بسم الله الرحمن الرحيم

Muhtaram jamoat! “Obi hayot” deb atalmish suvning azizligi va uni isrof qilishning gunoh ishlardan ekani to‘g‘risida to‘xtalib o‘tamiz. Alloh taolo Yerni yashashga qulay qilib yaratgani barobarida, unda suvlarni oqizib qo‘ydi, turli o‘t-o‘lan, dov-daraxtlarni o‘stirib ham qo‘ydi. Qur’oni karimning ko‘pgina suralarida Alloh taolo insonlarga ato etgan ne’matlarini eslatar ekan, suvni ham zikr qiladi:

أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاء الَّذِي تَشْرَبُونَ   أَأَنتُمْ أَنزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنزِلُونَ   

لَوْ نَشَاء جَعَلْنَاهُ أُجَاجاً فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ   )سورة الواقعة/70- 68 (

ya’ni: “Sizlar o‘zlaringiz ichayotgan suvni (o‘ylab) ko‘rdingizmi? Uni bulutlardan sizlar yog‘dirdingizmi yoki Biz yog‘diruvchimizmi? Agar Biz xohlasak, uni sho‘r va achchiq qilib qo‘ygan bo‘lar edik. Bas, (shu obihayot uchun ham) shukr qilmaysizmi?” (Voqea surasi, 68-70 -oyatlari).

Boshqa oyati karimalarda esa Alloh taolo bandalari uchun va ularga musaxxar qilib qo‘yilgan chorva va turli nabototlar uchun suv eng zaruriy ne’mat ekanini bayon etib, bunday marhamat qiladi:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ   يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآَيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ  (سورة النّحل/10-11(

ya’ni: “U osmondan sizlar uchun undan ichimlik bo‘ladigan suvni (yomg‘irni) yog‘dirgan zotdir. (Hayvonlaringizni) boqadigan giyohlar ham o‘sha suvdan (sug‘orilur). U sizlar uchun o‘sha (suv) bilan (turli) ekinlarni, zaytun, xurmo, uzum va barcha mevalarni undirur. Albatta, bunda tafakkur qiladigan kishilar uchun alomat bordir” (Nahl surasi, 10-11-oyatlar).

Mutaxassislar fikricha,  inson taomsiz bir ikki haftagacha yashashi mumkindir, ammo suvsiz uch kunga ham chiday olmaydi. Odam tanasidagi suv agar o‘n besh foizga kamaysa, u halok bo‘ladi. Inson tanasining aksar qismi suvdan iborat. Masalan, chaqaloq og‘irligining yetmish besh foizini suv tashkil etadi. Suv -   insonning hayot kechirishi uchun asosiy quvvat manbaidir. Bunga yana odamning poklanishi uchun va boshqa maqsadlarda ishlatadigan suvi ham qo‘shilsa, insonga suv qanchalik zarur va bebaho ne’mat ekani oydinlashadi.

Anbiyo surasida shunday deyiladi:

 ...وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ  ... (سورة الأنبياء/30)

ya’ni: “...va barcha tirik mavjudotni suvdan (paydo) qilganimizni ko‘rmadilarmi?!..” (Anbiyo surasi, 30-oyat).

Toza ichimlik suvini ehtiyojdan tashqari ishlatish va huda-behudaga oqizib qo‘yish kabi holatlarning uchrayotgani o‘ta achinarli holdir. Ayrim davlatlarda toza ichimlik suvi oltinga teng bo‘lib turgan, minglab kishilar, yosh go‘daklar ichimlik suvi tanqisligidan aziyat chekayotgan bir sharoitda, sizu biz Alloh ato etgan shunday buyuk ne’matning qadriga yetmasligimiz noshukrlikdan bo‘lak narsa emas. Hozirgi paytda jami 470 million kishi suv taqchilligi keskinlashgan mintaqalarda, 2,4 milliard kishi esa suv tozalash qurilmalari va drenaj tizimi orzuligicha qolayotgan o‘lkalarda yashaydi. Sifatli ichimlik suvi yetishmasligidan jahonda yiliga o‘n million kishi kasallanib, nobud bo‘lmoqda.

Alloh taolo barcha narsalarni bir-biriga uzviy bog‘liq holda, o‘ziga xos o‘lchovi va hisobi bilan yaratgan, bu haqda Qur’oni karimda dalillar juda ko‘p. Jumladan:

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا  ... (سورة الرّعد/17)

ya’ni: “Alloh taolo osmondan yomg‘ir suvlarini tushiradi va vodiylarda suvlar o‘z o‘lchovi va hisobi bilan oqadi...” (Ra’d surasi, 17-oyat).

وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ  (سورة ﺍلمؤمنون/18)

ya’ni: “Biz osmondan hisobi bilan yomg‘ir suvlarini yog‘dirib, Yerga o‘rnashtirdik. Biz bu suvlarni ketkazib, sizlarni undan mahrum qilib qo‘yishga ham qodirmiz” (Muminun surasi, 17-oyat).

Bu oyati karimalar orqali Haq taolo bizlarga Yer yuzidagi barcha narsalar, shu jumladan suv ham o‘zining ma’lum hisobi va o‘lchovi bilan yaratilganligini ma’lum qiladi. Ya’ni keragidan ortiq yomg‘ir yog‘sa, suv toshqini paydo bo‘lib, ekinlardan tortib, turar joylargacha vayron bo‘lib ketishi, agar butunlay yog‘may qo‘ysa, qurg‘oqchilik, suv tanqisligi ro‘y berishi mumkin edi.

Bugungi kunda musulmonlar orasida Alloh taolo o‘zlariga ato etgan turli ne’matlar qatori suvni ham isrof qilayotgan, bu bebaho ne’matga beparvo munosabatda bo‘layotgan kishilarning ham borligi achinarli hol. Hayotimiz uchun eng zarur ne’mat bo‘lgan suv isrofi hammasidan oshib tushyapti. Suvning isrof bo‘lishiga yo‘l qo‘ymay, uni tejab-tergab ishlataylik. Aziz farzandlarimizga ham suvni isrof qilmaslikni o‘rgataylik. Bir dona nosoz jo‘mrakdan tomchilayotgan suv bir soatda qancha bo‘lishini yaxshi tasavvur qilamiz. Suvni isrof qilmaslik barchamizning burch va vazifamiz ekanligini aslo unutmaylik. Hozir jahonda ichimlik suvi muammosi birinchi darajali muammolardan bo‘lib turibdi. Ayni paytda dunyoda bir milliarddan ortiq kishi toza ichimlik suviga muhtoj.

So‘nggi yillarda tevarak atrof, yer, suv va havoda sezilarli ifloslanish holatlari kuzatilmoqda. Buning oldini olish, tabiatni muhofaza qilib, sog‘lom avlod uchun kurashish esa barchamizning burchimizdir.

Zero, sohaga oid o‘nlab mutasaddi idora va tashkilotlar bu borada doimiy faoliyat olib bormoqda. Ular atrof muhitni ozoda saqlash, ichimlik va oqava suvlaridan oqilona foydalanish borasida ertayu-kech mehnat qilayotgan ekanlar, ularning ham mehnatlarini qadrlaylik.

Chunki Alloh taolo kalomi sharifida bandalariga shunday xitob qiladi:

 وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ  (سورة ﺍلمائدة/2)

ya’ni: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).

Yuqoridagi oyati karima asosida bizlar, albatta, yaxshilik yo‘lida bir tan, bir jon bo‘lib, tabiatimizni ozodaligi, hayotimiz farovonligi, yurtimiz tinchligi yo‘lida birgalikda harakat qilishimiz kerak bo‘ladi. Agar mana shu pand-nasihatlarga amal qilib, Yaratganning bizga bergan va berayotgan ne’matlariga nisbatan aql bilan ish yuritib, o‘z vaqtida shukronasini bajo keltiradigan bo‘lsak, Alloh taolo bu ne’matlarini bizga yanada ziyoda qilib beradi.

Dunyoning juda ko‘p mamlakatlarida millionlab odamlar toza ichimlik suviga tashna, bir chelak suv uchun janjal-mojarolar bo‘layotgan bir paytda bizlar toza ichimlik suvini jo‘mraklardan oqizib qo‘yyapmiz. “Nega bunday?”, desangiz, “sovuqda muzlab qoladi”, kabi bahonalar topiladi. Toza ichimlik suvi bilan ekinlarimizni sug‘oramiz, mashinamizni yuvamiz, ichimlik suvini salqinlatish uchun hovlilarimizga va ko‘chalarimizga sepamiz. Tahorat va g‘usl qilishda odamlarning qanchalar suv isrof qilayotganini ko‘rganda ayniqsa, tejamkorlik degan narsa batamom unutilganiga iqror bo‘lasiz.

Suvni tejash haqida hadisi sharifda shunday keladi:

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْروٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ بِسَعْدٍ وَهُوَ يَتَوَضَّأُ فَقَالَ: مَا هَذَا السَّرَفُ يَا سَعْدُ؟ قَالَ: أَفِي الْوُضُوءِ سَرَفٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، وَإِنْ كُنْتَ عَلَى نَهْرٍ جَارٍ (رواه الإمام أحمد والإمام ابن ماجة .(

ya’ni: Abdulloh ibn Amr roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Payg‘ambarimiz sollalohu alayhi vasallam sahobalardan Sa’d roziyallohu anhu tahorat qilayotganlarida “Ey Sa’ad bu isrof nimasi”, – dedilar. Sa’ad roziyallohu anhu: “Tahoratda ham isrof qilish bormi?”, – dedi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ha, agarchi oqib turgan daryoning bo‘yida turgan bo‘lsang ham”, – dedilar (Imom Ahmad va Imom Ibn Moja rivoyati).

Tahoratda ortiqcha suv ishlatish isrof va mumkin bo‘lmaganidan keyin qolgan narsalarni qiyoslab olavering. Ekinga ham ehtiyojdan ortig‘ini ishlatish isrofdir.

Yurtimiz yildan-yilga obod bo‘lib, xalqimiz farovonligi borgan sayin ortib bormoqda. Demak, bunga javoban kechayu kunduz bu ne’matlarning shukronasini ado etib borishimiz lozim bo‘ladi. Allohga hamdu sano aytish, ne’matlarining shukrini ado etish banda uchun ham ibodat, ham Allohning unga bergan katta mukofotidir. Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam shunday marhamat qiladilar:

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: "مَا أَنْعَمَ ﺍﷲُ عَلىَ عَبْدٍ مِنْ نِعْمَةٍ صَغُرَتْ اَوْ كَبُرَتْ فَقَالَ الْحَمْدُ للهِ إِلاَّ كَانَ قَدْ أُعْطِىَ أَفْضَلَ مِمَّا أَخَذَ" (رواه الإمام  ابن ماجه).

ya’ni: “Alloh taolo bandaga kattami, kichikmi bir ne’mat bersa va banda uning shukronasi uchun: “Allohga hamd bo‘lsin” desa, o‘sha ne’matdan ham afzalroq narsaga erishgan bo‘ladi”, – deganlar  (Imom Ibn Moja rivoyati).

Bugungi kunda barcha insonlar avvalo toza suv iste’mol qilib, salomatliklarini muhofaza etishlari naqadar dolzarb ekanligini chuqur his etishlari lozim. Shu bilan birga Alloh taoloning buyuk ne’mati bo‘lmish suvni toza saqlash, tejab ishlatish va iste’molda me’yorga rioya qilishlari kerak.

Muhtaram jamoat! Mav’izamizning hanafiy mazhabimizdagi fiqhiy masalalar qismida haj ibodatining farz va vojiblari haqida suhbatlashamiz:

Haj ibodati uch turlidir: Qiron, tamattu’ va ifrod. Bizning yurtdan boradigan hojilar asosan tamattu’ hajini qiladilar.

Hajning farzlari

1. Ehrom bog‘lash. 2. Arafotda bir muddat turish. 3. Ifoza tavofi.

Hajning vojiblari

1. Safo va Marva oralig‘ida sa’y qilish.
2. Muzdalifada (tong otgandan keyin) bir daqiqa bo‘lsa ham turish.
3. Uch kun shaytonga tosh otish.
4. Sochni tagidan yoki qisqartirib oldirish.
5. Vidolashuv tavofini qilish.
6. Qypbonlik co‘yish (qipon va tamatty’ hajini niyat qilganlapga).

Yana boshqa lozim amallar ham bor, ularning ba’zilari quyidagilardan iborat:

1. Tavofda tahoratli bo‘lish.
2. Tavofni o‘ngdan boshlash, o‘ng yelkasini Safo tepaligiga, chap yelkasini Baytullohga qilib turib, boshlash.
3. Hatimni (Ka’bai muazzama yonidagi eski binoning poydevori yoki bir bo‘lagi) orqasidan tavof qilish.
4. Tavofni piyoda qilish (uzrlilar aravada o‘tirib tavof qilishga ruxsat bor)
5. Tavofdan keyin ikki rakat tavof namozini o‘qish.
6. Soch oldirishdan oldin qurbonlik qilish.
7. Sa’yni Safodan boshlash.
8. Arafotda quyosh botguncha turish.
9. Har kungi tosh otishni ikkinchi kunga qoldirmaslik.
10. Tavofi ifozani (tavofi ziyoratni) uch kun hayit ichida qilish.
11. Arafa kuni Arafotda peshin bilan asr namozlarini peshin vaqtida qo‘shib o‘qish, shom va xuftan namozlarini xufton vaqtida Muzdalifada qo‘shib o‘qish.

Hajning biron bir vojibini tark qilgan kishining haji buzilmaydi, lekin bip jon­liq co‘yish vojib bo‘ladi.

Alloh taolo barchamizni suvga e’tiborli bo‘lish, uni tejab, avaylab ishlatish va ushbu ne’matga doimo shukr qilib borishimizni nasib aylasin!