Hazrat Navoiy o‘z ijodi uchun tanlagan til o‘zbek tili bo‘lgani e’tiboridan o‘zbek shoiri, o‘zbek she’riyati mulkining sultoni hisoblanadi. Ammo u kishining asarlarining asl manbalariga nazar solinsa, ularning bulog‘ini surishtirilsa, «Navoiy – buyuk Islom shoiri» ekani aniq ravshan bo‘ladi.
Shoirning obro‘si shu qadar yuqori ediki, hunarmandlar o‘z mahsulotlarining bozorgir bo‘lishi uchun Navoiyning nomi bilan atar edilar.
Navoiyning qulog‘i og‘rib qoladi va ro‘mol bog‘lab yuradi. Buni ko‘rgan Hirot ayollari ro‘mollarini qiyshaytirib o‘rab, bu usulni “Nozi Alisheriy” deb ataydilar.
Husayn Boyqaro Alisher Navoiyni shunday ulug‘laydi:
Erur so‘z mulkining qahramoni,
Erur gar chin desang — sohibqironi.
Hazratning deyarli barcha asarlarida oyatu-hadislarning, ayniqsa islom tasavvufining, islomiy hikmatning ifori shundoq ufurib turadi.
Movarounnahr madaniy-ma’naviy muhitida Alisher Navoiy Qur’on ilmlari, jumladan tafsir ilmini rivojlantirish maqsadida mazkur sohaga o‘z davrining yetuk olim va mufassirlarini jalb qilgan hamda ularga homiylik ham kilganlar.
Hazrat Navoiy o‘z asarlarida Qur’oni karimdan ham keng foydalangan. Uning “Xamsa”, “Sittai zaruriya”, “Nasoyim al-muhabbat”, “Tarixi anbiyo va hukamo”, “Siroj al-muslimin” kabi asarlarida, umuman nazm va nasrdagi yozma merosida islom masalalari bo‘yicha ko‘p hollarda Qur’on oyatlariga asoslangan mulohazalar bayon qilinganini ko‘rish mumkin.
Husayn Voiz Koshifiyning ilmiy faoliyatiga nazar soladigan bo‘lsak, u zotning qalamiga mansub “Javohir at-tafsir” va “Mavohibi Aliyya” asarlari bevosita Alisher Navoiyning taklifi va homiyligi ostida yozilgan.
Navoiy katta mulkdor bo‘lib, boylik va unga kishining munosabati qanday bo‘lishini o‘z hayotlarida ko‘rsatib berdilar.O‘zlariga tegishli bog‘lar ekin maydonlari va do‘konlardan katta miqdorda daromad olganlar va bu daromadlarning deyarli hammasini insonparvarlik, xalqparvarlik va obodonchilik maqsadlariga sarflagan.
Makorimul axloqda Xondamir hazrat Navoiy qurdirgan inshaotlarni keltiradi. Jumladan 40 dan oshiq rabotlar, 30 ga yaqin hovuzlar, 20 dan ortiq ko‘prik, 9 ta hammom,
Navoiy Qur’oni karim ta’siri borasida «Tarixi anbiyo va hukamo» asarini yozgan. Odam atodan tortib, Nuh, Iso, Ya’qub, Sulaymon, Yusuf, Dovud va boshqa payg‘ambarlar haqida ma’lumotlar beriladi.
Navoiy Qur’oni karim ta’sirida «Siroj-ul muslimin» nomli kitob yozadi. Bu kitobda shariat ahkomlarini, Allohning sakkiz sifatini anglatganidan so‘ng, Islom asoslarini nazmda bayon etadi.
Hazrat Navoiy butun hayoti va ijodini Qur’on oyatlari, hadislar asosiga qurgan komil musulmonning ibratli namunasidir.
Shoir hamisha Qur’on o‘qishni va unga amal qilishni komillikning asosiy sharti deb tushunadi.
Olam eli ichra gar gado, gar shoh erur,
Ne dardki, ul ko‘ngli aro hamroh erur.
Qur’onni tilovat etsun ar ogoh erur,
El ko‘ngliga chun davo Kalomulloh erur.
Navoiy uch marta haj safariga otlangan. Ikki marta shoh turli bahonalar bilan ruxsat bermagach, uchinchi marta yuzma-yuz aytishga andisha qilgan hollarida gaplarini xat orqali bayon qiladi. Husayn Boyqaro ham Navoiyga xat orqali javob beradi.
Jumladan, bunday deydi:
«Siz Xurosonda turar ekansiz, har qanday iltimosingiz bo‘lsa, hurmat bilan qabul qilinadi. Men shuni juda aniq bilamanki, agar bu davlat sizning sharofatli vujudingizdan holi bo‘lsa, ayrim shaxslar va xalq orasidagi o‘zboshimchalik ahvol ixtilofga aylanib ketadi».
Uning quvvai hofizasi juda kuchli edi. Shoir bolaligida Qur’ondan tashqari Fariduddin Attorning «Mantiqut tayr» dostonini ham yod olgan. Navoiy yigitlik chog‘lari 50 ming bayt g‘azalni yod bilgan.
Shoir ijodida Qur’on va hadis ifodasi.
وَنُنزلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا } الإسراء: 82
Bil, ko‘ngulga istasang shifoni o‘qumoq,
Kim keldi ko‘ngul shifosi oni o‘qumoq,
Abdurrahmon Jomiy rahmatullohi alayh fors tilida «Arba’in» tuzib, unda fazilatli amallarga doir qirqta hadisni she’riy to‘rtliklar bilan tarjima qilgan. Keyinroq u kishining xos shogirdi, mumtoz shoir Mir Alisher Navoiy ham ustoz yo‘lidan borib, o‘zining «Arba’in» asarini bitgan.
Uning eng ko‘zga ko‘ringan asari, shubhasiz, «Arba’in» kitobidir.
عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Musulmonlar uning tili va qo‘lidan omonda bo‘lgan kishi musulmondir», dedilar».
Shoir yozadi:
Kim musulmonlig‘ aylasa da’vo,
Chin emas gar fido qilur jonlar.
Ul musulmondururki, solimdur.
Tiliyu ilgidin musulmonlar.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: أنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «وَالْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Va yaxshi so‘z ham sadaqadir », dedilar».
Shoir yozadi:
Yaxshi so‘z birla hojat ahlin so‘r,
Bermasang yaxshi to‘madin nafaqa.
Ne uchunkim Rasul qavli bilan
Yaxshi so‘z bordur o‘ylakim sadaqa.
Xulosa shulki,
Aristotel, Suqrot, Aflotun, Sofokl o‘z ijodlari sabab ona tillarini Ovro‘pada mumtoz qildilar.
Sharq olamida fors-tojik adabiy tilini Firdavsiy, Nizomiy, Jomiy kabi dostonnavislar, Sa’diy Sheroziy, Xo‘ja Hofiz kabi g‘azalnavislar, Farididdin Attor kabi tasavvuf ustozlari mumtozlik darajasiga ko‘targan edilar.
Turkiyzabon adabiyotda esa «Nasoyim ul-muhabbat», «Mahbub ul-qulub», «Muhokamat ul-lug‘atayn» kaba asarlarni yozilishi bilan Hazrat Alisher Navoiy o‘zbek tilini mumtozlik cho‘qqilariga olib chiqdilar. Hattoki ish yuritishga oid yuridik tilning mumtoz namunasini birinchi bo‘lib Alisher Navoiy «Vaqfiya» asarida shakllantirib berdilar.
Mumtozlik — chindan ham misli yo‘q nodir bir afzaliyatki, g‘arb adabiyotlaridagi «klassika» degan tushunchasi mos keladi.
Aristotel va Platon kabi qadimgi yunon allomalarining asarlari o‘z vatanlarida yo‘qolib ketadi. Klassik yunon tili yangi Gretsiyada iste’moldan chiqdi. Klassik lotin tili ham «o‘lik» tilga aylanadi, faqat ilm-fan va tibbiyotda terminlari qoldi xalos.
Bizning mumtozadabiyotimizning nodir durdonalari shukrlar bo‘lsinki qo‘limizda. Bugun uni asrab avaylash barobarida kitobxon halqimizga yetkazishimiz zarur.
2011 yilda G‘ofur G‘ulom nashriyotidan o‘n jildlik to‘liq to‘plami chiqdi. Lekin bu borada ishlarimiz ko‘lamini kengaytirishimiz kerak. Aynan shu to‘liq to‘plamni to‘laligicha elektron ko‘rinishda ham internet tarmog‘iga joylashtirish muhim ishlarimizdan.
Bir guruh adabiyotshunos olimlar Alisher Navoiy qomusiy lug‘ati ustida samarali mehnat qildilar.
Navoiy «Xamsa»sining yozilganiga besh yuz yildan ortiq vaqt o‘tdi. Shu asrlar davomida uning aytganlari chindan ham el-yurtga marg‘ub, ko‘ngillarga mahbub bo‘ldi.
Deganimni ulusqa marg‘ub et!
Yozg‘onimni ko‘ngulga mahbub et!
Navoiy asarlarida yor, dildor, dilbar, gulro‘- Alloh va uning rasuli
Jom-orifning qalbi.
Mayxona -honaqoh yoki pir huzuri.
Mastlik -Alloh va uning rasuliga oshiqliq va shu muhabbat ila huzurlanish.
Feysbuk ijtimoiy tarmog‘ida bir guruh yoshlar hazrat Navoiyning uylanmaganlari haqida baxs yuritmoqdalar. Shu masalada tortishganlarini ko‘rdim. Hatto noloyiq fikrlar bildirilgan. Ularning ichida masalaga hazil bilan qaraganlar ham uchradi.
Yoki «Kelmadi» g‘azali ostidagi kommentlarni o‘qisangiz achinasiz. Hatto ba’zi adabiyotshunoslar “gulro‘ kelmadi” ni ko‘z yoshim kelmadi deb talqin qilibdilar
Kecha kelgumdur debon Ul sarvi gulro‘ kelmadi,
Ko‘zlarimga kecha tong Otguncha uyqu kelmadi.
Demak bugun Navoiyni chin ma’noda anglash davri keldi.
Rahimberdi Rahmonov, Toshkent shahar bosh imom-xatibi
Iymon 
Namoz 
Ro'za 
Zakot 
Haj 
Qur'on 
Islom saboqlari 
Aloqa 
