir yuz o‘ntadir. Shulardan sakson oltitasi arab tilida yozilgan”, degan.

Shayx Abdulfattoh Abu G‘udda: “Imom Laknaviy bir yuz o‘n besh atrofida kitob yozganlar”, degan.

Bulardan boshqa turli xil adadlar aytilgan bo‘lsa ham, hamma bir ovozdan bu zotni ko‘p kitob yozgan ulamolardan hisoblanishini e’tirof etgan. Abdulhay Laknaviy rahmatullohi alayhning yozgan asarlari ro‘yxati va ularning qaysi fanga tegishli ekanini doktor Valiyuddin Nadaviy quyidagicha bayon qilgan:

Aqoid ilmi bo‘yicha – 4 ta kitob;

Hadis va ulumul hadis ilmi bo‘yicha – 8 ta kitob;

Usulul fiqh ilmi bo‘yicha – 1 ta kitob;

Fiqh ilmi bo‘yicha – 50 ta kitob;

Faroiz ilmi bo‘yicha – 1 ta kitob;

Zuhd va raqoiq (oxirat g‘ami bilan qalbning yumshashiga sabab bo‘luvchi vositalar) ilmi bo‘yicha – 1 ta kitob;

Tarix va tarjimayi hollar ilmi bo‘yicha – 16 ta kitob;

Siyrat va ayrim tarjimayi hollar ilmi bo‘yicha – 2 ta kitob;

Tug‘ilishlar va vafotlar ilmi bo‘yicha – 3 ta kitob;

Mantiq va hikmat ilmi bo‘yicha – 25 ta kitob;

Munozara ilmi bo‘yicha – 2 ta kitob;

Nahv ilmi ilmi bo‘yicha – 2 ta kitob;

Sarf ilmi bo‘yicha – 4 ta kitob.

Ha, chindan ham ushbu 120 ga yaqin kitob 39 yoshida vafot etgan olimning yozgan asarlaridir. Abdulfattoh Abu G‘udda rahmatullohi alayh “Qiymatuz zaman indal ulama” (Ulamolar nazdida vaqtning qadri) kitobida quyidagilarni yozgan: “Imom Abdulhay Laknaviy Hindiy yuz yilcha oldin hijriy 1304-yilda 39 yoshida vafot etgan. Yozgan kitoblari esa ko‘p jildli katta kitoblar va bir necha sahifalardan iborat risolalarni ham qo‘shib hisoblaganda 110 ta dan ortiq edi. Barcha kitoblari foydali bahslar va mushkul masalalarga bag‘ishlangan”.

Olimlar bilan ilmiy munozaralari:

Abdulhay Laknaviy zamondosh ulamolar bilan do‘stona yaqin munosabatda bo‘lganlar. Bir qancha ulamolar bilan ilmiy bahslar bo‘lib o‘tgan bo‘lsa ham, bu tortishuvlarning barchasi ilm ustiga qurilgan munozaralar bo‘lib, aslo bir-birlariga nisbatan adovatga sabab bo‘lmagan. Bunga quyidagi misol yaqqol dalildir.

O‘sha davrning mashhur muhaddis olimlardan Shayx Muhammad Bashiriddin ibn Sadriddin Sahsavoniy[1] hijriy 1288-yilda hajga boradi. Bu zot Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning qabrlarini ziyorat qilish diniy vojib amallardan emas, balki bu ish mandub, ya’ni qilsa savob bo‘ladigan ammo qilmasa gunoh bo‘lmaydigan amallardan deb hisoblar edi. Shuning uchun ushbu safar asnosida Payg‘ambarimiz alayhissalomning qabrlarini ziyorat qilmay qaytadi. Bu ishlari uchun u zotni ba’zi ulamolar va avom insonlar tanqid qilishadi. Shunda Alloma Sahsavoniy ushbu mavzuga bag‘ishlab “Qavlul muhaqqaqul muhkam fi ziyaroti qobri habibil akrom” (Eng muhtaram, eng sevikli zotning qabrini ziyorat qilish to‘g‘risida isbotlangan qat’iy hukm) nomli risola yozadi. Ushbu risolada Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning qabrlarini ziyorat qilish mustahab ish ekanini va u vojib emasligini bayon qilib, bunga jumhur hanafiy ulamolar ittifoq qilganlarini aytadi.

Bu risolani o‘qigan Abdulhay Laknaviy unga raddiya qilib, “Kalamul mubram fi naqzi qavlul muhaqqaqul muhkam” (isbotlangan qat’iy deyilgan hukmni bekor qilish to‘g‘risida aytilgan aniq gaplar) risolasini yozadi. Bu risolada Imom Laknaviy kuchli dalillar asosida Shayx Sahsavoniyga ilmiy raddiya qiladi.

Imom Laknaviyning ushbu raddiyalarini o‘qigan Alloma Sahsavoniy oradan ko‘p o‘tmay bu raddiyalarga javob qilib, “Qavlul mansur fi ziyaroti sayyidil qubur” (Qabrlar sayyidi ziyorati to‘g‘risidagi g‘olib hukm) risolasini yozadi. Bu risolada fuqaholarning mazkur ishning mustahab ekaniga ijmo qilganlarini va uning vojibligiga dalolat qiluvchi hadislarning zaif hisoblanishini bayon qiladi.

Bu risola bilan tanishgan Imom Laknaviy unga raddiya qilib, “Kalamul mabrur fi roddil qavlul mansur” (g‘olib deyilgan hukmni rad qilish to‘g‘risidagi muruvvatli gaplar) risolasini yozadi.

Oradan ancha vaqt o‘tgach Shayx Sahsavoniy ushbu mavzuga bag‘ishlab “Mazhabul ma’sur fi ziyaroti sayyidil qubur” (Qabrlar sayyidi ziyorati to‘g‘risidagi naql qilingan mazhab) nomli uchinchi risolasini yozadi va bu risolani “Itmamul hujja ala man avjaba ziyarota mislal hujja” (Ziyorat qilishni xuddi hujjati bor hukm singari vojib sanagan kishilarga qarshi dalillarni yakunlash) deb ataydi. Bu risolada Sahsavoniy yangi dalillar keltirib, Laknaviyga raddiya qiladi.

Alloma Sahsavoniyning keltirgan bu dalillariga Imom Laknaviy taslim bo‘lmaydi, balki bu risolaga raddiya qilib “Sa’yul mashkur fi roddi mazhabul ma’sur” (Naql qilingan mazhab deyilgan hukmni rad qilish to‘g‘risidagi maqtovli mehnat) nomli risola yozadi va uni “Vozihul hujja fi ibtoli itmamil hujja” (Dalillarni yakunlashni bekorga chiqarish to‘g‘risidagi yorqin hujjat” deb ataydi. Bu risolada Alloma Sahsavoniy keltirgan dalillarga javob yozadi.

Ikki alloma o‘rtadagi bu bahslar ularning do‘stona munosabatlariga aslo ta’sir o‘tkazmagan, balki ikkalalari ham bir-birlarini qattiq hurmat qilishgan. Alloma Sahsavoniy Laknaga kelganlarida Imom Laknaviynikiga mehmon bo‘lib keladilar. Imom Laknaviy u zotni quchoq ochib kutib oladilar va qo‘ymasdan bir necha kunlar mehmon qilib olib qoladilar. Alloma Sahsavoniy ham Imom Laknaviyning dars xalqalariga qatnashadilar hamda u zotning darslari va va’zlarini odob bilan tinglab o‘tiradilar. Alloma Sahsavoniy qachon Laknaga kelsa, albatta Abdulhay Laknaviynikida mehmon bo‘lib ketar ekan.

Oilalari

Imom Abdulhay Laknaviy o‘n to‘qqiz yoshlarida uylanganlar. U zotning bir qancha farzandlari bo‘lgan. Ammo bitta qizlaridan boshqa barchalari u zotning hayotlik davrlarida olamdan o‘tganlar. Fozila, olima bo‘lgan ushbu qizini tog‘alarining o‘g‘li Muhammad Yusufga turmushga berganlar. Mazkur qizining Muhammad Ayyub ismli o‘g‘li olim bo‘lib yetishadi va bobosining kitoblarini nashr qilish bilan mashg‘ul bo‘ladi. Abdulhay Laknaviyning ayoli u zot vafotlaridan to‘rt yil o‘tgandan so‘ng Makkai mukarramada vafot etgan.

Ulamolarning bu zot haqidagi e’tiroflari

Imom Abdulhay Laknaviy haqida ulamolar juda ko‘plab maqtovli gaplarni aytganlar:

Shayx Muhammad Zohir Kavsariy: “Shayx Muhammad Abdulhay Laknaviy hamasrlari orasida hukmlar haqidagi hadislarni eng biluvchirog‘i edilar”;

Shayx Abul Hasan Nadaviy: “U zot hind allomasi va mutaaxxir ulamolar faxri edilar”.

Tashqi ko‘rinishlari:

Tarixchi Abdulhay Hasaniyning ta’riflashiga ko‘ra Abdulhay Laknaviy rahmatullohi alayh yuzlari ko‘rkam, ko‘zlari qora, qarashlari o‘tkir, yuzlarida tuklari kam bo‘lgan, sochlari osilib turadigan kishi bo‘lgan.

Xulqlari:

Abdulhay Laknaviy rahmatullohi alayh nihoyatda go‘zal xulqli kishi bo‘lgan. U zot o‘zlari bilan tortishgan kishilarning birortasiga ham yomon gap gapirmagan. Huzurlariga kelgan kishi garchi u zotga qarshi gapiruvchi kishilardan bo‘lsa ham, u zotning xulqlaridan rozi bo‘lib ketgan.

Vafotlari:

Imom Laknaviy hayotlari davomida uch marta qattiq kasal bo‘ladi. Ilk bor 1292-yilda hajdan vatanlariga qaytganidan keyin qorin og‘rig‘i kasaliga chalinadilar. Oshqozon hazmi buzilganidan hayotdan umid uzish darajasida kasalliklari zo‘rayib ketadi. Mohir tabiblar ham, bu kasalga tashxis qo‘yish va davolashdan ojiz qoladilar. Oxiri bu kasaldan Hakim Muhammad Boqir Shiy’iy qo‘llarida shifo topadi.

Ikkinchi marta hijriy 1202-yilda Haydarobodga yaqinlaridan birining to‘yiga borganlarida qattiq kasal bo‘lib qoladilar.

Uchinchi marta qattiq kasal bo‘lganlarida shu kasallik sababli vafot etganlar. Ushbu kasalligi va vafot etishi tafsiloti haqida u zotning shogirdi Abulfazl Muhammad Abdulhafiz Pandaviy quyidagilarni yozgan: “Ustozning kasalliklari hijriy 1303-yilning avvalida boshlangan edi. Kasallik dastlab darmonsizlik va yo‘taldan iborat edi. Keyinchalik qisqa muddatli hushdan ketish ham qo‘shildi. So‘ngra hushdan ketishlar ko‘paydi va holatlari tobora og‘irlashib bordi. Hatto u zot yotib qoldilar. Eng mohir tabiblar muolaja qilishga urindilar, lekin naf bo‘lmadi. Ancha kunlar u zot kamdarmon holatda bo‘ldilar. Hijriy 1404-yilning Robiul avval oyi oxirlari edi. Yakshanba kuni ustozning ahli ilm do‘stlari bir yig‘inga to‘plangan edilar. Ustoz ham ushbu yig‘inda edilar. Yig‘ilganlar bir-birlari bilan beozor hazil-huzul qilishib o‘tirdilar. Ustozimiz ushbu yig‘ilishda suhbat asnosida: “Suhbat g‘animatdir, ushbu o‘tirishimizdan keyin kim qolishini hech kim bilmaydi” deb aytgan edilar. Shu kun o‘tib kech kirganda ustozimiz uylarida xuftonni o‘qishga kirishdilar va namoz ichida, hushdan ketib yiqildilar. Xizmatlarini qiluvchilardan biri u zotni karavotga olib borib yotqizdi. U zot o‘zlariga kelib tinchlandilar so‘ngra yana ikkinchi va uchincha marta hushdan ketdilar. Yuraklari juda qattiq urar edi. Kech soat uchga yetganda omonatlarini topshirdilar. Bu hijriy 1304-yil Robiul avval oyining o‘ttizinchisi dushanba kuniga to‘g‘ri keldi. Ustozimiz janozalarini katta ulamolardan uch kishi juda katta jamoat bilan o‘qidilar. Birinchi bo‘lib, Mavlaviy Muhammad Abdurrazzoq Ansoriy Laknaviy o‘qidilar. Ikkinchi bo‘lib, Mavlono Abdulvahhob o‘qidilar. Uchinchisida Mavlaviy Abdulmajid ibn Abdulhalim Ansoriy o‘qidilar.

Pandaviy: “Ustozimizning janozalariga yigirma ming atrofida yoki undan ham ko‘proq kishilar qatnashdi”, degan.

Abdulhay Laknaviyning vafotlaridan mahzun bo‘lgan u zotning do‘stlari va shogirdlari u zotga atab arab,fors va urdu tillarida juda ko‘plab marsiyalar yozganlar.

Alloh taolo Abdulhay Laknaviynini O‘z rahmatiga olib, yotgan joylarini jannat bog‘laridan qilgan bo‘lsin!

Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

Abdulqodir Abdur Rahim

[1] Shayx Muhammad Bashiriddin ibn Sadriddin Sahsavoniy hijriy 1250-yillar atrofida tug‘ilgan. Bu zot Shayx Muhammad Abdurrahmon Sahoranfuriy va Shayx Iso Ahmad ibn Iso Shariqiylardan hadis ilmi bo‘yicha ijoza olganlar. Usulul fiqh ilmida ham mohir bo‘lganlar. “Siyanatul insan fi roddi ala Shayx Ahmad ibn Ziyniy Dihlan”, “Qavlul muhkam” va “Sa’yul mashkur” kabi ko‘plab asarlari bor. Sahsavoniy rahmatullohi alayh hijriy 1323-yilda Dehlida vafot etgan.

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Hadislar vahiy ekaniga Qur’oniy dalillar

24.08.2026 20913 36 min.

Payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan emas, balki Alloh taolo tanlab olgan bandalariga vahiy nozil qilishi bilan amalga oshishi yetti qat’iy dalil orqali isbotlab berildi. Shuningdek, payg‘ambarlarga keladigan vahiy ikki tur – tilovat qilinadigan (matluv) va tilovat qilinmaydigan (g‘ayri matluv) bo‘lishi ham ko‘rsatib o‘tildi.

Endi esa Qur’oni karimning bir qator oyatlarini keltiramiz. Ular o‘z matni, mazmuni yo boshqa dalil ko‘magi bilan shuni ko‘rsatadiki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam tomonidan shariat o‘laroq bayon etilgan, ammo Qur’onda bo‘lmagan hukmlar ham vahiydir. Bu oyatlar vahiyning bir turi – tilovat qilinmaydigani (ilohiy kitobga kirmagani) ham borligiga dalolat bo‘ladi.

Bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, barchasini birdaniga jamlashga hojat yo‘q. Zero, bir oyatning o‘ziyoq haqiqatni anglash uchun kifoya qiladi. Shunday bo‘lsa-da, muqaddas Kitobimizning uslubiga ergashgan holda, sunnatning vahiy ekanini qat’iy isbotlovchi oyatlardan ko‘proq keltirish lozim topildi. Chunki bu masalaning g‘oyatda muhimligi bois shu ma’nodagi so‘zlar Qur’oni karimda turli uslublar bilan qayta-qayta ta’kidlagan. Mus'hafi sharifni sharhlashda, islom ahkomlarini bayon qilishda ham bu masala eng muhim poydevor hisoblanadi.

1. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: «Botayotgan yulduz bilan qasamki, birodaringiz (Muhammad alayhissalom) adashgani ham yo‘q, yo‘ldan ozgani ham yo‘q. Va u (sizlarga keltirayotgan Qur’onni) o‘z havoyi xohishi bilan so‘zlamas. U (Qur’on) faqat (Alloh tomonidan) vahiy (nozil) qilinayotgan bir vahiydir. Unga (bu vahiyni) kuchga to‘lgan bir zot (ya’ni, Jabroil alayhissalom) ta’lim bermishdir» [Najm surasi, 1–5-oyatlar].

Alloh taolo tong otayotganda botadigan yulduzlar bilan qasam ichib, Payg‘ambarning haq yo‘lda ekanini, adashmagani va yo‘ldan ozmaganini ma’lum qildi. Bu yerda «adashgan» – haq va aniq yo‘lni bilmay, ilmsizlik bilan qorong‘ulikda qadam bosgan johil. «Yo‘ldan ozgan» esa haqni bila turib, qasddan va ongli ravishda undan yuz o‘girib, boshqa yo‘lga ketgan kimsadir.

Bu oyat Alloh taoloning O‘z qasami bilan mustahkamlangan buyuk guvohligi bo‘lib, bunday shahodat Rasulining barcha holat va ishlarda to‘g‘ri yo‘lda ekanini tasdiqlaydi. Shuningdek, keltirgan barcha narsalari – Kitob bo‘lsin yo hadis – to‘g‘ri va haq ekaniga dalil bo‘ladi.

So‘ng Alloh taolo bu haqiqatni yanada mustahkamlab, «U o‘z havoyi xohishi bilan so‘zlamas» deyapti. Keyin «U (Qur’on) faqat (Alloh tomonidan) vahiy (nozil) qilinayotgan bir vahiydir» deb, ta’kidni eng oliy cho‘qqiga chiqaryapti. Oyatdagi cheklov (hasr) uslubi vahiydan tashqari har qanday ehtimolni rad etadi. Ya’ni, u zot alayhissalomning gaplari faqat va faqat nozil qilinayotgan vahiydir. Bu Payg‘ambar alayhissalomning har bir so‘zi Qodir Parvardigordan kelgan vahiy ekaniga eng oliy tasdiqdir. Bu esa, «o‘z havoyi xohishi bilan so‘zlamas» degan gap shunchaki majoz emas, balki aynan haqiqat ekanini ko‘rsatadi.

Bu ibora umumiy ma’no tashiydi, ya’ni u zotning og‘izlaridan chiqqan barcha so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Zero, arab tili qoidalariga ko‘ra, inkor gap tarkibidagi fe’l inkor qilingan nakra (noma’lumlik) so‘z hukmida bo‘lib, umumiy ma’noni anglatadi. Demak, u zotning shariat va dinni yetkazish bilan bog‘liq har bir gapi shu umumiy ma’noga kiradi. Buni faqat Qur’onga xoslab qo‘yish uchun hech qanday dalil yo‘q. Shunday ekan, oyatning ma’nosi: «U zot aytgan har bir gap – Kitob bo‘lsin yo hadis – faqatgina nozil qilinayotgan vahiydir», deganidir.

Bu oyatning umumiy ma’noga ega ekani va nafaqat Qur’onni, balki hadisni ham o‘z ichiga olishini Abdulloh ibn Amr ibn Os roziyallohu anhudan rivoyat qilingan ushbu hadis qo‘llab-quvvatlaydi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitgan har bir narsani yodlab qolish niyatida yozib borar edim. Qurayshliklar meni bundan qaytarib: «Rasulullohdan eshitgan hamma narsangni yozyapsanmi? Axir, Rasululloh ham oddiy inson bo‘lsalar, ba’zan g‘azab ustida ham gapiradilar-ku!» dedi. Shundan keyin yozishdan to‘xtadim va buni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga aytdim. U zot barmoqlari bilan og‘izlariga ishora qilib: «Yozaver, jonim qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, bu yerdan faqat haqiqat chiqadi», deb buyurdilar» [Abu Dovud va Dorimiy rivoyat qilgan].

Ulamolarning fikriga ko‘ra, bevosita vahiy kelmagan paytlarda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning o‘z ijtihodlari bilan hukm chiqarishlari joiz bo‘lgan. Bu holat yuqoridagi «u (sizlarga keltirayotgan Qur’onni) o‘z havoyi xohishi bilan so‘zlamas. U (Qur’on) faqat (Alloh tomonidan) vahiy (nozil) qilinayotgan bir vahiydir» degan umumiy qoidaga zid kelmaydi. Chunki Alloh taolo o‘sha vaziyatlarda u zotga ijtihod qilishga izn bergan. Bu ruxsatning o‘zi ham Alloh taoloning O‘z Payg‘ambariga vahiysidir. Demak, Nabiy sollallohu alayhi vasallam o‘z ijtihodlarida ham baribir Allohning vahiysiga ergashgan bo‘ladilar. Bunga Alloh taoloning Rasululloh sollallohu alayhi vasallam tili bilan aytgan ushbu so‘zlari dalildir: «Men faqat o‘zimga vahiy qilingan narsalargagina ergashurman» [An’om surasi, 50-oyat].

Shunday ekan, u zotning ijtihodlari va o‘sha ijtihod tayanadigan asoslarning barchasi vahiydir, aslo havoyi xohish emas. Zero, bu ruxsat go‘yo Alloh taoloning O‘z Payg‘ambariga «Biror hukmni to‘g‘ri deb bilsangiz, u Mening hukmimdir», ya’ni «Qalbingizga solingan har bir narsa Mening irodamdir» deganidek gap. Shuning uchun ham bu haqiqiy vahiy hisoblanadi va yuqoridagi umumiy qoidaga to‘liq muvofiq bo‘ladi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ijtihodlarida xato bo‘lishi ehtimoli bor, deb hisoblaydigan ulamolar mazhabiga ko‘ra esa, Nabiy sollallohu alayhi vasallam biror ijtihodda yanglishgan bo‘lsalar, Alloh taolo uni o‘sha holatda qoldirmagan, balki vahiy yo‘llaridan biri bilan darhol haqiqatni bayon qilib bergan. Demak, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam din sifatida mustahkamlanib, qaror topgan hukmlarda qanday havoyi xohish bilan gapirmaganlari singari hali yakuniy to‘xtamga kelinmagan va ijtihod qilgan masalalarida ham aslo nafslariga tayanib so‘z yuritmaganlar. Balki u zotning aytganlari bevosita vahiy kelmaganda ijtihod qilishga berilgan ilohiy ruxsatga – ya’ni, baribir vahiyga asoslangan bo‘lgan.

Xulosa qilib aytganda, Alloh taoloning O‘z Rasuliga ijtihod qilishga ruxsat berishi go‘yo unga: «Biror hukmni to‘g‘ri deb bilsanging va Men uni shundayligicha qoldirsam, demak, u Mening hukmimdir», deb aytishi kabidir.

2. Qur’oni karimning qator oyatlarida «hikmat» so‘zi «Kitob» so‘zi bilan ketma-ket kelgan. Ularning bir qismida ikki kalima ham Alloh taolo tomonidan o‘rgatilgani bayon qilingan bo‘lsa, boshqa qismida ikkisining ham Haq taolo tomonidan nozil qilingani ochiq-oydin aytilgan.

Alloh subhonahu va taolo bunday marhamat qiladi: «Ey Rabbimiz! Ularga (kelajak ummatlarga) o‘zlaridan (chiqqan), ularga oyatlaringni tilovat qilib beradigan, Kitob va hikmat (Qur’on va hadis)ni o‘rgatadigan va ularni (kufr va gunohlardan) poklaydigan bir payg‘ambar yuborgin! Albatta, Sen Aziz (qudratli) va Hakim (hikmat sohibi)dirsan » [Baqara surasi, 129-oyat].

Yana Alloh taolo bunday deydi: «Shuningdek, sizlarga o‘zingizdan bo‘lmish bir payg‘ambar yubordikki, u sizlarga oyatlarimizni o‘qib beradi, sizlarni (shirk va gunohlardan) poklaydi, sizlarga Kitob (Qur’on) va hikmatdan (Hadisdan) ta’lim beradi va bilmaganlaringizni bildiradi » [Baqara surasi, 151-oyat].

Haq taolo aytadi: «Albatta, Alloh mo‘minlarga o‘zlaridan bo‘lgan (ya’ni, odam jinsidan bo‘lgan), ularga Allohning oyatlarini tilovat qilib beradigan, (gunohlaridan) poklaydigan hamda ularga Kitob va hikmatni o‘rgatadigan payg‘ambarni yuborish bilan yashilik qildi. Holbuki, ular ilgari ochiq xato-zalolatda edilar» [Oli Imron surasi, 164-oyat].

Alloh taolo bunday marhamat qiladi: «U (Alloh) omiylarga (ya’ni, ahli kitob bo‘lmagan ilmsiz kishilarga) o‘zlaridan bo‘lgan, ularga (Qur’on) oyatlarini tilovat qiladigan, ularni (shirk va jaholatdan) poklaydigan hamda ularga Kitob – Qur’on va hikmat – hadisni o‘rgatadigan bir payg‘ambarni (ya’ni, Muhammad alayhissalotu vassalomni) yuborgan Zotdir. Shak-shubhasiz, ular (payg‘ambar kelishidan avval) ilgari ochiq zalolatda edilar» [Jum’a surasi, 2-oyat].

E’tibor bering, ushbu oyatlarda Nabiy sollallohu alayhi vasallamning mo‘minlarga Kitob va hikmatni o‘rgatishlari Allohning oyatlarini tilovat qilib berishlariga bog‘lab keltirilmoqda. Ya’ni, Kitob va hikmatni o‘rgatish oyatlarni tilovat qilishdan butunlay boshqa narsadir. Buni ilohiy bayondagi so‘zlarning turlicha kelgani ham ko‘rsatib turibdi. Zero, Alloh taolo dastlabki harakatni «tilovat» deb, keyingisini esa «o‘rgatish» deb atayapti. Ta’lim berish esa shunchaki tilovat qilishdan farq qiladi. Qolaversa, arab tili qoidalariga ko‘ra, so‘zlarni bir-biriga bog‘lab so‘zlash (atf) ular o‘rtasida ma’no jihatidan farq borligini bildiradi. Ayniqsa, keyingi uch oyatda Kitob va hikmat ta’limi bilan tilovat «ularni poklaydigan» mazmunidagi jumla bilan ajratilgani bu ikki tushuncha bir-birini shunchaki sharhlab keluvchi sinonimlar emasligini yana bir bor qat’iy tasdiqlaydi.

Oyatlarni tilovat qilishning ma’nosi hammaga tushunarli. Kitobni o‘rgatish esa Qur’ondagi umumiy va muxtasar hukmlarni bayon qilib berish demakdir. Bunga Alloh taoloning ushbu so‘zlari dalil bo‘ladi: «Sizga esa odamlarga nozil qilingan (ma’lumotlar)ni bayon (tafsir) qilib berishingiz uchun va tafakkur qilsinlar, deb bu zikrni (Qur’onni) nozil qildik» [Nahl surasi, 44-oyat] Alloh taolo O‘z Rasuli Muhammad sollallohu alayhi vasallamga Qur’onni sharhlash, undagi qisqa hukmlarni batafsil tushuntirish va mavhum joylariga oydinlik kiritish vazifasini yuklagan. Bu ulug‘ vazifa esa faqatgina hikmatni o‘rgatish orqali amalga oshadi. Hikmat esa – Alloh taolo u zotga vahiy qilgan sunnatdir.

Bu tahlil “hikmat” so‘zi Kitobga bog‘lanib kelgan boshqa oyatlarda ham Qur’ondan farqli o‘laroq alohida bir asos – Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari ekaniga yorqin dalildir.

Qur’onda “hikmat” deb atalgan ushbu sharafli nabaviy sunnat Alloh taolo tomonidan nozil qilingan vahiy ekanini ochiq-oydin ko‘rsatuvchi oyatlar ham bor. Jumladan, Alloh subhonahu va taolo bunday amr etadi: «Allohning sizlarga bergan ne’matini va sizlarga nasihat sifatida nozil qilgan Kitob va hikmatni (hadislarni) yodingizda tutingiz!» [Baqara surasi, 231-oyat].

Yana bunday marhamat qiladi: «Alloh sizga Kitob va hikmatni nozil qildi va bilmagan narsalaringizni bildirdi. Allohning sizga fazlu marhamati ulug‘ bo‘ldi» [Niso surasi, 113-oyat].

Ushbu oyatlardagi «Kitob va hikmat» degan ilohiy so‘zlar hikmat xuddi Qur’oni karim kabi Alloh taolo tomonidan nozil qilinganini ochiq ko‘rsatadi. Chunki u “Kitob” so‘zi bilan yonma-yon va unga bog‘lanib kelmoqda.

Shunday qilib, dastlabki misollardagi oyatlar orqali hikmatning Kitobdan boshqa narsa ekani isbotlandi. Keyingi misollar bilan bu hikmat ham xuddi Kitob kabi Allohdan nozil bo‘lgan ilohiy vahiy ekani o‘z tasdig‘ini topdi. Ana shu vahiy nabaviy sunnatdir, vallohu a’lam.

