Imom Buxoriy, imom Muslim va imom Ahmadlar bu voqeani Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilishgan. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bu voqeani sahobalarga so‘zlab berganlar. Uning qisqacha mazmuni quyidagilardan iborat:
«Banu Isroilda Jurayj degan bir avliyo, obid, taqvodor zot bo‘lgan ekan. U o‘ziga paxsa devordan bir ibodatxona qurib olgan ekan. Tafsir kitoblarida o‘zi avval tojir bo‘lgan, deyilgan. Ammo bir kuni tijoratdan voz kechib, o‘zini batamom toat-ibodatga bag‘ishlabdi. Jurayj onasiga ko‘p xizmat qilgan, onasining roziligini olgan odam edi. Ibodatda ham mustahkam, o‘ta parhezkor edi. Bir kuni ona kelib, tashqaridan o‘g‘lini chaqirdi. O‘g‘il ibodatxonaning ichida nafl namoz o‘qiyotgan edi. Onasining ovozini eshitib, «Yo Robbim, qay biri muhim? Onammi, namozimmi?» deb o‘yladi. Ammo namozini muhimroq sanab, onasiga javob bermay, namozini o‘qiyverdi. Ona har safar chaqirganda uch marta chaqirar, so‘ng qaytib ketaverardi. Ona uch kun davomida uch marta keldi. Uch marta kelganida ham Jurayj namoz o‘qiyotgan vaqtga to‘g‘ri kelib qoldi. Jurayj har safar «Ey Robbim, onammi, namozimmi?» der va namozida davom etaverardi. Jurayj onasini nihoyatda yaxshi ko‘radigan, nihoyatda hurmat-ehtirom qiladigan, xizmatini qilib, onasining roziligini olgan odam edi. Lekin namozda turib, hatto onaga ham javob berib bo‘lmaydi deb tushunardi. Holbuki, nafl namoz bo‘lsa, uni tezlatib o‘qib, tezlatib salom berib, faqat ona emas, boshqa odamga ham javob bersa bo‘ladi. Onaga javob berish esa bundan ham avloroq edi. Xullas, Jurayj onaga javob bermadi. Uchinchi kun uchinchi marta ham chaqirib bo‘lganidan keyin ona ranjib, «Buzuq ayolning tuhmatiga qolmaguningcha Alloh seni o‘ldirmasin» deb yomon duo qilib yubordi va Allohning izni bilan bu duo ijobat bo‘ldi. El-yurtda Jurayjning obro‘si baland edi. Tabiiyki, Jurayjning bu obro‘sini ko‘ra olmaydiganlar ham bor edi. Ana shu ko‘ra olmaydiganlar davrasida «Qanday qilsak, Jurayjni sharmanda qilamiz?» degan maslahatlar tez-tez bo‘lib turar edi. Bir fohisha ayol bor edi. Chiroyli, kelishgan bu ayol «Men uni yo‘ldan uraman», deb, garov o‘ynadi. U Jurayjning oldiga borib, uni o‘ziga qarataman deb rosa urinib ko‘rdi, lekin Jurayj unga qarab ham qo‘ymadi. Shunda fohisha unga boshqa yo‘l bilan zarar yetkazish maqsadida tog‘larga chiqib ketdi, bir cho‘ponni topti-da, u bilan qo‘shilib, undan homilador bo‘ldi. U davrning qoidasida ham zinodan bola orttirgan odamlar o‘limga mahkum qilinar ekan. Odamlar «Bu bolaning otasi kim?» deyishgan edi, fohisha: «Jurayj», dedi. Odamlar g‘azab otiga minib, hech narsani surishtirmasdan, Jurayjning ibodatxonasini vayron qilishdi. O‘zini esa urib-so‘kib, haqoratlashib, «Biz seni halol, ibodatli odam deb yursak, sen haromxo‘r ekansan» deb, uni o‘ldirishga shaylanishdi. Shunda Jurayj ikki rak’at namoz o‘qidi. Barchamizga ma’lumki, Payg‘ambarimi sollallohu alayhi vasallam ham bir mushkul vaziyatga tushganlarida namoz o‘qir edilar. Bu narsa barcha musulmonlarga, butun ummatga sunnatdir. Alloh asrasin, boshimizga biror mushkul ish tushsa, namoz o‘qishimiz kerak, yordam so‘rab, Allohga yuzlanishimiz kerak. Jurayj namozini o‘qib bo‘lgach, «Menga bolani ko‘rsatinglar», dedi. Bola beshikda yotar edi. Jurayj bordi-da, bolaning qorniga barmog‘i bilan niqtab, «Ey bola, sening otang kim?» dedi. Shu payt mo‘jiza yuz berib, beshikdagi bola tilga kirdi-da, aniq qilib, «Otam Falonchi cho‘pon», deb javob berdi. Odamlar hayratdan sarosimaga tushib qolishdi. Qanday katta xato qilib qo‘yishganini tushunishdi. Hammalari kelib, Jurayjga «Ibodatxonangni oltindan qurib beraylikmi?» deyishdi. «Yo‘q, avvalgidek, paxsa devordan qurib beringlar», dedi Jurayj. Ibodatxonasini paxsa devordan qaytadan qurib berishdi».
Payg‘ambar alayhissalom sahobalarga mana shu voqeani hikoya qilib berganlar. Bu voqeada onaning fazli naqadar yuksakligi bilinadi. Bu hikoyadan birinchi o‘rinda olinadigan foyda shuki, ota-onaning fazli, ayniqsa onaning darajasi nihoyatda yuksakdir. Shuning uchun mashoyixlarimiz shunday deydilar: «Onang seni bir ishga buyurayotgan bo‘lsa, bilginki, Robbing seni ibodatga chorlayotgan bo‘ladi». Onalarimiz bizga ish buyurayotgan bo‘lsa, Robbimiz bizni ibodatga chorlayotgan bo‘lar ekan. Jurayjning voqeasidan yana ko‘plab foydalar olishimiz mumkin. Jumladan, bilishimiz kerakki, Alloh taolo O‘zining valiy bandalarini ham ba’zan ana shunday ishlar bilan sinab, yana himoyalab ham qo‘yar ekan. Alloh subhanahu va taolo beshikdagi bolani tilga kiritib, Jurayjni himoya qilib qo‘ydi.
Ulamolarimiz tarixda go‘dakligida so‘zlagan to‘rtta chaqaloq bor, shulardan biri Jurayjga gapirgan chaqaloqdir, deyishgan. Tarix kitoblarida o‘sha bolaning ismi ham, aytilgan otasi kim bo‘lganligi ham aytilgan. Ammo bugungi mavzu uchun shu yergacha aytilgani kifoya, birodarlar.
Ustoz Sayyid Rahmatulloh Termiziy hafizahulloh
O‘MI matbuot xizmati
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati