O`zbekiston musulmonlari idorasi

Rasulimiz qaytargandan qaytaylik

11.07.2018 23482 13 min.

Hadisi shariflar Qur’oni Karimdan keyingi muqaddas manba sifatida e’tirof etiladi. Shu nuqtayi nazardan ularda keltirilgan ko‘rsatmalarni Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamdan musulmonlarga xolis nasihat deb tushunish mumkin. Ularda bir qator masalalar singari isrofgarchilik, uning zararlari, oqibatlari haqida ham xabar berilgan. Tamim ad-Dorimiydan rivoyat qilingan hadisda Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam “Din nasihatdir” -dedilar. “ Kim uchun?” -dedik. U zot “Alloh uchun, uning kitobi uchun, u zotning Rasuli uchun, musulmonlarning imomlari hamda ommalari uchun” dedilar.

Abu Dovud va Nasoiy rivoyat qilgan hadisda Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: “Yenglar ichinglar, kiyinglar va sadaqa qilinglar, isrof va mutakabbirlik bo‘lmasa bas” dedilar. Yeb-ichish, kiyinish, boshqa insonlarga yordam qo‘lini cho‘zish insonlarning kundalik turmush tarzi hisoblanadi. Ushbu hadisga e’tibor berilsa, unda doimiy qiladigan ishlarida isrofga yo‘l qo‘maslikka chaqirilayotganini ko‘rish mumkin.
Boshqa ba’zi dinlar, tuzumlar va xalqlarning bu boradagi qarashlariga nazar solsak, islomdagi kabi mo‘tadillikni ko‘rmaymiz. Ba’zilar yeb-ichish, kiyish va sadaqa qilishda tarkidunyochilik yo‘lini tutib, imkoni bor narsani qilmay o‘zini o‘zi qiynaydi. Boshqasi hayotni yeb-ichish va o‘yin kulgiga sarflaydi. Yana bir hadisda “Modomiki senda ikki narsa, isrof va manmanlik bo‘lmasa, xohlaganingni ye, xohlaganingni kiy” deyiladi. Bugungi kunda ham mavjud resurslarning qadriga yetmay moddiy va ma’naviy ne’matlarni behuda sarflanishi kamayish o‘rniga kundan kunga ortib bormoqda. Sayyoramizda ekologik muvozanatni saqlovchi suvning hayotiy zarurat ekanligi barchamizga ma’lum. Suv borasidagi isrof haddan oshganligi oqibatini bugun barcha ko‘rib turibdi. Obi-hayot muammosi BMT darajasida 1977-yildan beri muhokama qilib kelinadi.
Ushbu tashkilot xabariga ko‘ra, ayni paytda 31ta davlat suv inqirozi bilan to‘qnash kelgan. Agar neft taqchilligi mutaxassislarning bashoratlaridangina ma’lum bo‘lsa, suv taqchilligini insoniyatning uchdan bir qismi o‘z boshidan kechirmoqda. Ayni damda 2,3 milliard odamni suv bilan ta’minlash muammo bo‘lib turibdi. 1,5 milliard aholi toza ichimlik suviga ehtiyoj sezmoqda.

Afrika mamlakatlari suv masalasini hal etish sa’y-harakatlari hozirgi darajada davom ettiriladigan bo‘lsa, mavjud muammo yuz yildan keyin o‘z yechimini topishi mumkinligi aytib o‘tiladi. Neftga boy mintaqalarda suv allaqachon muammoga aylanib qolganligi, xalqaro munosabatlarda bu masala dolzarb mavzuga aylanib qolayotganligi isrofgarchilikning zararli oqibatlarining bugungi kundagi amaliy ifodasidir.

So‘nggi 100 yilda sug‘oriladigan yerlar 40 milliondan 400 million gektarga kengaygani hisobga olinadigan bo‘lsa, muammoning dolzarbligi yanada oydinlashadi. Shuningdek, rivojlanayotgan shaharlar ehtiyoji va sanoat uchun ham ancha-muncha suv ketishini inobatga olish kerak. Shahar va sanoat nafaqat suv iste’mol qiladi, balki obi-hayotni ifloslantiradi ham. Suv resursining yetishmovchiligi mavjud bo‘lgan hududlar hisobiga bugungi kunda suv biznesi shakllanayotgani hech kimga sir emas. Bu boradagi tadbirkorlik Yevropaga katta daromad olib kelmoqda. Suvga ehtiyoj kuchaygani sari, uning narxi ham oshmoqda. Ushbu ma’lumotlarda suv ne’matining inson hayotidagi ahamiyati yuqori ekanligi yana bir bor o‘z isbotini topadi. Bu ne’matning isrofi haqida ham islom dinida alohida taqiqlar mavjudki, bugungi kunda kelib chiqayotgan suv taqchilligi ham ushbu ko‘rsatmalarga amal qilmaslikning oqibati hisoblanadi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam suvni isrof qilmaslik haqida alohida hadis aytganlar. Imom Ahmad Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam tahorat qilayotgan Sa’dning yonidan o‘tayotib: “Bu qanday isrofgarchilik, ey Sa’d?” dedilar. “Tahoratda ham isrof bo‘ladimi?” – “Ha, hatto oqib turgan daryoda bo‘lsang ham”, dedilar”. Ushbu hadisning mazmunida biz yuqorida keltirgan suvning isrofidan ogohlantirish ketmoqda. Ma’lumki, g‘usl va tahorat musulmon bandalarga farz ibodatlardir. Inson oqib turgan daryo ustida tahorat qilsa, tahoratidan tushgan suv yana daryoga tushib, quyilib birga oqib ketadi. Lekin shunda ham isrof qilmaslikka chaqirilmoqda.

Shunday narsalarda isrof bo‘lmagandan keyin, ibodat hisoblanmagan boshqa ishlarda albatta mumkin emas. Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib, bugungi kunda ma’lum bir hududlarda bu ne’matga e’tiborsizlarcha qarab, isrof qilish kundan kun avj olayotganini, yer kurrasining boshqa bir joyida esa unga muhtojlik ketayotganini ko‘ramiz. Isrofgarchilikdan qochish, iqtisod qilishning fazilati haqida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam quyidagi hadislarida ham aytib o‘tganlar.
Imom Buxoriyning “Sahihul Buxoriy” to‘plamlarida keltirilgan, Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Solih hidoyat, go‘zal ko‘rinish va iqtisodli bo‘lish nabiylikning yetmishdan bir juzidir”. Nabiylik maqomi hammaga ham berilmaydigan eng ulug‘ maqomlardan ekanligi barchamizga ma’lum. Ushbu hadisda iqtisodli, tadbirli bo‘lish inson uchun fazilatli ekanligi ta’kidlanib, nabiylikning yetmishdan bir juz ekanligi aytilmoqda. Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilingan rivoyatda aytilishicha, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bir sodan besh muddgacha bo‘lgan suv bilan g‘usl qilar va bir mudd suv bilan tahorat olar edilar. (Muttafaqun alayh). Ya’ni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam taxminan 0,688 litr suv bilan tahorat olar edilar.
Imom Ahmad ibn Hanbal va Imom Termiziylar Miqdom ibn Ma’diykarab Kindiy roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Odam bolasi to‘ldiradigan idishlarning eng yomoni qorindir. Odam bolasiga qaddini turg‘izadigan yemaklar yetadi. Agar juda lozim bo‘lsa, taomi uchun uchdan bir, sharobi uchun uchdan bir va havosi uchun uchdan bir”, deganlar. Ushbu hadisdan oziq-ovqatlarning yemasdan tashlab yuborishdagigina emas balki, inson o‘zi uchun zarur bo‘lgan miqdordan ortiqcha yeyish ham isrof ekanligi to‘g‘risidagi ma’lumotni olamiz. Shu bilan birga ushbu hadisda inson sog‘ligi haqida qayg‘urish ham mavjuddir. Rivoyatlarga ko‘ra, hukmdor Xorun ar-Rashidning mohir tabibi bo‘lgan ekan. Bu tabib nasroniy bo‘lib, bir kuni Xorun ar-Rashidga “Payg‘ambariningizdan tibga oid biron narsa naql qilinmagan”, debdi. Shunda Ali ibn Husayn shunday javob beribdi: “U zot tib ilmini bir necha so‘zga jo qilganlar”. “Ular qaysilar?” so‘rabdi, tabib. “Oshqozon-kasalliklar o‘chog‘i. Parhez barcha davoning boshi. Har bir badanga o‘rgangan narsasini bering” debdi Ali ibn Husayn. Shunda nasroniy tabib iqror bo‘lib: “Payg‘ambariningiz Jolinus (Galen) ga tibbiyotda hech narsa qoldirmabdi” degan ekan. Isrofgarchilik bilan iste’mol qilish inson sog‘ligi uchun zarar ekanligi shunga o‘xshash boshqa hadislarda ham keltirib o‘tilgandir.

