Tamaki mahsulotlarini iste'mol qilish inson salomatligiga jiddiy zarar etkazadi. Ushbu oddiy haqiqat bilan hayotda qayta-qayta duch kelsak-da, dunyoda chekuvchilar tobora ortmoqda. Ayniqsa, voyaga etmagan yoshlar, xotin-qizlar orasida bu illat keng tarqalayotgani ayanchli.

Har yili 31 may – Jahon tamakisiz kuni jahon miqyosida nishonlanadi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) 1987 yil ta'sis etgan ushbu xalqaro sana chekishni tashlash bo'yicha global hamkorlikning eng muhim voqeasidir.

Jahon tamakisiz kunini o'tkazishdan bir necha maqsad ko'zlangan. Hususan, tamaki xavfi haqida butun dunyo bo'ylab xabardorlikni oshirish, chekishni tashlashning afzalligini targ'ib qilish, ushbu zararli odatni tark etishda amaliy yordam taklif etish, chekish bilan kurashadigan sog'liqni saqlash uyushmalari va shifoxona xizmatlarini rag'batlantirish, yoshlarni tamaki mahsulotlaridan, ayniqsa, elektron sigaret kabi yangi mahsulotdan himoya qilish shular sirasiga kiradi.

Bu yil Jahon tamakisiz kuni “Tamaki emas, oziq-ovqat etishtirish” mavzusi doirasida nishonlanmoqda. Binobarin, tamaki sanoatining atrof-muhitga zararli ta'siri, salbiy oqibati muttasil ortib bormoqda. Bu sayyoramizning shusiz ham cheklangan resurslari va kuchsizlangan ekotizimiga ortiqcha yuk bo'lmoqda.

Raqamlarga murojaat qilamiz. Sigaret ishlab chiqarish uchun bir yilda 600 million daraxt kesiladi, 22 milliard litr suv ishlatiladi, atmosferaga 84 million tonna karbonat angidrid (SO2) gazi chiqadi. Bularning bari er yuzida havo harorati yanada ko'tarilishiga sabab bo'lmoqda.

Tamaki etishtirish nafaqat qishloq xo'jaligi ishchilari, balki barchamizning sog'lig'imizga putur etkazmoqda, boz ustiga ushbu illatdan sayyoramiz beqiyos zarar ko'rmoqda. Tamaki sanoati esa tamakini boshqa ekinlar bilan almashtirishga yo'l qo'ymay, oqibatda global oziq-ovqat inqirozi kuchayishiga hissa qo'shmoqda.

Bu yilgi tamakiga qarshi kompaniya, bir tomondan, hukumatlarni tamaki ishlab chiqarishni subsidiyalashdan voz kechishga hamda tejalgan mablag'ni qishloq xo'jaligi korxonalariga oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash uchun yo'naltirishga, ikkinchi tomondan, odamlarning ovqatlanishini yaxshilash uchun yanada barqaror ekinlarga o'tish uchun yordam berishga qaratilgan.

Chekishning zararini tamaki iste'moli tufayli yuzaga keladigan kasalliklardan ham bilish mumkin. Bu odat yurak-qon tomir, nafas olish, ovqat hazm qilish, asab, jinsiy bezlar kabi insonning muhim ichki a'zolariga zaharli ta'sir qiladi. Oqibatda miokard infarkti, xafaqon kasalligi, bronxlarning surunkali yallig'lanishi, yara va saraton singari ko'pgina xavfli kasalliklaga olib keladi.

Kashandalik 17 xil saratonga sababchi: 98 foiz qizilo'ngach yoki tomoq saratoni, 96 foiz o'pka saratoni, 30 foiz boshqa turdagi saraton kasalliklari, 75 foiz surunkali bronxit va o'pka emfizemasi, 25 foiz yurak-ishemik kasalliklari. Yurak kasalligi bilan bog'liq o'limning 20 foizi aynan tamaki iste'moli natijasida kelib chiqadi.

JSST statistikasi:

• tamaki chekuvchilarning teng yarmi aynan shu illat tufayli o'lim topadi;
• tamaki iste'moli bilan bog'liq kasalliklardan  har yili 8 milliondan ortiq odam vafot etadi;
• ushbu o'lim holatlarining 7 milliondan ko'pi to'g'ridan-to'g'ri kashandalik natijasida, 1,2 millionga yaqini esa chekmaydiganlar, ya'ni passiv chekuvchilar orasida tamaki tutuni ta'siridan kelib chiqadi;
• dunyodagi 1,3 milliard nafardan ortiq kashandaning 80 foizi past va o'rta daromadli mamlakatlarda yashaydi;
• 2020 yil dunyo aholisining 22,3 foizi, xususan, erkaklarning 36,7 foizi va ayollarning 7,8 foizi tamaki iste'mol qilgan. Bugungi kunda ushbu raqamlar yanada ortmoqda;
• tadqiqotlar tamaki iste'mol qiluvchilar hech qachon chekmaganlarga nisbatan 10-15 yil kam yashashini ko'rsatgan.

Ta'kidlash joiz, tamakining salbiy ta'siri oldini olishga urinish elektron sigaret keng tarqalishiga olib keldi. Elektron sigaret nima o'zi?

Elektron sigaret – chilim, bug' generatori, vaporayzer yoki vayp singari tamaki o'rniga maxsus suyuqlik kartrijidan foydalanadigan chekish moslamasi.

Chekishning ushbu yangi shakli ko'pincha o'smirlar, yoshlar tomonidan ma'qul ko'rilmoqda. Bunga asosiy sabab esa elektron sigaretning dizayni, ixcham o'lchami va shaklidir. Qolaversa, turli yoqimli hid va ta'm chekish holatini yashirish imkonini beradi. Ota-ona, hatto, farzandi elektron sigaret iste'mol qilayotganini payqamasligi ham mumkin.

JSST ekspertlari va boshqa ko'plab mutaxassislar o'z tadqiqotlarida bunday turdagi elektron chekish vositasining zararli oqibati ayonligini isbotlamoqda. Shu sababli elektron chekish vositalari tarqalishining oldini olish ham kun tartibidagi dolzarb masalalardan hisoblanadi.

Dunyo bo'ylab 800 millionga yaqin odam chekishni tashlashni xohlaydi. Binobarin, bu unchalik oson ish emasdek, go'yo. Chekish kuchli jismoniy va ruhiy qaramlikni keltirib chiqaradi.

Mutaxassislar fikricha, inson tamaki iste'mol qilishdan voz kechganda uning tanasida quyidagi jarayonlar yuz beradi:

• oxirgi iste'mol qilingan sigaretdan atigi 20 daqiqa o'tgach, yurak urishi sekinlashadi;
• 12 soat ichida qondagi uglerod oksidi miqdori me'yoriy darajagacha tushadi;
• 2-12 hafta ichida qon aylanishi va o'pka faoliyati yaxshilanadi;
• 1-9 oy ichida yo'tal va nafas qisishi asta-sekin yo'qoladi;
• 5-15 yil o'tgach, insul't xavfi chekmaydigan odamdagi darajagacha kamayadi;
• 10 yil ichida o'pka saratoni rivojlanish xavfi, taxminan, ikki barobar pasayadi;
• 15 yil ichida yurak xastaligining rivojlanish ehtimoli chekmaydiganlar darajasiga qadar tushadi.

Insonning salomatlikka nisbatan huquqini ta'minlash maqsadida barcha davlatlar tamaki mahsulotlari uchun soliqni oshirish, jamoat joyida tamaki iste'molini cheklash va reklamasini taqiqlash kabi zarur chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda.

Yaqindagina davlatimiz rahbari “Alkogol' va tamaki mahsulotlari tarqatilishi hamda iste'mol qilinishini cheklash to'g'risida”gi Qonunni imzoladi. Ushbu qonunga ko'ra, jamoat joyida tamaki mahsuloti, elektron sigaret va chilim iste'mol qilish taqiqlanadi. Ya'ni, tamaki mahsulotini faqat ochiq havoda, binodan tashqarida chekish mumkin. Chilim yoki tamaki mahsuloti iste'mol qilishga mo'ljallangan bino va inshoot esa maxsus ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan bo'lishi kerak.

Qonunga binoan, tamaki mahsuloti 21 yoshga to'lmagan shaxslarga va ular tomonidan, bolalarga mo'ljallangan mahsulotlar sotiladigan xonalarda sog'liqni saqlash, ta'lim, madaniyat, sport inshooti, sanatoriy hamda tibbiy-ijtimoiy muassasa hududlarida, ta'lim, sport va diniy tashkilotdan 100 metrdan kam masofada joylashgan savdo ob'ektida, donalab yoki ochilgan holda sotilishi mumkin emas.

Bir so'z bilan aytganda, sog'ligimiz – Yaratganning bizga ato etgan ulug' ne'mati. Shu bebaho boylikni asrash uchun tamakidan voz kechaylik. Biz chekadigan tamaki tutuni nafaqat o'zimiz, balki atrofimizdagi insonlar, ayniqsa, farzandlarimiz salomatligiga jiddiy xavf tug'dirishini esdan chiqarmaylik.

Rustam Atovulloyev,

Inson huquqlari bo'yicha

O'zbekiston Respublikasi

Milliy markazi bosh yuriskonsul'ti