Ro‘zani ulab tutish makruh amal
«Ro‘zani ulab tutish» deganda iftorlik va saharlik qilmay ikki va undan ortiq kunda ro‘za tutish tushuniladi. Bu ish insonga qiyinchilik keltiradi va ro‘za tutish mobaynida jismonan zaiflashishga sabab bo‘ladi. Ulab tutish Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayotlari davomida sodir bo‘lgan bo‘lsa-da, kishilarga toqatlari yetmasligi bois bunday qilmaslikni tavsiya qilganlar.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam ulab tutishdan nahiy qildilar. Shunda odamlar: «Siz ulab tutasiz-ku, ey Allohning Rasuli?» deyishdi. «Sizlarning qay biringiz menga o‘xshaysiz?! Meni tunda Robbim taomlantiradi va serob qiladi», dedilar. Bas, qachonki, ular ulab tutishdan to‘xtashdan bosh tortgan edilar, ular bilan bir kun ulab tutdilar, so‘ng yana bir kun ulab tutdilar, keyin esa (Shavvol) hilolini ko‘rib qoldilar. O‘shanda u zot sollallohu alayhi vasallam xuddi ularga iqob beruvchidek bo‘lib: «Agar (hilol) kech qolganida, sizlarga yana ziyoda qilar edim», dedilar. Boshqa bir rivoyatda: «Sizlar ulab tutishdan hazir bo‘linglar», deb ikki marta aytdilar. «Siz o‘zingiz ulab tutasiz-ku?» deyildi. U zot: «Men Robbim huzurida tunayman. U meni taomlantirur va serob qilur. Amaldan o‘zingiz toqat qiladiganingizni takalluf qilinglar», dedilar (Muttafaqun alayh).
Hadisi sharifdan ma’lum bo‘ladiki, ro‘zani ulab tutish Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlariga xos hisoblanib, sahobalarni bunday qilishdan qaytarganlar. Ushbu qaytarish ummatga shafqat va rahmat sababidan bo‘lgani sababli, ko‘pchilik ulamolar nazdida ulab tutishning hukmi makruh sanaladi. Shofeiylar nazdida esa hadisda ma’n qilingani va zaiflikka sabab bo‘lgani uchun harom hisoblanadi[1].
Bir qultum suv bilan bo‘lsa ham saharlik qilish, uni kechaning oxiriga surish, quyosh botishi bilan namozdan oldin tezda iftorlik qilish, shirin va xo‘l narsa ila og‘izni ochish ro‘zaning mustahab amallaridan sanaladi.
Saharlik inson kechaning oxirgi qismida yeydigan yoki ichadigan narsa bo‘lib, sahar vaqti ya’ni tunning oxirida yeyilgani uchun saharlik deb nomlangan[2]. Ko‘plab hadisi shariflarda saharlik qilishga targ‘ib etilgan.
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Saharlik qilinglar. Albatta, saharlikda baraka bordir», dedilar (Buxoriy va Termiziy rivoyati). Shuning uchun ham ro‘zador saharlik qilishga odatlanmog‘i lozim. Quyidagi hadisda esa saharlikning yana bir fazilati zikr qilingan.
Amr ibn Oss roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh solllallohu alayhi vasallam: «Bizning ro‘zamiz ila ahli kitoblarning ro‘zasi orasidagi farq saharlik yemagidadir», dedilar» (Muslim rivoyati). Ya’ni bizning va ularning ro‘zasi orasidagi farq va ajratuvchi jihat saharlik bo‘lib, ular saharlik qilmaydilar, biz uchun esa saharlik qilish mustahab sanaladi[3].
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sahobalar bilan saharlik qilib, ularga namuna bo‘lganlar va taomlanishga oid tavsiyalar berganlar. Zayd ibn Sobit roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam bilan saharlik qildik. So‘ngra u zot namozga turdilar», dedi. «Azon bilan saharlik orasida qancha bor edi?» dedim. «Ellik oyat miqdoricha», dedi (Buxoriy, Muslim va Termiziy rivoyat qilishgan). Nasaiy va Abu Dovud rivoyatlarida: «Saharlik yemagini lozim tutinglar. Chunki u muborak yemakdir», deyilgan. Abu Dovudning bir rivoyatida: «Xurmo mo‘min uchun qandoq ham yaxshi saharlik», deyilgan. Shuning uchun ham har bir kishi saharlik qilishni kanda qilmasligi va iloji bo‘lsa xurmo bilan og‘zini yopishi afzal hisoblanadi.
Quyidagi hadisda saharlikning asl foydasi va mustahab sanalishi sababi bayon qilingan. Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Sahar taomidan kunduz ro‘zasiga, qaylula uyqusidan kechaning qiyomiga yordam olinglar», dedilar (Ibn Moja, Hokim va Tabaroniy rivoyat qilishgan). Demak, saharlik ro‘za uchun, kunduzgi uyqu tungi namoz uchun quvvat bo‘lar ekan. Kishi xaddan tashqari jismonan toliqib qolmasligi va buning natijasida ibodat halovatidan mahrum bo‘lmasligi uchun ushbu ko‘rsatmalarga amal qilishi lozim.
Iftorlik ham ro‘zadagi mustahab amallardan sanaladi. Sahl ibn Sa’d roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Alloh azza va jalla: «Men uchun bandalarimning eng mahbubi iftorni tezroq qiladiganidir», dedi», dedilar» (Termiziy va Ahmad rivoyati). Nabiy sollallohu alayhi vasallam iftorlik qilar va qish kunlari xurmo bilan, yozda suv bilan og‘iz ochar edilar. Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam og‘izlarini namoz o‘qishdan oldin bir necha ho‘l xurmo bilan ochar edilar. Agar ho‘l xurmo bo‘lmasa, quruq xurmo bilan, u ham bo‘lmasa, bir necha xo‘plam suv ichar edilar» (Abu Dovud va Termiziy rivoyat qilgan).
Vaqt kirishi bilan og‘izni ochish nafsni bir oz qondirib olishga xizmat qiladi. Saharlik qilishdan maqsad esa ro‘za uchun tayyorgarlik ko‘rib olish bo‘lib, biror narsa tanavvul qilmay ro‘za tutgan kishi kun davomida qiynalib qoladi. Inson o‘zini qiyinchilikka qo‘yishi va ortiqcha mashaqqat keltiradigan holatlarni o‘ylab topishi lozim emas. Barcha sohalardagi kabi ro‘za tutish borasida ham shariat hukmlariga, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ko‘rsatmalariga bo‘ysunishimizni va ibodatlarni buyurilganidek mukammal ado etishimizni Alloh taolo nasib etsin!
Xadichai Kubro ayol-qizlar o‘rta maxsus
islom bilim yurti mudarrisasi
Tursunoy Isamuhamedova
[1] Vahba Zuhayliy. Mavsuatul fiqhul islamiy val qozoyal muosara. -Damashq: Dorul fikr, 2010. - B. 559.
[2] Ibn Manzur. Lisonul arab. - Bayrut: Doru sodr, 1968. - B. 351.
[3] Yahyo ibn Sharaf Abu Zakariyyo Navaviy. Sharhi Navaviy ala Muslim. - Livan: Dorul Xoyr, 1996. - B. 169.
Chin usta qoldimi? (qidiryapman)
Bugunning gapi
“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”
“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”
“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”
Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.
Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.
Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!
Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.
Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.
Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.
Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.
Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.
Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.
Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.
Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.
Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.
Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:
- Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.
O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.
Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.
Tolibjon NIZOM