Abu Barza Aslamiydan rivoyat qilingan hadisda: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: “Qiyomat kuni bandaning ikki qadami to undan umridan – uni nimada o‘tkazgani, ilmidan –u bilan nima qilgani, molidan –uni qayerdan kasb qilgani va nimaga sarf qilgani, jismidan –uni nimada qaritgani haqida so‘ralmaguncha joyidan jilmaydi”. Mazkur hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam har bir inson alohida ahamiyat berishi lozim bo‘lgan, agar e’tiborni qo‘ldan boy bersa isrofga aylanib ketishi mumkin bo‘lgan holatlar haqida xabar bermoqda. Umr, vaqtning isrofi, ilm isrofi, mol dunyo isrofi, sog‘lik, yoshlik kabi ne’matlarda isrof qilmaslik haqida so‘z ketar ekan unda jumladan: “Umridan uni nimada o‘tkazgani…” inson uchun umr eng aziz ne’matdir. Umrning har bir lahzasi hisob-kitobli bo‘lishi lozim. Olimlarning bu borada o‘tkazgan tadqiqotlariga ko‘ra, o‘rtacha 75 yil umr ko‘rgan insonning umri davomida turli ishlarga qancha vaqt sarflashi aniqlangan. Unga ko‘ra: 15 yil atrofidagi vaqt bolalik va o‘smirlik bilan o‘tadi. Agar bir sutkada 8 soatdan uxlasa, 25 yil umri uyqu bilan o‘tadi. Agar bir sutkada 8 soat kasb kor bilan mashg‘ul bo‘lsa, 25 yil umri ishlashga sarflanadi. Agar bir sutkada 3 mahal ovqatlansa, har ovqatlanishga yarim soatdan vaqt sarflansa, 4 yarim yildan ortiqroq umr ovqatlanishga sarflanar ekan. Qolgan 5 yildan ortiqroq umrni inson o‘zi yoqtirgan mashg‘ulotlari uchun ishlatar ekan. “Banda undan ilmdan-uni nima qilgani haqida so‘ralmaguncha…”. Ilm hammaga ham berilavermaydigan katta yutuqdir. Bu yutuqqa erishgan insonlar uni egallab olgach, insonlarga o‘rgatib, jamiyatga foyda keltirmasa uni zoye qilgan bo‘ladi. Ilm o‘rganish va uni odamlarga o‘rgatish sadaqaning afzali ekanligi hadislarda keltirilgan. “Banda undan molidan-uni qayerdan kasb qilgani va nimaga sarflagani…”. Mol-mulk insonni yaxshilikka ham yomonlikka ham targ‘ib qila oladigan kuchdir. Shunga ko‘ra donishmandlar “mol–mulkning halolining hisobi, xaromining javobi bor” deganlar. Ali (r.a) dan rivoyat qilingan yana bir hadisga ko‘ra: “O‘zingga va ahli baytingga isrof qilmasdan va sovurmasdan qilgan harajating va sadaqa qilgan narsang sen uchundir. Riyo va shuhrat uchun bo‘lgani shaytonning nasibasidir”.

Shu bilan bir qatorda islom dinida o‘zi va ahli oilasi uchun zarur bo‘lgan narsani berib, sadaqa qilib yubormaslik kerakligi, bu ham isrof bo‘lib qolishi yuqoridagi Qur’oni karimdagi oyatlarga allomalar tomonidan berilgan sharhlarda, tafsirlarda ko‘rib chiqdik. Bu o‘rinda hadislarda ushbu masala yuzasidan nima deyilganini tahlil qilinadi. Maymuna binti Horis roziyallohu anho shunday xabar beradi: “U bir cho‘rini Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan so‘ramay ozod qilib yubordi va u zotga: “Bildingizmi, ey Allohning Rasuli men cho‘rimni ozod qildim?”. – “Shunday qildingmi?” – “Ha”. Shunda u zot “Uni tog‘alaringga berganingda edi, ajring yanada ulug‘ bo‘lar edi”, debdilar.

Ushbu hadislardan olinadigan foydalardan biri o‘z oilasi, yaqinlari uchun zarur bo‘lib turgan holida ularga berish savobliroq ekanligidir. Islomda shaxsiy mulkchilikka keng yo‘l ochib qo‘yilgan. Shu bilan birga, kishilar shaxsiy mulkini havoyi nafsiga binoan tasarruf qilishiga ham yo‘l qo‘yilmaydi. Eng avvalo bu mulkni harom ishlarga sarf qilish taqiqlangan. Shuningdek, mol-mulkni behuda, haddan ortiq sarflashga ham isrof nomini berib, insonlarni undan qaytargan. Mol mulkni isrof qilmasdan, joyiga sarflashda ham insonning o‘ziga, infoq qilgan kishisiga, shu bilan bir qatorda jamiyatning taraqqiyotiga ham ma’lum darajada hissa qo‘shilishini ko‘rishimiz mumkin. Unga haqli kishiga va vaqtida berilgan ehson insonni hayotga nisbatan ishonchini ortirib, jamiyatda ma’lum mudhish voqealarning kelib chiqishini olishi ham mumkindir. Mug‘iyra roziyallohu anhu rivoyat qiladi: Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Albatta, Alloh sizlarga qiylu qolni, ko‘p savolni va molni zoye qilishni yomon ko‘rdi”, dedilar. Bu hadisda isrofgarchilikka oid ishlar qoralanmoqda. Man qilinayotgan narsalardan biri –molni zoye qilish, ikkinchisi vaqtni turli gap so‘zlar bilan behuda sarflashdir, uchunchisi esa odamlarga ko‘p savol beraverib ularning ham vaqtlarini, sog‘liklarini, o‘zining ham so‘zlarini isrof qilish haqida so‘z ketmoqda. Lekin bu isrofga biz inson bundan oldin o‘zi qilib o‘tgan savobli ishlarini zoye qilishi mumkinligini ham kiritishimiz mumkin. Behuda gaplarga ketgan vaqt davomida foydali ishlar qilish mumkinligi e’tiborga olinsa, ba’zi hollarda ushbu kabi suhbatlar davomida g‘iybat ham ishtirok etishi insonlarning qilib o‘tgan savobli ishlaridan mosuvo qilishi deb tushunishimiz mumkin. Keyingi man etilgan narsa bu ko‘p savol berish. Bu o‘rinda savol asosan olimga, o‘rgatuvchiga, berilishini ta’kidlab o‘tsak, ko‘p savol berish orqali o‘zining ham boshqalarning ham vaqtini o‘g‘irlashi, sog‘ligiga zarar yetkazishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, yuqorida keltirilgan hadislar mazmuni islomda isrofgarchilik masalasiga katta e’tibor qaratilganidan darak beradi. Isrofgarchilik illati insonga berilgan har bir ne’matda mavjud bo‘lishi mumkinligi ham ayon bo‘ldi. Demak, har bir ne’matni g‘animat bilib, har bir daqiqaning qadriga yetish zarur ekan.

Umida ZUHRIDDINOVA

O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi

“Sharq tillari” kafedrasi kabinet mudiri

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

10.08.2026 489 15 min.

Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas

Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.

1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.

Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.

2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:

Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.

Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.

Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.

3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.

Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.

4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.

Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].

Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.

5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.

6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].

Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].

So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.

Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.

Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.

Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.

7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.

1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].

Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].

Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.

Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].

Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.

2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].

So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].

Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!

Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.

3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.

Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.

Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.

Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.

Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi

Mazkur maqolaga

.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati