Oyatlardagi “hidoyat” ma’nolarini bilasizmi?

24.06.2018 18856 33 min.

Hidoyat bandalar uchun so‘raladigan narsalarning eng sharaflisidir. Alloh taolo O‘zining nozil qilgan eng ulug‘ kitobida, bu eng ulug‘ kitobining eng ulug‘ surasida, eng ulug‘ ibodatda hidoyatni so‘rash ta’limini o‘rgatdi. Bu Alloh taoloning: إهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيم “Bizni to‘g‘ri yo‘lga yo‘llagin”[1] oyatidir.

Hidoyat Qur’onda ba’zi o‘rinda Alloh taologa nisbat qilingan:

فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آَمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ

“Alloh imon keltirganlarni ular ixtilof qilgan narsalar (ichi)dan O‘z izni (ilmi) bilan hidoyat sari yo‘lladi”[2] oyati kabi.

Ba’zi o‘rinda esa Qur’onga nisbat qilingan:

إِنَّ هَذَا الْقُرْآَنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ

“Albatta, bu Qur’on eng to‘g‘ri yo‘lga hidoyat etur”[3] oyati kabi.

Ba’zi o‘rinda esa Rasululloh sollollohu alayhi vasallamga nisbat beriladi:

وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

“Albatta, sen to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilursan”[4] oyati karimasiga o‘xshash.

Hidoyat Qur’onda bir necha xil ko‘rinishda vorid bo‘lgan. Hidoyatning birinchi turi umumiy tirik va jonsiz mavjudotlar uchun bo‘lgan hidoyat. Alloh taolo Muso alayhissalomni so‘zida Fir’avnga xitob qilib:

قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى

“(Muso) aytdi: «Rabbimiz har bir narsaga o‘z yaratuvchiligini ato etib (ko‘rsatib), so‘ngra (uni) to‘g‘ri yo‘lga yo‘llagan zotdir”[5], - deydi. Ya’ni Alloh taolo barcha narsalarning o‘zlari sobit turadigan xilqatlarini bergan, har bir a’zoga o‘zining shaklini va hay’atini bergan, har bir mavjudotni o‘ziga xos xilqatini berib, so‘ng o‘z xilqatlariga loyiq bo‘lgan amallarga boshlab qo‘ygan Zotdir. Hidoyatning bu turi, o‘z irodasi bilan manfaatni jalb qilib, zararni daf qiladigan harakatlanuvchi jonli narsalarning hidoyatini ham, musaxxar jonsiz narsalarning hidoyatini ham o‘z ichiga oladi. Barcha jonli narsalarning hidoyati bor, garchi ularning navlari va turlari boshqacha bo‘lsa ham.

Ushbu oyatni Faxrur-Roziy o‘zining "Mafatihul g‘ayb" nomli tafsir kitobida quyidagi gapni keltiradi: “Agar siz asalarining olti burchakli uyining yasashidagi ajoyibotlariga va har turlik hasharotlarning o‘zlariga kerak bo‘lgan narsalarga yo‘l topishidagi ajoyibotlarga nazar solsangiz shunda bularning barchasini barcha narsalarni bilguvchi, barcha ishlarni tadbirni qilguvchi Zotning ilhomisiz hech qachon imkoni yo‘qligini tushungan bo‘lardingiz”.

Alloh taolo barcha maxluqotlarga ularni kuch quvvatlarini saqlab turuvchi taom, sharob, kiyim, juftlarni ne’mat qilib berib, ulardan qanday foydalanishlik yo‘llariga ham yo‘llab qo‘ydi. Tog‘lardan temirni, dengizlardan durlarni chiqaradilar. Turli dorilar va turli shifobaxsh damlamalarni tayyorlaydilar. Turli narsalarni jamlab har xil taomlar hozirlaydilar. Demak, bu chiqarilgan turli narsalarni Alloh taolo yaratdi, so‘ng esa ularga bu narsalardan qanday foydalanishlik uchun aql berdi. Bu faqatgina insonga xos emas, balki barcha tirik jonzotlarga tegishlidir. Shunday qilib, Alloh taolo insonga o‘z juftini, eshakka urg‘ochi eshakni, tuyaga urg‘ochi tuyani berib, ularning o‘zaro nasllari davom etishi uchun ularni qanday ko‘payish yo‘llariga yo‘llab, so‘ngra tug‘ilgan bolalarini onalarining ko‘kraklariga va yelinlariga yo‘llab qo‘ydi. Bular hayvonlarning o‘zlariga xos emas, balki ularning a’zolariga ham tegishlidir. Alloh taolo qo‘lni o‘ziga xos suratda yaratib, unga ushlashlik quvvatini berdi. Oyoqni o‘ziga xos suratda yaratib unga yurishlik quvvatini berdi. Ko‘z, quloq va boshqa barcha a’zolar ham shu kabidir. So‘ng bu a’zolarni bir-biriga maxsus bir ko‘rinishda biriktirib, bu biriktirishdan bir insonni vujudga keltirdi.