Imom Shofeiy rahmatullohi alayh Kitob bilan hikmat o‘rtasidagi bu farqni qat’iy ta’kidlab, mazkur oyatlar sharhida bunday degan: «Alloh Kitobni zikr qildi – u Qur’ondir. Shuningdek, hikmatni zikr qildi. Men Qur’on ilmini yaxshi biladigan, o‘zim rozi bo‘lgan olimlardan eshitdimki, ular: «Hikmat Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlaridir», dedi. Bu gap ayni haqiqatdir».

Imom Shofe’iy ma’qullagan va Qur’on olimlaridan naql qilgan bu qarash barcha salaf solihlar va yetuk mufassirlarning yakdil ittifoqidir.

Ibn Kasir o‘z tafsirida bunday yozadi: Hikmat – sunnat deganidir. Buni Hasan Basriy, Qatoda, Muqotil ibn Hayyon, Abu Molik va boshqalar aytgan. Shuningdek, u «dindagi chuqur tushuncha» deb talqin qilingan. Bu ikki fikr o‘rtasida qarama-qarshilik yo‘q, biri ikkinchisining mazmuniga uyg‘undir».

Bu o‘rinda bir muhim jihatga e’tibor qaratish lozimki, bu oyatlardagi “hikmat” so‘zini «sunnat» deb tafsir qilgan olimlar, tilshunoslik jihatidan hikmat va sunnat so‘zlari mutlaq ma’nodosh (sinonim) demoqchi emas. Chunki lug‘at darsliklarida, jumladan, Xalil ibn Ahmad Farafidiyning «Kitobul ayn» asarida keltirilishicha, «hikmat» so‘zi tilda “ilm” va “adolat” ma’nolarini anglatadi. Mufassirlar oyatning kelish o‘rni va matn siyoqini hisobga olib, uni ilm va adolatning eng oliy darajada namoyon bo‘lishi, ya’ni hadis deb izohlagan. Zero, Alloh taolo hikmatni ham nozil qilingan narsalar qatoriga qo‘yishi va uni Kitob bilan birga qayd etishi uning aynan hadis ekaniga yaqqol dalildir. Chunki Alloh taolo tomonidan Kitobdan tashqari nozil qilingan yagona manba – bu hadisdir.

3-4-5. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: «Sizlarga ro‘za kechasida xotinlaringiz bilan qovushish halol qilindi. Ular sizlar uchun libos, sizlar ular uchun libosdirsiz. Sizlarning o‘zingizga xiyonat qilayotganingizni Alloh bildi va tavbangizni qabul qilib, sizlarni afv etdi. Endi ular bilan (ro‘za kechalarida bemalol) qovushib, sizlar uchun Alloh yozgan (taqdir etgan) narsani (farzandni) umid etaveringiz. Shuningdek, tonggacha, ya’ni oq ipning qora ipdan (tongning tundan) ajraladigan vaqtigacha yeb-ichaveringiz. So‘ng ro‘zani kechgacha (quyosh botguncha) mukammal tutingiz! Masjidlarda e’tikofda bo‘lgan paytlaringizda (kechalari ham) ular (xotinlar) bilan qo‘shilmangiz! Bular (aytilgan hukmlar) Allohning chegaralaridir. Bas, ularga yaqinlashmangiz! Odamlar (man etilgan ishlardan) saqlanishlari uchun Alloh o‘z oyatlarini mana shunday aniq bayon qiladi» [Baqara surasi, 187-oyat].

Ushbu ulug‘ oyatning avvalida ro‘za kechalarida ayol bilan qovushish halol qilingani ta’kidlanmoqda. Biror narsa halol qilindimi, demak, undan oldin harom bo‘lgan. Shuningdek, oyatning davomidagi «Sizlarning o‘zingizga xiyonat qilayotganingizni Alloh bildi va tavbangizni qabul qilib, sizlarni afv etdi. Endi ular bilan (ro‘za kechalarida bemalol) qovushib, sizlar uchun Alloh yozgan (taqdir etgan) narsani (farzandni) umid etaveringiz» degan so‘zlar ham qovushishga izn berilishidan oldin bu amal taqiqlangan bo‘lganini bildiradi. Vaholanki, bu taqiq haqida Qur’onda biror og‘iz so‘z yo‘q. Demak, o‘sha dastlabki taqiq Alloh taoloning tilovat qilinmaydigan vahiysi bo‘lmish nabaviy sunnat bilan sobit bo‘lgan.

Imom Buxoriy Abu Is'hoqdan, u Baro roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: «Ramazon ro‘zasi nozil bo‘lgan ilk davrlarda musulmonlar Ramazon oyi bo‘yi (kechasi ham) ayollariga yaqinlik qilmasdi. Biroq ba’zilar o‘zini tiya olmay, nafsiga xiyonat qilib qo‘ydi. Shunda Alloh taolo «Sizlarning o‘zingizga xiyonat qilayotganingizni Alloh bildi va tavbangizni qabul qilib, sizlarni afv etdi. Endi ular bilan qovushib, sizlar uchun Alloh yozgan narsani umid etaveringiz» degan oyatni nozil qildi».

Oyatdagi «tonggacha, ya’ni oq ipning qora ipdan ajraladigan vaqtigacha yeb-ichaveringiz» degan ko‘rsatma Alloh taolo tomonidan musulmonlarga berilgan yengillik bo‘lib, islomning ilk davridagi hukmni bekor qildi. Ilk davrdagi tartib esa, yuqoridagi holatdek, nabaviy sunnat orqali ma’lum edi. U paytlarda ro‘zador iftor qilgach, faqat xufton namozigacha yoki undan oldin uxlab qolguniga qadar yeb-ichishi mumkin edi. Uxlab qolsa yoki xufton namozini o‘qib qo‘ysa, keyingi kunning oqshomigacha yeb-icha olmasdi. Bu musulmonlarga juda katta mashaqqat tug‘dirgandi. Shunda Alloh taolo tong otguncha yeb-ichishga izn berdi. Ana o‘sha eski qiyin hukm ham Qur’onda mutlaqo zikr qilinmagan, balki faqat hadis bilan sobit bo‘lgandi.

«So‘ng ro‘zani kechgacha mukammal tutingiz!» degan amr visol ro‘zasini, ya’ni og‘iz ochmasdan bir necha kunni bir-biriga ulab ro‘za tutishni taqiqlaydi. Sahih hadislarda musulmonlar visol ro‘zasidan qaytarilgan, faqat Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamning o‘zlarigagina xos ravishda joiz qilingan edi.

Imom Ahmad Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Visol ro‘zasi tutmang», dedilar. Sahobalar: «Ey Allohning Rasuli, o‘zingiz visol ro‘zasi tutasiz-ku?» deyishdi. U zot: «Men sizlardek emasman. Men tunayotganimda Rabbim meni taomlantiradi va suv beradi», deb javob berdilar.

Visol ro‘zasi tutish u zotning o‘zlarigagina tegishli xususiyatlardan edi. Sahih hadisda aytilganidek, u zotga bu ishda alohida quvvat va ko‘mak berilardi.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamga visol ro‘zasining joiz bo‘lishi alohida bir shariat hukmi bo‘lib, u ham Qur’onda zikr qilinmagan, balki tilovat qilinmaydigan vahiy orqali qaror topgan. Buni u zotning o‘zlari vahiydan tashqari ish qilmaganlari haqidagi mana bu oyatlar tasdiqlaydi: «Men faqat o‘zimga vahiy qilingan oyatlargagina ergashurman», shuningdek, «Ayting: «Men uchun uni o‘z tomonimdan o‘zgartirish durust emasdir» [Yunus surasi, 15-oyat] hamda «Agar (Payg‘ambar) Bizning nomimizdan (Biz aytmagan) ayrim so‘zlarni to‘qib aytganida, albatta, Biz uning o‘ng qo‘lidan ushlagan, so‘ngra albatta uning shohtomirini uzib tashlagan bo‘lur edik» [Haqqo surasi, 44–46-oyatlar].

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning visol ro‘zasi tutishlari vahiydan tashqari va unga tayanmagan holda bo‘lganida edi, u zot Allohning «So‘ng ro‘zani kechgacha mukammal tutingiz!» degan amrini o‘zgartirgan va Uning nomidan shariat joriy qilgan bo‘lib qolardilar, bu esa umuman mantiqqa ziddir.

Xullas, Baqara surasining 187-oyati nabaviy sunnatning Alloh taolo tomonidan yuborilgan ilohiy vahiy ekaniga bir yo‘la uch kuchli dalilni o‘z ichiga olgan.

6. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: «Payg‘ambar juftlaridan biriga (ya’ni, Hafsaga) bir so‘zni pinhona aytganini eslang! Endi qachonki (Hafsa) u (sir) haqida (Oishaga) xabar bergach va Alloh (Jabroil farishta vositasida Payg‘ambar alayhissalomni Hafsaning qilmishidan) voqif qilgach, u (Hafsaga o‘zi voqif bo‘lgan narsaning) ba’zisini bildirdi va ba’zisidan yuz o‘girdi (bildirmadi). Bas, qachonki (Payg‘ambar alayhissalom Hafsaga o‘zi voqif bo‘lgan narsaning ba’zisi haqida) xabar bergach, u: «Sizga bu xabarni kim berdi?», degan edi, «Menga Bilguvchi va Xabardor Zot xabar berdi», dedi» [Tahrim surasi, 3-oyat].

«Alloh (Jabroil farishta vositasida Payg‘ambarni Hafsaning qilmishidan) voqif qilgach» so‘zlari shuni ko‘rsatadiki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ayollaridan biriga yashirincha aytgan va hech kimga aytmaslikni buyurgan sirning ochilib qolganini Alloh taolo Payg‘ambariga bildirgan. Lekin Qur’on orqali amalga oshmagan. Chunki Qur’ondagi mazkur oyat o‘sha voqea sodir bo‘lib o‘tganidan keyin, o‘tgan zamon fe’li shaklida u haqda shunchaki xabar beryapti, xolos. Demak, bu bildirish va ogohlantirish, shubhasiz, tilovat qilinmaydigan vahiy orqali sodir bo‘lgan. Binobarin, ushbu oyat Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga Qur’ondan tashqari ham vahiy nozil bo‘lganiga yorqin dalildir. Ana shunday vahiy u zotning sunnatlari bo‘ladi. Zero, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari vahiydan boshqa narsaga tayanishi sira ham mumkin emas. Bunga Alloh taoloning u zot tili bilan aytgan ushbu so‘zi dalildir: «Men faqat Parvardigorimdan kelgan vahiygagana ergashurman». Dalillarning bu jamlanmasidan ravshan bo‘ladiki, Sunnat – Alloh taolo tomonidan yuborilgan ilohiy vahiydir.

7. Alloh subhonahu va taolo marhamat qiladi: «Otalaringiz uylangan xotinlarni nikohingizga olmang! Magar ilgari o‘tgan bo‘lsa, (uylangan bo‘lsangiz, Alloh afv etar). Albatta, bu xunuk va jirkanch bo‘lgan yomon qiliqdir. Sizlar uchun onalaringiz, qizlaringiz, opa-singillaringiz, ammalaringiz, xolalaringiz, aka-ukalaringizning qizlari, opa-singillaringizning qizlari, emizgan onalaringiz, emishgan opa-singillaringiz, qaynonalaringiz, jinsiy aloqada bo‘lgan xotinlaringizning tarbiyangizda bo‘lgan qizlari(ga uylanish harom qilindi) – agar xotinlaringiz bilan jinsiy aloqada bo‘lmagan bo‘lsangiz (ularni taloq qilgandan keyin avvalgi erlaridan tug‘ilgan qizlariga uylansangiz), sizlar uchun gunoh yo‘qdir. Yana o‘z pushti kamaringizdan bo‘lgan o‘g‘illaringizning xotinlariga (uylanishingiz) va opa-singilni jamlashlaringiz (ya’ni, birini taloq qilmay turib boshqasiga uylanishingiz harom qilindi). Magar ilgari o‘tgan bo‘lsa (Alloh afv etar). Albatta, Alloh mag‘firatli va mehribon bo‘lgan Zotdir. Yana erlik ayollar (ham harom qilindi). Magar (urush-janglarda) ega bo‘lgan cho‘rilaringiz haloldir. (Bu hukmlarni) Alloh zimmangizga farz qilib qo‘ydi. Mana shulardan boshqa ayollarga zino qiluvchi bo‘lmagan holingizda mollaringizni mahr qilib berish bilan uylanishga harakat qilish sizlar uchun halol qilindi. Ular bilan nikoh orqali yaqinlik qilishingiz bilan belgilangan mahrlarini beringiz! Mahr belgilanganidan keyin o‘zlaringiz kelishib olishingizda (ya’ni, ular o‘z ixtiyori bilan haqqi-mahridan kechib yuborishida) sizlar uchun gunoh yo‘qdir. Albatta, Alloh bilim va hikmat egasi bo‘lgan Zotdir» [Niso surasi, 22–24-oyatlar].

Ushbu oyatlarda erkak kishi uchun uylanish harom bo‘lgan ayollar bayon qilingan. Vaholanki, johiliyat davrida ularning ba’zilari, masalan, otaning xotiniga uylanish va ikki opani-singilni barobar nikohga olish kabilar mumkin edi. Shuning uchun ham Alloh taolo bu ikki holat zikrida «Magar ilgari o‘tgan bo‘lsa» deb marhamat qildi va islom shariati bilan bularning barchasini qat’iy harom qildi.

Oxirida «Mana shulardan boshqa ayollarga zino qiluvchi bo‘lmagan holingizda mollaringizni mahr qilib berish bilan uylanishga harakat qilish sizlar uchun halol qilindi», ya’ni yuqorida sanalganlardan tashqari boshqa har qanday ayolga uylanish sizlar uchun joizdir, deyildi.

Biroq Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan mutavotir (shubhasiz) yo‘llar bilan rivoyat qilingan va butun ummat ulamolari bir ovozdan ijmo qilgan haqiqat shuki, ushbu oyatlarda sanalmagan bo‘lsa-da, nikohi harom bo‘lgan boshqa toifa ayollar ham bor. Masalan, bir ayolni o‘z ammasi bilan yoki bir ayolni o‘z xolasi bilan bir vaqtda nikohga olish taqiqlangan. Boshqacha aytganda, nasab-qarindoshlik jihatidan bir-biriga yaqin bo‘lgan ikki ayolning birini erkak deb farz qilinganda, u ikkinchisiga uylanishi harom bo‘ladigan darajada yaqin bo‘lsa, u holda bu ikki ayolni bir nikohda jamlash mutlaq harom hisoblanadi.

Xo‘sh, ushbu taqiq mana shu oyatlarda yoki Qur’oni karimning boshqa biror joyida bormi?! Yo‘q, faqat nabaviy sunnatda bor. Sunnat esa, boya ta’kidlanganidek, Allohning vahiysidir. Qolaversa, bu hukmlar Alloh taoloning: «Payg‘ambar o‘zi sizlarga ato etgan narsani olinglar, u zot sizlarni qaytargan narsadan qaytinglar» [Hashr surasi, 7-oyat] degan amri doirasiga ham to‘liq kiradi.

8. Haq taolo bunday amr qiladi: "(Ey Muhammad! Qur’onni) tezroq (yodlab) olish uchun tilingizni u bilan qimirlatmay-pichirlamay qo‘ya qoling. Zero, uni (sizning dilingizda) jamlash ham, (tilingizda) qiroat qildirish ham Bizning zimmamizdadir. Bas, qachon Biz (Jabroil tilidan) uni o‘qisak, siz ham ergashing! So‘ngra uni (Qur’onni) bayon qilib berish ham albatta Bizning zimmamizdadir» [Qiyomat surasi, 16–19-oyatlar].

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Jabroil alayhissalom vahiy olib kelgan paytda, Qur’on oyatlaridan biror narsa unutilib yoki tushib qolmasin degan xavotirda, u zot bilan barobar tillarini qimirlatib, oyatlarni tezda qaytarishga harakat qilar edilar. Shunda Alloh taolo ushbu oyatlar orqali u zotga Jabroil Qur’on keltirganda shoshmasdan, diqqat bilan tinglashni va tillarini qimirlatmaslikni buyurdi. Buning evaziga Alloh taolo Qur’onni u zotning qalblariga muhrlab qo‘yishni, uni Jabroil o‘qiganidek mukammal ado etishini oson qilib berishni hamda undagi muxtasar (qisqa) hukmlarni batafsil sharhlab, uning ma’nolarini u zotning o‘zlariga yoki u zotning tillari orqali butun insoniyatga oydinlashtirib, bayon qilib berishni O‘z zimmasiga oldi.

Imom Buxoriy Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam vahiy tushayotgan paytda juda katta mashaqqat va qiyinchilik sezar, (oyatlarni yodlab qolish uchun) tez-tez ikki lablarini qimirlatar edilar. Shunda Alloh taolo: «(Ey Muhammad! Qur’onni) tezroq (yodlab) olish uchun tilingizni u bilan qimirlatmay-pichirlamay qo‘ya qoling. Zero, uni (sizning dilingizda) jamlash ham, (tilingizda) qiroat qildirish ham Bizning zimmamizdadir. Bas, qachon Biz (Jabroil tilidan) uni o‘qisak, siz ham ergashing!» – ya’ni, uni jim turib, diqqat bilan tinglang, – «So‘ngra uni (Qur’onni) bayon qilib berish ham albatta Bizning zimmamizdadir» degan oyatlarni nozil qildi. Shundan keyin Jabroil alayhissalom qaytib ketgach, u zot vahiy qilingan oyatlarni xuddi Jabroil o‘qib bergandek o‘qir edilar».

Ibn Kasir o‘z tafsirida yozadi: «Sha’biy, Hasan Basriy, Qatoda, Mujohid, Zahhok va boshqa mufassirlar: «Ushbu oyatlar aynan mana shu voqea sababli nozil bo‘lgan», deb aytgan».

«So‘ngra uni bayon qilib berish ham albatta Bizning zimmamizdadir» so‘zlari Qur’on nozil bo‘lganidan keyin uni tushuntirib, sharhlashni Alloh taolo O‘z zimmasiga olganiga kafolatdir. Bu bayon yo bevosita Muhammad sollallohu alayhi vasallamga bildirilgan yoki u zotga qilingan ilohiy vahiy orqali u zotning tillari bilan insoniyatga yetkazilgan. Shuni unutmaslik kerakki, bayon (sharh so‘zlari) mubayyandan (sharhlanayotgan narsadan) mutlaqo farq qiladi. Demak, bu o‘rindagi bayon Qur’onning o‘zidan boshqa narsadir. Alloh taolo «Bizning zimmamizdadir» deb, bu bayonning ham O‘z huzuridan bo‘lishini ta’kidladi va «So‘ngra» bog‘lovchisini qo‘llash orqali bu sharh Qur’on nozil bo‘lganidan keyin amalga oshishini bildirdi. Shunday ekan, Alloh taolo zimmasiga olgan ushbu bayon Qur’ondan tashqari alohida bir manba – U Zot Muhammad sollallohu alayhi vasallamga tilovat qilinmaydigan vahiy o‘laroq yuborgan Sunnat ekanidan boshqa ehtimol qolmaydi. Bu esa Alloh taoloning mana so‘zlariga qo‘shimcha dalildir: «Sizga esa odamlarga nozil qilgan narsalarni (ya’ni, shariat ahkomlarini) bayon qilib berishingiz uchun va shoyad tafakkur qilsalar, deb bu eslatmani – Qur’onni nozil qildik» [Nahl surasi, 44-oyat].

9. Alloh taolo bunday buyuradi: «Ey mo‘minlar, juma kunidagi namozga chorlansa (ya’ni, azon aytilsa), darhol Allohning zikriga boringlar va oldi-sotdini tark qilinglar! Agar biladigan bo‘lsangiz, mana shu (ya’ni, Allohning zikriga – juma namozini o‘qishga shoshilish) o‘zlaringiz uchun yaxshiroqdir. Endi qachon namoz ado qilingach, Yerga tarqalib, Allohning fazlu marhamatidan (rizqu ro‘z) istayveringiz. Allohni ko‘p zikr qilingizki, shoyad najot topursizlar. (Ey Muhammad!) Ular biron tijoratni yoki o‘yin-kulgini ko‘rib qolsalar, o‘shanga qarab sochilib-tarqalib keturlar va sizni (minbarda) tik turgan holingizda tark qilurlar. Ayting: «Alloh huzuridagi narsa (imon va yaxshi amallar uchun beriladigan ajr-mukofot) o‘yin-kulgidan ham, tijoratdan ham yaxshiroqdir! Alloh rizq berguvchilarning yaxshirog‘idir!» [Jum’a surasi, 9–11-oyatlar].

Alloh taolo mo‘minlarga juma namoziga azon aytilganda, savdo-sotiqni bas qilib, namozga shoshilishni buyuryapti. Shundan kelib chiqib, barcha ulamolar imomning qarshisida aytiladigan ikkinchi azondan keyin savdo qilish mumkin emasligiga ijmo qilgan. Shuningdek, namoz tugagach, tarqalib, Allohning fazlu karamidan rizq izlashga ruxsat berildi hamda bu jarayonda ham Parvardigorning zikridan g‘ofil bo‘lmaslik, najotga erishish uchun Uni ko‘p eslash amr etildi.

So‘ngra Alloh taolo sahobalarga ushbu oyat nozil bo‘lishidan oldin sodir bo‘lgan bir voqea sababli gina qildi. O‘shanda juma kuni azon aytilganda, namozga shoshilish haqidagi ushbu buyruq hali nozil bo‘lmagan edi va ular juma xutbasi paytida kelgan karvon tufayli tijorat ortidan ketib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni minbarda tik turgan hollarida yolg‘iz qoldirgandi. Zero, u paytlarda juma namozi xutbadan oldin o‘qilar edi. Keyinchalik bu hukm o‘zgartirilib (nasx qilinib), xutba namozdan oldinga surilgan.

Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhumo aytadi: «Bir safar Rasululloh sollallohu alayhi vasallam juma xutbasini o‘qiyotganlarida, Madinaga tijorat karvoni kelib qoldi. Odamlar chiqib ketdi va u zot bilan bor-yo‘g‘i o‘n ikki kishi qoldi. Shunda Alloh taolo «(Ey Muhammad!) Ular biron tijoratni yoki o‘yin-kulgini ko‘rib qolsalar, o‘shanga qarab sochilib-tarqalib keturlar va sizni (minbarda) tik turgan holingizda tark qilurlar» degan oyatni nozil qildi» [Imom Buxoriy rivoyati].

Demak, oyatdagi «ular biron tijoratni yoki o‘yin-kulgini ko‘rib qolsalar, o‘shanga qarab sochilib-tarqalib keturlar» degan jumla mazkur uch oyat nozil bo‘lishidan oldin, juma namozidan keyingi xutba paytida sahobalar tomonidan sodir bo‘lgan voqeaning xabaridir. Bundan shunday xulosa chiqadiki, juma namozi «juma kunidagi namozga chorlansa, darhol Allohning zikriga boringlar va oldi-sotdini tark qilinglar!» deb boshlanuvchi ushbu oyatlar nozil bo‘lishidan oldin ham shariatda bo‘lgan va unga amal qilingan. Vaholanki, Qur’oni karimda bu oyatdan oldin juma namozining farz qilinganini ko‘rsatuvchi boshqa biror oyat mavjud emas. Shunday ekan, juma namozining ibodat o‘laroq joriy qilinishi faqatgina Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari bilan sobit bo‘lgan.

10. Alloh taolo bunday marhamat qiladi: «Sizga esa odamlarga nozil qilgan narsalarni (ya’ni, shariat ahkomlarini) bayon qilib berishingiz uchun va shoyad tafakkur qilsalar, deb bu eslatmani – Qur’onni nozil qildik» [Nahl surasi, 44-oyat].

Alloh taolo O‘z Rasuliga Qur’ondagi umumiy va muxtasar hukmlarni batafsil tushuntirish vakolatini topshiryapti. Ana shu ilohiy vakolatga tayanib, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Qur’onda umumiy tarzda kelgan barcha ahkomlarni batafsil bayon qilib berganlar. Bu hukmlar ibodat, muomala, nikoh-oila munosabatlari, jinoyatlar, shuningdek, oilaviy, ijtimoiy va xalqaro aloqalarni qamrab olgan.

Masalan, namozni oladigan bo‘lsak, uning vaqtlarini aniq belgilagan, rakatlar sonini, o‘qilish tartibini, shart bo‘lgan amallar va buzadigan narsalarni ajratib bergan, muqimlik, safar va xavf namozlari o‘rtasidagi farqlarni ko‘rsatgan kim edi? Yoki zakotga e’tibor bering, zakot berilishi farz bo‘lgan barcha mol-mulklarning miqdorini, undan qancha ajratilishini kim belgilab bergan? Tuyaning nisobi beshtadan boshlanishi va undan bitta qo‘y berilishi, qoramolniki o‘ttiztadan boshlanib, undan bir yashar buzoq berilishi, qo‘y-echkiniki qirqtadan boshlanib, bitta qo‘y ajratilishi, kumush borasida har ikki yuz dirhamdan chorak ushr (ikki yarim foiz), oltin bo‘yicha esa har yigirma misqoldan yarim misqol berilishi kabi qoidalarni kim joriy qilgan?

Shuningdek, haj ibodatini biz biladigan bugungi mukammal shaklga kim keltirgan? Hajning ruknlari nimalardan iborat, uni nimalar buzadi, Arafotda turish qachon boshlanib, qachon tugaydi, qaysi holatda qurbonlik vojib bo‘ladi va hajning uch turi (ifrod, qiron, tamattu’) qanday bajariladi – bularni kim tizimlashtirib bergan?

Bunday savollarni ro‘za ibodatiga hamda savdo, havola, ijara, sheriklik, kafillik kabi barcha kundalik muomalalarga ham xuddi shunday tatbiq qilish mumkin.

Xo‘sh, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bularning barchasini o‘z-o‘zlaridan, Allohning vahiysisiz aytdilarmi yo vahiy bilanmi?!

Kimda-kim «bu hukmlarni o‘zlaridan chiqarganlar» deb hisoblasa, u holda Alloh taoloning «Ayting: «Men faqat Rabbimdan vahiy qilinayotgan narsagagina ergashaman» degan amriga hamda u zot haqidagi «Men faqat o‘zimga vahiy qilinayotgan narsagagina ergashaman», «U o‘z havoyi xohishi bilan so‘zlamas. U faqat (Alloh tomonidan Payg‘ambarga) nozil qilinayotgan bir vahiydir» degan qat’iy so‘zlariga qarshi chiqqan bo‘ladi. Qolaversa, bunday qarash «Sizga esa odamlarga nozil qilgan narsalarni (ya’ni, shariat ahkomlarini) bayon qilib berishingiz uchun» degan oyat bilan birga kelgan «So‘ngra uni – Qur’onni bayon qilib berish ham albatta Bizning zimmamizdadir» degan ilohiy va’daga hamda «Agar (Payg‘ambar) Bizning nomimizdan (Biz aytmagan) ayrim so‘zlarni to‘qib olganida, albatta, Biz uning o‘ng qo‘lidan ushlagan, so‘ngra albatta uning shohtomirini uzib tashlagan bo‘lur edik» degan qat’iy ogohlantirishga mutlaqo zid keladi.

Shunday ekan, bu borada yagona to‘g‘ri haqiqat qoladi – ushbu batafsil bayon va sharhlarning barchasi faqat va faqat Alloh taolo tomonidan yuborilgan ilohiy vahiy orqali amalga oshirilgandir.

11. Payg‘ambarlarning ko‘pligi va Alloh taolo nozil qilgan kitoblarning ozligi – Alloh taolo o‘zi payg‘ambarligi va elchiligiga tanlab olgan zotlarga tilovat qilinmaydigan vahiy ham tushirganiga qat’iy dalildir.

Shunday qilib, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari Alloh taolodan vahiy ekani qur’oniy dalillar bilan o‘z isbotini topdi.

Keyingi maqolalarda Rasuli akram sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari ergashish vojib bo‘lgan hujjat ekanini bayon etishga azmu qaror qildik, inshoalloh.

Nurmuhammad MATKARIMOV,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi

Mazkur maqolaga Din ishlari bo‘yicha qo‘mita 2026 yil 28 iyulda 02/336-sonli xulosa berilgan.

Hadisi sharif

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati