Har bir inson turmush taqozosi ila moliyaviy muomalalar ishtirokchisi bo‘ladi Ayni shu muomalalar odamlarning ko‘p vaqtini va faoliyatini o‘z ichiga oladi. Moliyaviy muomalalar tartibga solinmasa, ularning qoidalari bo‘lmasa, kishilar orasida kelishmovchiliklar ko‘payadi. Alloh taolo bu ishni O‘z zimmasiga olgan va umumiy ta’limotlarni Qur’oni karimda bayon qilib bergan. So‘ngra Payg‘ambarimiz alayhissalom orqali bu ishlarning tafsilotini yo‘lga qo‘ygan. Shu tariqa, islomiy hukmlar musulmonlar hayotiga tatbiq qilingan. Islomdan oldingi davrdagi noto‘g‘ri hukmlar birin-ketin bekor bo‘la boshlagan. Keyinchalik fuqaholarimiz ushbu mavzuda kelgan oyat va hadislardan chiqadigan hukmlarni tartibga solib, ijtihod darajasiga yetmagan musulmonlar uchun ularga yordam tariqasida osonlashtirib tushuntirib berishgan. Moliyaviy muomalalarda, asosan, halol va harom masalasi juda zarur hisoblanib, u yoki bu ish halol yoki harom ekani surishtiriladi. Shuning uchun ham bu mavzuga oid oyati karimalarni o‘rganganimizdan keyin bevosita «Halol kasb talabi haqida» va «Rostgo‘ylik va karamli bo‘lish haqida» alohida hadisi shariflarning sharhi bilan tanishamiz. Albatta, musulmon odam nima ko‘rinsa sotavermaydi va sotib ham olavermaydi. Savdoga qo‘yiladigan narsa shariatimiz shartlariga mos bo‘lishi lozim.
Hozirgi kunimizda moliyaviy muomalalardan turli kelishmovchiliklar, urush-janjallar va mahkamabozliklar chiqayotgani hech kimga sir emas. Bu kabi noxush holatlarni kamaytirish uchun nima qilish lozim?
Bizningcha, shariatimizda ko‘rsatilgan ta’limotlarni yaxshilab o‘rganib, ularga amal qilish zarur. Kelajak sahifalarda Alloh taoloning madadi ila mazkur ta’limotlarni o‘rganishni boshlaymiz. Aytaylik, sotib olingan narsaning aybi bor. Bu holatda xaridor nima qiladi? Albatta, holatga qarab sotib olingan narsani ayb tufayli qaytarishning hukmlarini bilmagan odam qiyin ahvolga tushadi. Bu holatdan chiqishning birdan-bir yo‘li – diniy hukmlarni o‘rganishdir. Narxni chegaralab qo‘yish mumkinmi? Qaysi narsalarni sotish man qilingan? Albatta, bularni bilib olish ham har bir musulmon uchun muhim. Kimoshdi savdosi haqidagi dinimiz hukmlarini ham bayon qilib o‘tamiz. Narxni keyin belgilash, garov va ijara kabi moliyaviy muomalalar haqidagi tushuncha va ma’lumotlar bor. Iqtisodiy faoliyatda sherikchilikning o‘rni qanday bo‘ladi? Shirkat tuzishning turlari va shartlari nimalardan iborat? Sheriklar bir-birlari bilan bo‘ladigan aloqalarni qay tarzda olib borishlari kerak?
Qarz masalasi ham doimiy ravishda kishilarning boshini qotirib kelishi sir emas. «Savdo, ziroat va vaqf kitobi»da hozirgi kunimizda ko‘pchilikni qiziqtirib turgan qator masalalarni iloji boricha tushunarli ravishda bayon qilingan. Alloh taolodan bu kamtarona xizmatni foydali qilishini, kamchiliklarini kechirishini so‘raymiz. Alloh taolo: «Alloh savdoni halol va riboni harom qildi», degan (Baqara, 275).
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
“Sudxo‘rlar (qiyomat kuni qabrlaridan) jin chalib ketgan odam kabi (holatda) qo‘padilar. Buning sababi – ularning: «Bay’ (savdo-sotiq) ham sudxo‘rlikning xuddi o‘zi» degan gaplari (aqidalari)dir. Holbuki, Alloh bay’ni halol, sudxo‘rlikni (esa) harom qilgan**.
Bas, kim Rabbidan nasihat yetgach, (sudxo‘rlikdan) to‘xtasa, u holda avvalgi o‘tgani – o‘ziga va uning ishi Allohga (havola). Kim yana (sudxo‘rlikka) qaytsa, o‘shalar do‘zax ahlidirlar va ular unda abadiy qoluvchilardir.
Ribo (ustama, foiz) shuki, unda savdolashayotgan tomonlarning biri o‘zi bergan narsasi barobariga xuddi shu narsaning o‘zidan ortiqrog‘i bilan qaytarib olishni shart qilishidir. Masalan, bir tonna bug‘doy barobariga biru chorak tonna bug‘doy berishni shart qilsa, bu ribo hisoblanib, u shar’an haromdir. Bu ish bilan shug‘ullanuvchi kishini fors-tojik va o‘zbek tillarida sudxo‘r deyiladi.
Ribo bir necha xil bo‘lib, uning taqiqlanishiga qator sabablar bor. Masalan, o‘zganing molini evazsiz o‘zlashtirgani, mehnatsiz oson yo‘l bilan boylik orttirgani, savob sanalgan evazsiz qarz berish odatini tark etgani va hokazo.
Qarz berishda ortig‘i bilan qaytarish shart qilinsa bu ham ribodir.
Hanafiy mazhabi bo‘yicha riboga bug‘doy, arpa, xurmo, tuz, oltin, kumush kabi o‘lchov va vazn bilan qilinadigan savdo muomalalari kiradi. Jinsi bir xil narsalarning savdosida miqdorning bir xil bo‘lishi shartdir.
«Savdo» deb tarjima qilgan so‘z arabchada «bay’» deyilib, lug‘atda «o‘zaro bir narsani almashtirish»ni anglatadi. Shariatda esa bir molni ikkinchi bir mol muqobiliga rozi bo‘lib qabul qilib olishga «bay’» deb aytiladi. Qisqa qilib aytganda, «savdo» so‘zi «tijorat» so‘zidan umumiyroq bo‘lib, bugungi kunning istilohida «bozor iqtisodi» ma’nosiga yaqinroq keladi. «Alloh savdo (tijorat)ni halol va riboni harom qildi».
Chunki tijoratda foyda ko‘rishning ham, kuyib qolishning ham ehtimoli bor. Tijoratda insonning mehnati, mahorati, atrofdagi tabiiy holatlarning foyda ko‘rish yoki zarar topishga ta’siri bor. Savdogar foyda ko‘rishga umid qilgani holda kuyib qolishni ham bo‘yniga olib ish boshlaydi. Xarajat qilib, odamlarga kerakli mollarni olib keladi, saqlaydi va boshqa xizmatlarni qiladi. Sudxo‘r-chi? U hech narsa qilmay joyida o‘tiradi. Nima bo‘lishidan qat’i nazar, foyda olishi muqarrar. Kuyib qolish xavfi yo‘q. Mazkur sabablarga va yana zikr qilinmagan boshqa sabablarga ko‘ra, tijorat bilan shug‘ullanish inson uchun halol, sudxo‘rlik esa harom qilingan.
Alloh taoloning savdoni shariatga kiritishi, Qur’onda uning hukmini bayon qilib, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam uni hayotga tatbiq qilishlari va ko‘plab hadislar aytib yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatishlari bejiz emas. Chunki savdo insonlarning bir-birlari bilan muomalalarining bu dunyodagi asosiy jabhalaridan biri hisoblanadi. U to‘g‘ri nizomga solinmasa, jamiyat hayotini tartibga solib bo‘lmaydi. Chindan ham inson yolg‘iz o‘zi yashay olmaydi. U o‘ziga o‘xshash boshqa insonlar bilan yashaydi. Boshqalar bilan yashagach, ular bilan muomalada bo‘lishi, narsalarini ayirboshlashi, oldi-berdi qilishi kerak. Agar bu muomalalar tartibga solinmay odamlarning o‘zlariga tashlab qo‘yilsa, kuchli kuchsizni, ayyor soddani aldashi, haqini poymol qilishi turgan gap.
Mo‘minlarning barchasi uchun mazkur iqtisodiy muomalalar odobi ularning barchalarini yaratgan, ularga rizq berayotgan va oxiratda har birlarini hisob-kitob qilib, qilmishiga yarasha jazo yoki mukofot beradigan Zot – Alloh taolo tomonidan joriy qilingandagina ayni adolat bo‘ladi, birovga zarracha zulm qilinmaydi. Ana o‘sha ilohiy ko‘rsatmalarga amal qilish orqali tinchlik va osonlik bilan murodga yetiladi. Eng muhimi, bu muomalalar ibodatga aylanadi, bu dunyoda topilgan rizqning halol va barakali bo‘lishi ta’minlanadi. U dunyoda esa shunga yarasha ajru savob, maqomu martabaga erishiladi, inshoalloh.
Xadichai Kubro ayol-qizlar o‘rta maxsus
islom bilim yurti axborot xizmati
xadicha.uz
Yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va kelajak yaratamiz!
Bugungi tahlikali dunyoda xalqimiz, ayniqsa, yoshlarga islom mohiyatini to‘g‘ri tushuntirib berish, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish har qachongidan dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois, yurtimizda diniy ta’lim sifatini yanada oshirish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirilmoqda.
Shavkat MIRZIYOЕV,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti ilk magistrlari tahsilni tamomladi
Donishmandlarning “Agar sizning rejangiz bir yillik bo‘lsa — sholi eking. O‘n yillik bo‘lsa — daraxt o‘tqazing. Agar bir asrlik bo‘lsa — farzandlaringizga ta’lim-tarbiya bering” degan hikmatli gapi bor.
Jamiyat ravnaqiga, Vatan taraqqiyotiga, xalq farovonligiga ta’lim-tarbiyachalik xizmat qiladigan boshqa biror fenomen bo‘lmasa kerak. Har bir davrning o‘ziga yarasha sarmoyadorlari, tujjorlari bo‘lgan. Lekin ularning nomlari tarix sahifalarida juda kam uchraydi, ayrimlari izsiz yo‘q bo‘lib ketgan. Lekin umrini sivilizatsiyalar taraqqiyotiga bag‘ishlagan mutafakkirlar, qomusiy allomalar, ma’rifat chirog‘i ostida elini buyuk orzular, nurafshon kunlar sari yetaklagan millat oydinlari, ulamolarning nomlari asrlar osha barhayotdir.
Prezidentimiz lavozimiga saylanishi bilanoq barcha sohalar qatori diniy-ma’rifiy yo‘nalishda ham ulkan islohotlarni boshlab berdi. Bu borada davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni muhim huquqiy asos bo‘ldi. Ushbu hujjatda qator ustuvor yo‘nalishlar, xususan, Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti va boshqa diniy ta’lim muassasalari hamda ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyatini yaxshilash, moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, diniy ta’lim muassasalari huzurida fuqarolarga Qur’oni karimni o‘rgatish bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etish belgilangan.
Son emas, sifat muhim
Ilm dargohining ulug‘vorligi uning binolari yoki talabalari soni bilan emas, balki u yerdan yetishib chiqadigan ilmli, odobli, Vatani va millatiga sidqidildan xizmat qiladigan yetuk va salohiyatli kadrlar bilan o‘lchanadi. Yuzlab uchqunlar birgina quyoshning ziyosini to‘sa olmagani singari chinakam qadr-qiymat sonda emas, sifatdadir. Yangi O‘zbekistonda oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalari faoliyatida ham asosiy mezon ta’lim sifati, ilmiy salohiyat, ma’naviy tarbiya va jamiyatga munosib xizmat qiladigan mutaxassislarni voyaga yetkazishda.
Mustaqillikning dastlabki chorak asrida O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 9 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi va Toshkent islom instituti faoliyat yuritgan bo‘lsa, Prezidentimiz tashabbusi bilan 2017 yilda Buxoro shahrida Mir Arab oliy madrasasi, 2018 yilda Samarqand viloyatida Hadis ilmi maktabi, 2020 yilda Termiz shahrida Imom Termiziy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi, 2024 yilda Imom Termiziy nomidagi islom instituti tashkil etildi.
Bugungi kunda O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 4 ta oliy, 10 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi (shundan ikkitasi ayol-qizlarga ixtisoslashgan) faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularda tahsil olayotgan ikki yarim mingdan ziyod talabaga 500 ga yaqin professor-o‘qituvchi saboq berib kelmoqda.
Diniy soha xodimlarining asosiy qismini tashkil etadigan imom-xatiblarning bilim va malakalarini yanada oshirish, o‘rta maxsus diniy ma’lumotga ega imom-xatiblarni oliy diniy ma’lumotli kadrlar bilan almashtirish maqsadida 2019 yilda Toshkent islom institutida modul ta’lim tizimi joriy qilindi. Mazkur ta’lim tizimida 5 yillik mehnat stajiga ega bo‘lgan imom-xatiblar tanlov asosida o‘qishga qabul qilinib, ishdan ajralmagan holda 3 yil davomida tahsil oladi. Bugungi kunga qadar bu ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha 600 dan ziyod imom-xatib oliy ma’lumotga ega bo‘ldi.
Prezidentimizning 2023 yil iyun oyida Surxondaryo viloyatiga tashrifi chog‘ida bergan topshirig‘i ijrosi yuzasidan 2024-2025 o‘quv yilida ta’limning uzviyligi va uzluksizligini ta’minlash, tor yo‘nalishlar bo‘yicha yetuk kadrlarni tayyorlash maqsadida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida magistratura mutaxassisligi tashkil etilgan edi.
Joriy yilda ilk 10 bitiruvchi “Islom ilohiyoti, falsafasi va moturidiylik ta’limoti” va “Hadis ilmlari” yo‘nalishi bo‘yicha magistratura mutaxassisligini muvaffaqiyatli tamomladi. Yaqinda O‘zbekiston musulmonlari idorasining katta majlislar zalida magistrlarga tantanali ravishda diplom topshirish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining diniy-ma’rifiy masalalar bo‘yicha maslahatchisi Muzaffar Komilov, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita raisi Sodiqjon Toshboyev, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari, vazirlik va idoralar vakillari, taniqli ulamolar, imom-xatiblar, soha faxriylari, pedagog-o‘qituvchi va talabalar hamda OAV vakillari ishtirok etdi.
Prezident maslahatchisi Muzaffar Komilov ilk bitiruvchilarni samimiy qutlab, tegishli pul mukofoti sertifikatlarini har bir magistrga tantanali ravishda topshirdi. Muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bitiruvchilarni o‘qishini muvaffaqiyatli tamomlagani bilan muborakbod etib, katta tarixiy voqea bo‘lganini alohida ta’kidladi. Muftiy hazratlari ilk magistrlarning oylik ish haqiga O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 20 foiz miqdorida ustama haq to‘lab berilishini e’lon qildi. Bitiruvchi magistrlar O‘zbekiston musulmonlari idorasining markaziy apparati, Imom Termiziy ilmiy-tadqiqot markazi, oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalariga ishga taqsimot qilindi.
Tarix takrorlanib turadi
O‘zbekiston qadimdan buyuk allomalar, ulug‘ mutafakkirlar yurti sifatida e’zozlanadi, qadrlanadi. Tarixda yurtimiz allomalari butun dunyoga ustozlik qilgan, jahon ilm-fani rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan.
2024 yil 15-16 oktyabr kunlari Toshkent va Xiva shaharlarida “Islom — tinchlik va ezgulik dini” mavzusida o‘tkazilgan xalqaro konferensiyada ishtirok etgan Shayx Muhammad Avvoma hafizahulloh “Yurtingizning har qadamida ulug‘ allomalarning xoki bor. Bu zamin ilm va ulamolar yurtidir. Endi sizlarning vazifangiz ana shu buyuk merosni qayta tiriltirish va dunyoga tanitishdir”, degan edi. Haqiqatan, Birinchi va Ikkinchi Renessans davrida butun dunyo O‘zbekistonga, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiylarga qanday talpingan bo‘lsa, bugun ham Uchinchi Renessans poydevori qo‘yilayotgan yurtimizga dunyo afkor ommasining qiziqishi tobora ortib boryapti.
Xalqimizda “Tarix takrorlanib turadi”, “Oqqan daryo oqaveradi” kabi ajoyib maqollar, naqllar bor. Chindan ham IX-XII hamda XIV-XV asrlarda yuksak aqlu zakovati, teran tafakkuri, boy ma’naviy-ma’rifiy salohiyati bilan butun dunyoni zabt etgan buyuk ajdodlarimiz singari bugun yangi O‘zbekistonda tahsil olayotgan yoshlar ham bobolarimizning munosib izdoshi sifatida tarixni takrorlashga astoydil kirishgan. Ular orasida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti magistratura yo‘nalishini tamomlagan o‘n nafar iqtidorli bitiruvchi ham bor. Ularni O‘zbekistonning yetuk mutaxassislari, Prezident kadrlari deya baralla ayta olamiz. Kelgusidagi faoliyatlariga Alloh taolodan ulkan muvaffaqiyatlar tilaymiz.
Salohiddin ShЕRXONOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i
"Yangi O‘zbekiston" gazetasining 2026 yil 6 avgust sonidan