Alloh taoloning hidoyatga boshlashining darajalarini O‘zigina biladi. Olamlarning Robbi – Alloh buyukdir. Kimda kim dunyodagi bor hidoyatlarni tafakkur qilib ko‘rsa Allohdan boshqa ibodatga sazovor zot yo‘qligini, U zot g‘aybni ham oshkorani ham biluvchi ekanligini tushunib yetadi. Mana shunda Muso alayhissalomning Fir’avnga keltirgan hujjatini anglaydi. Fir’avn: “Sizlarning ilohingiz kim?”, - deb so‘raganda. Muso: “Rabbimiz har bir narsaga o‘z yaratuvchiligini ato etib (ko‘rsatib), so‘ngra (uni) to‘g‘ri yo‘lga yo‘llagan zotdir”[6], - deb javob bergandilar. Haqiqatda Muso alayhissalom ikkitagina jumla keltirdilar xolos. Agar buning ma’nolarini ochiq bayon qilinadigan bo‘lsa hisobsiz mujalladlar bo‘ladi.

Hidoyatning ikkinchi turi yaxshilik va yomonlik yo‘li, najot topish va halokatga uchrash yo‘llarini bayon qilib beradigan, ularga chorlaydigan va ularni tushuntiradigan hidoyat. Bu hidoyat turini Alloh taolo barcha bandalariga bergan bo‘lib, ulardan buni qabul qilib muvaffaqiyatga erishganlari ham bor va ulardan buni qabul qilishdan bosh tortib ziyonga uchraganlari ham bor. Alloh taoloning quyidagi oyati karimasidan murod ham ushbu hidoyatdir:

وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

“Samud (qabilasi) esa, bas, ularni (to‘g‘ri yo‘lga) hidoyat qilgan edik, ular hidoyatni qo‘yib, ko‘rlikni (zalolatni) ixtiyor qildilar. Bas, o‘z qilmishlari sababli ularni xor etuvchi azob chaqmog‘i urdi”[7]. Ya’ni biz ularga bayon qilib berdik, ularni to‘g‘ri yo‘lga yo‘lladik va ularni dalolat qilib qo‘ydik, ular esa hidoyat topmadilar.

Quyidagi oyati karima elchilar xalqni hidoyatga chorlash uchun uni qabul qilishlari uchun yuborilganliklari haqidagi oyati karimadir:

فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ

“Ular orasida Alloh hidoyat qilganlari ham, shuningdek, yo‘ldan ozishi qat’iy bo‘lganlar ham bo‘lgan”[8].

Yana boshqa oyati karimada:

وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

“Albatta, sen to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilursan”[9] oyati karimasiga o‘xshash.

Hidoyatning uchinchi turi ilhomlantirish va muvaffaq qilish hidoyatidir. Bu hidoyatning ma’nosi hidoyat topmoqdir. Alloh taoloning quyidagi oyati karimisidan shu iroda qilingandir:

إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

“(Ey, Muhammad!) Siz o‘zingiz suygan kishilarni hidoyat qila olmaysiz, lekin Alloh o‘zi xohlagan kishilarni hidoyat qilur. U hidoyat topuvchilarni yaxshi biluvchidir”[10]. Oyati karimada Rasululloh sollollohu alayhi vasallamdan ushbu hidoyat turi nafiy qilindi. Yuqoridagi oyatda esa hidoyatni u zotga nisbatan sobit qilgandi. Allohning kalomini yaxshi tushunib yetgan kishi bu oyati karimalar o‘rtasida hech qanday bir biriga teskarilik yo‘qligini anglab yetadi. Bu hidoyat turi xos hidoyat bo‘lib, uni Alloh taolo O‘zi xohlaganlariga fazl qilib beradi. Alloh kimni hidoyatga boshlashni O‘zi yaxshi biladi. Ammo yuqoridagi hidoyatdan murod esa O‘zi barcha xaloiqga bayon qilib bergan va elchilarni mana shu hidoyatga chaqirishga buyurgan hidoyatidir. Agar ular buni qabul qilsalar Alloh ularni hidoyatlarini ziyoda qiladi. Qur’oni karimda:

وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآَتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ

“Hidoyat topgan zotlarga esa (Alloh) ularga yanada hidoyatni ziyoda qilur va taqvo ato etur”[11], deb marhamat qiladi, ya’ni ular birinchi hidoyatni qabul qilganlarida Alloh taolo ularga hidoyatlarini ziyoda qilishlik bilan fazl qildi, toinki ikkinchi darajaga yetsinlar deb.

Hidoyatning to‘rtinchi turi shuki, bu hidoyat turi ikkinchi hidoyatning eng yuqori darajasi bo‘lib, uning foida va natijasidir. Uning ma’nosi yetkazmoq, olib bormoq ma’nosida. Jannatga tomon hidoyat mana shudir.AllohtaoloningYunussurasi 9 oyatida:

إِنَّ الَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ

“Imon keltirgan va ezgu ishlarni qilganlarni esa, imonlari sababli Parvardigorlari hidoyat qilur, ne’mati mo‘l jannat (bog‘)larda ostilaridan anhorlar oqib turgay”[12], deb marhamat qilgan hidoyatdan murod ham shudir. Jannat ahli ham istagan va unga erishib:

وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ

“(Shunda) ayturlarki: «Ushbu (hidoyat)ga bizni boshlagan Allohga hamd (aytamiz). Agar bizni (O‘zi) boshlamaganida, to‘g‘ri yo‘lni topa olmagan bo‘lur edik”[13], deb aytgan hidoyatlari ham shu navdandir. Do‘zax ahlining haqqi borasida kelgan hidoyat ham shu ma’noda, ya’ni unga yetib borish ma’nosidadir. Alloh taolo Soffatsurasi 23 oyatida:

فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ

“Bas, ularnido‘zaxyo‘ligaboshlangiz!”[14]deydi.

Demak har kuni farz namozlarida o‘n yetti marotaba o‘qishga buyurilgan Fotiha surasidagi duo “Bizni to‘g‘ri yo‘lga yo‘llagin”[15] oyatidan maqsad bu ikkinchi va uchinchi hidoyat ya’ni “bildirishini”, “ravshan qilishini”, “ilhom qilishini” va “muvaffaq etishini” so‘rash deganidir. Inson o‘zining birodari uchun duo qilib so‘raydigan hidoyat ham shudir.

Alloh taolo butun borliqqa yoyib qo‘ygan hayratlanarli hikmati va ajoyib qurdatini anglash hidoyati ham ilhomiy hidoyat hisoblanadi. Undan tashqari Alloh taoloning borliqdagi narsalarni o‘zlariga xos navlarga ilhomlatirishi ham Uning hidoyatidan hisoblanadi. Allohim hidoyatimizni ziyoda qilgin va bizni adashuv yo‘llaridan chetlashtirgin. Gunohlarimiz ko‘payib ketishidan, hatto gunohlarimiz bu qalblarimizga g‘aflatdan chodir bo‘lib qolishidan panoh bergin.

“JAM’ ASH-SHATIT FI SHARH ABYAT AT-TASBIT”

Asari asosida tayyorlandi.

[1]Fotiha surasi 5-oyat

[2]Baqara surasi 213-oyat

[3]Isro surasi 9-oyat

[4]Zuxruf 52-oyat

[5]Toha surasi 50-oyat

[6]Toha surasi 50-oyat

[7]Fussilat surasi 17-oyat

[8]Nahl surasi 36-oyat

[9]Zuxruf 52-oyat

[10]Qosos surasi 56-oyat

[11]Muhammad surasi 17-oyat

[12]Yunus surasi 9-oyat

[13]A’rof 43-oyat

[14]Soffat surasi 23-oyat

[15]Fotiha surasi 5-oyat

Qur'oni karim

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

10.08.2026 1570 15 min.

Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas

Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.

1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.

Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.

2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:

Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.

Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.

Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.

3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.

Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.

4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.

Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].

Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.

5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.

6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].

Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].

So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.

Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.

Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.

Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.

7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.

1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].

Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].

Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.

Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].

Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.

2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].

So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].

Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!

Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.

3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.

Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.

Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.

Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.

Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi

Mazkur maqolaga

.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati