«Ro‘zani ulab tutish» deganda iftorlik va saharlik qilmay ikki va undan ortiq kunda ro‘za tutish tushuniladi. Bu ish insonga qiyinchilik keltiradi va ro‘za tutish mobaynida jismonan zaiflashishga sabab bo‘ladi. Ulab tutish Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayotlari davomida sodir bo‘lgan bo‘lsa-da, kishilarga toqatlari yetmasligi bois bunday qilmaslikni tavsiya qilganlar.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam ulab tutishdan nahiy qildilar. Shunda odamlar: «Siz ulab tutasiz-ku, ey Allohning Rasuli?» deyishdi. «Sizlarning qay biringiz menga o‘xshaysiz?! Meni tunda Robbim taomlantiradi va serob qiladi», dedilar. Bas, qachonki, ular ulab tutishdan to‘xtashdan bosh tortgan edilar, ular bilan bir kun ulab tutdilar, so‘ng yana bir kun ulab tutdilar, keyin esa (Shavvol) hilolini ko‘rib qoldilar. O‘shanda u zot sollallohu alayhi vasallam xuddi ularga iqob beruvchidek bo‘lib: «Agar (hilol) kech qolganida, sizlarga yana ziyoda qilar edim», dedilar. Boshqa bir rivoyatda: «Sizlar ulab tutishdan hazir bo‘linglar», deb ikki marta aytdilar. «Siz o‘zingiz ulab tutasiz-ku?» deyildi. U zot: «Men Robbim huzurida tunayman. U meni taomlantirur va serob qilur. Amaldan o‘zingiz toqat qiladiganingizni takalluf qilinglar», dedilar (Muttafaqun alayh).
Hadisi sharifdan ma’lum bo‘ladiki, ro‘zani ulab tutish Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlariga xos hisoblanib, sahobalarni bunday qilishdan qaytarganlar. Ushbu qaytarish ummatga shafqat va rahmat sababidan bo‘lgani sababli, ko‘pchilik ulamolar nazdida ulab tutishning hukmi makruh sanaladi. Shofeiylar nazdida esa hadisda ma’n qilingani va zaiflikka sabab bo‘lgani uchun harom hisoblanadi[1].
Bir qultum suv bilan bo‘lsa ham saharlik qilish, uni kechaning oxiriga surish, quyosh botishi bilan namozdan oldin tezda iftorlik qilish, shirin va xo‘l narsa ila og‘izni ochish ro‘zaning mustahab amallaridan sanaladi.
Saharlik inson kechaning oxirgi qismida yeydigan yoki ichadigan narsa bo‘lib, sahar vaqti ya’ni tunning oxirida yeyilgani uchun saharlik deb nomlangan[2]. Ko‘plab hadisi shariflarda saharlik qilishga targ‘ib etilgan.
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Saharlik qilinglar. Albatta, saharlikda baraka bordir», dedilar (Buxoriy va Termiziy rivoyati). Shuning uchun ham ro‘zador saharlik qilishga odatlanmog‘i lozim. Quyidagi hadisda esa saharlikning yana bir fazilati zikr qilingan.
Amr ibn Oss roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Rasululloh solllallohu alayhi vasallam: «Bizning ro‘zamiz ila ahli kitoblarning ro‘zasi orasidagi farq saharlik yemagidadir», dedilar» (Muslim rivoyati). Ya’ni bizning va ularning ro‘zasi orasidagi farq va ajratuvchi jihat saharlik bo‘lib, ular saharlik qilmaydilar, biz uchun esa saharlik qilish mustahab sanaladi[3].
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sahobalar bilan saharlik qilib, ularga namuna bo‘lganlar va taomlanishga oid tavsiyalar berganlar. Zayd ibn Sobit roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam bilan saharlik qildik. So‘ngra u zot namozga turdilar», dedi. «Azon bilan saharlik orasida qancha bor edi?» dedim. «Ellik oyat miqdoricha», dedi (Buxoriy, Muslim va Termiziy rivoyat qilishgan). Nasaiy va Abu Dovud rivoyatlarida: «Saharlik yemagini lozim tutinglar. Chunki u muborak yemakdir», deyilgan. Abu Dovudning bir rivoyatida: «Xurmo mo‘min uchun qandoq ham yaxshi saharlik», deyilgan. Shuning uchun ham har bir kishi saharlik qilishni kanda qilmasligi va iloji bo‘lsa xurmo bilan og‘zini yopishi afzal hisoblanadi.
Quyidagi hadisda saharlikning asl foydasi va mustahab sanalishi sababi bayon qilingan. Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Sahar taomidan kunduz ro‘zasiga, qaylula uyqusidan kechaning qiyomiga yordam olinglar», dedilar (Ibn Moja, Hokim va Tabaroniy rivoyat qilishgan). Demak, saharlik ro‘za uchun, kunduzgi uyqu tungi namoz uchun quvvat bo‘lar ekan. Kishi xaddan tashqari jismonan toliqib qolmasligi va buning natijasida ibodat halovatidan mahrum bo‘lmasligi uchun ushbu ko‘rsatmalarga amal qilishi lozim.
Iftorlik ham ro‘zadagi mustahab amallardan sanaladi. Sahl ibn Sa’d roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Alloh azza va jalla: «Men uchun bandalarimning eng mahbubi iftorni tezroq qiladiganidir», dedi», dedilar» (Termiziy va Ahmad rivoyati). Nabiy sollallohu alayhi vasallam iftorlik qilar va qish kunlari xurmo bilan, yozda suv bilan og‘iz ochar edilar. Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam og‘izlarini namoz o‘qishdan oldin bir necha ho‘l xurmo bilan ochar edilar. Agar ho‘l xurmo bo‘lmasa, quruq xurmo bilan, u ham bo‘lmasa, bir necha xo‘plam suv ichar edilar» (Abu Dovud va Termiziy rivoyat qilgan).
Vaqt kirishi bilan og‘izni ochish nafsni bir oz qondirib olishga xizmat qiladi. Saharlik qilishdan maqsad esa ro‘za uchun tayyorgarlik ko‘rib olish bo‘lib, biror narsa tanavvul qilmay ro‘za tutgan kishi kun davomida qiynalib qoladi. Inson o‘zini qiyinchilikka qo‘yishi va ortiqcha mashaqqat keltiradigan holatlarni o‘ylab topishi lozim emas. Barcha sohalardagi kabi ro‘za tutish borasida ham shariat hukmlariga, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ko‘rsatmalariga bo‘ysunishimizni va ibodatlarni buyurilganidek mukammal ado etishimizni Alloh taolo nasib etsin!
Xadichai Kubro ayol-qizlar o‘rta maxsus
islom bilim yurti mudarrisasi
Tursunoy Isamuhamedova
[1] Vahba Zuhayliy. Mavsuatul fiqhul islamiy val qozoyal muosara. -Damashq: Dorul fikr, 2010. - B. 559.
[2] Ibn Manzur. Lisonul arab. - Bayrut: Doru sodr, 1968. - B. 351.
[3] Yahyo ibn Sharaf Abu Zakariyyo Navaviy. Sharhi Navaviy ala Muslim. - Livan: Dorul Xoyr, 1996. - B. 169.
Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.
28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.
Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.
Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.
Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.
– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.
Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.
– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.
Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.
2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.
So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.
Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.
Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.
– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.
Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.
Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.
Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.
So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.
– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.
Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati