Allamahal uyg‘ondim.
Allaqanday nur ko‘rindi, ammo xona eshigi yopiq edi.
Qarasam, soat 3.30, sahar vaqti.
Menga ko‘rinayotgan nur qaydan tushayotir?
---
Birdan qo‘rqib ketdim, chunki qo‘limning yarmi devor ichiga botib ketgan edi.
Shoshib qo‘limni tortib oldim, vahima ichra o‘tirib qo‘limga qaradim.
Qo‘limni yana devorga tiradim, qo‘lim yana devor ichiga kirib ketdi!!!
---
Bir kulgi ovozini eshitgandek bo‘ldim.
Ukamning yotgan joyiga o‘girilib qaradim, uxlab yotibdi.
Qo‘rqqanimdan o‘rnimdan turib ukamni uyg‘otgani bordim.
Ammo javob bermadi.
To‘g‘ri onamning xonasiga bordim.
Otamni uyg‘otmoqchi bo‘ldim.
Birortasining menga javob berishini istar edim, lekin kimsa javob bermas edi.
Onamni uyg‘otmoqchi bo‘lgan edim, qarasam, onam uyqudan uyg‘ondi.
Uyg‘ondi-yu, ammo men bilan gaplashmadi.
---
“Bismillahir rohmanir rohim” derdi va yana shu iborani takrorlar edi.
Otamni uyg‘otdi. “Turing, bir bolalardan xabar olib kelaylik”, dedi.
“Hozir-a, ayni uyquning vaqti-ku, bir oz yot, tong yorishadi”, dedi otam.
Ammo onam g‘ishava qilaverganidan keyin otam ham o‘rnidan turdi va ular oldin-keyin bo‘lib xonamizga kirib kelishdi.
---
“Otajon, onajon”, deya baqira boshladim, ammo hech biri javob bermadi.
Onam egnidagi kiyimini g‘ijimladi, uning meni tinglashini istayotgan edim, biroq u meni his etmayotgandi.
Onamning orqasidan ergashib yura boshladim, u bizning xonamizga kelib eshikni ochdi.
Biroq menga farqi yo‘q edi, menga har taraf eshik edi.
Ayni o‘sha vaqtda juda qiziqarli bir hodisaga yuzlashdim.
---
O‘zimning vujudimni ko‘rdim!
Ha, o‘z vujudimni.
O‘tirib o‘zimni o‘zim tomosha qilardim. ikki kishi edim.
O‘zimdan o‘zim, kim bo‘ldi bu ajabo? deb so‘rar edim.
Bu vahimali tushdan qutulay, deya o‘zimni o‘zim uyg‘ota boshladim.
Ammo uyg‘ona olmadim.
---
Otam: “Ana yotishibdi-ku, yur ketdik, xonamizga”, dedi.
Lekin onam xotirjam bo‘la olmadi va men yotgan o‘ringa yaqin kelib,
Meni uyg‘ota boshladi. “Tur, Muhammad, turaqol, menga javob ber”.
Ammo javob yo‘q edi!!!
Bir necha marta urinib ko‘rdi, bo‘lmadi.
Daf’atan, otamning ko‘zlaridan yosh oqayotganini ko‘rib qoldim.
Shu vaqtga qadar hech qachon otamning yig‘laganini ko‘rmagan edim.
Baqir-chaqir, yig‘i-sig‘i boshlanib ketdi, ukam uyg‘ondi va: “Nima bo‘ldi?” deb so‘radi. otam achchiq yig‘i orasida: “Akang Muhammad o‘ldi”, dedi.
---
Yig‘i-sig‘i boshlandi.
Onamning oldida turib, “oyijon, yig‘lamang, qarang, mana qarshingizda turibman”, deyman.
Biroq negadir hech kim gapimga quloq solmaydi.
O‘tirib olib “men bu yerdaman”, deya baqira boshladim.
Qancha baland ovozda baqirsam ham hech kim e’tibor qilmadi.
Yo Rabbiy, meni bu qo‘rqinchli tushdan va bu azobdan xalos et, deya iltijo qila boshladim.
---
Uzoqdan bir sas eshitdim, yaqinlashgani sayin balandlashardi.
U – Alloh taoloning bir oyati karimasi edi:
(Albatta, sen bundan g‘aflatda eding. Bas, Biz sening pardangni ochdik va bugun ko‘zing o‘tkirdir).
Qo‘qqisdan ikki kishi kelib, meni tutdi, ular inson emasdi.
Juda qo‘rqib ketdim!
“Qo‘yib yuboring meni, kimsiz o‘zi, mendan nima istaysiz?” deya baqira boshladim.
“Qabrga qadar sening qo‘riqchilaringizmiz”, dedilar.
----
“Men o‘lmadim, hali yashayapman”, dedim.
“Nega meni qabrga olib ketyapsiz, qo‘yib yuboring! Men his etyapman, gaplashyapman va ko‘ryapman, men o‘lganim yo‘q”.
Menga kulimsirab javob berdilar.
Dedilarki, “Ey insonlar, sizlar juda ham ajoyib yaratiqsiz, o‘limni hayotning so‘nggi deb hisoblaysiz, ammo bilmaysizki, aslida siz yashagan hayot ro‘yodan iborat bo‘lib o‘lganingiz zahoti uyg‘onasiz”.
Meni hali ham qabrga qaratib olib borayotgan edi.
Yo‘lda borayotib ko‘rdimki, men kabi insonlar va ularning yonlarida ham ayni meni olib ketayotganga o‘xshagan ikkitadan yaratiq bor, qaysi biri kulyapti va qaysi biri baqirib yig‘layapti.
Ulardan: “Nega bunday qilyapti, anovilar?” deb so‘radim.
Dedilarki, “Bu insonlar hayrat ichidadirlar, qayoqqa ketayotganini biladilar, qaysi birlari zalolatdalar...” qo‘rquv ichida so‘zlarini bo‘lib so‘radim:
“Otashga ketyaptilarmi?”
“Ha”, dedilar.
So‘zlarida davom etib anovi kulayotganlar jannatga ketayotganlarini aytdilar. Darhol: “Xo‘p, men qayoqqa ketaman?” deb so‘radim.
“Sen ba’zan, yaxshi eding, ba’zan yomon eding, – dedilar. – Ba’zida tavba qilib, ertasiga gunoh ishlar qilar eding va borayotgan manzilingni o‘zing aniq bilmas eding, bu yerdagi ahvoling shu odatingga monand bo‘ladi”.
Dahshatga tushib yana gapini bo‘lib so‘radim:
“Ya’ni, men otashga ketyapmanmi?”
Ular: “Allohning rahmati keng va yo‘lchilik uzundir”, dedilar.
---
Yuzimni o‘girib qo‘rquv ichida ortimga boqtim, oilam: otam, amakim, qarindoshlarim hammasi
tobutga solib mening jasadimni ko‘tarib kelayotgan edi.
Ularning oldiga yugurib bordim va “Men uchun duo qiling, iltimos”, deya yolvordim.
Ammo kimsa menga javob bermadi,
qaysi biri yig‘layotgan edi, boshqasi mahzun edi.
Ukamning oldiga borib: “Diqqatli bo‘l, dunyoning fitnasi seni chalg‘itmasin”, dedim.
Meni eshitishini jon-jonimdan istadim.
U ikki farishta meni qabrdagi jasadimga bog‘ladilar.
Qarasam, otam ustimga tuproq tashlayapti.
Qarindoshlarim ham tuproq tashlayapti.
U yerdagi insonlarning hammasi ustimga tuproq tashlayapti.
----
Dedimki, “Oh, koshkiydi ularning o‘rnida bo‘lsam-da, Allohga tavba etsam edi”. Kechalari va kunduzlari namozlarimni o‘qisam edi.
Koshkiydi har kuni Rabbimga duo etsam edi.
Koshkiydi har kuni tavbamni yangilasam edi.
Koshkiydi yomonliklardan uzoq bo‘lsam edi.
Qabrimning tepasi yopilayozgan choqda:
“Ey insonlar! hushyor bo‘ling, dunyo hayoti sizni aldab qo‘ymasin”, deya baqira boshladim.
Baqirig‘imni ozgina bo‘lsa-da eshitishlarini juda ham istadim.
Siz meni eshityapsizmi?..
Damin JUMAQUL
tarjimasi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati