Har yili 31 may – Jahon tamakisiz kuni jahon miqyosida nishonlanadi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) 1987 yil ta'sis etgan ushbu xalqaro sana chekishni tashlash bo'yicha global hamkorlikning eng muhim voqeasidir.
Jahon tamakisiz kunini o'tkazishdan bir necha maqsad ko'zlangan. Hususan, tamaki xavfi haqida butun dunyo bo'ylab xabardorlikni oshirish, chekishni tashlashning afzalligini targ'ib qilish, ushbu zararli odatni tark etishda amaliy yordam taklif etish, chekish bilan kurashadigan sog'liqni saqlash uyushmalari va shifoxona xizmatlarini rag'batlantirish, yoshlarni tamaki mahsulotlaridan, ayniqsa, elektron sigaret kabi yangi mahsulotdan himoya qilish shular sirasiga kiradi.
Bu yil Jahon tamakisiz kuni “Tamaki emas, oziq-ovqat etishtirish” mavzusi doirasida nishonlanmoqda. Binobarin, tamaki sanoatining atrof-muhitga zararli ta'siri, salbiy oqibati muttasil ortib bormoqda. Bu sayyoramizning shusiz ham cheklangan resurslari va kuchsizlangan ekotizimiga ortiqcha yuk bo'lmoqda.
Raqamlarga murojaat qilamiz. Sigaret ishlab chiqarish uchun bir yilda 600 million daraxt kesiladi, 22 milliard litr suv ishlatiladi, atmosferaga 84 million tonna karbonat angidrid (SO2) gazi chiqadi. Bularning bari er yuzida havo harorati yanada ko'tarilishiga sabab bo'lmoqda.
Tamaki etishtirish nafaqat qishloq xo'jaligi ishchilari, balki barchamizning sog'lig'imizga putur etkazmoqda, boz ustiga ushbu illatdan sayyoramiz beqiyos zarar ko'rmoqda. Tamaki sanoati esa tamakini boshqa ekinlar bilan almashtirishga yo'l qo'ymay, oqibatda global oziq-ovqat inqirozi kuchayishiga hissa qo'shmoqda.
Bu yilgi tamakiga qarshi kompaniya, bir tomondan, hukumatlarni tamaki ishlab chiqarishni subsidiyalashdan voz kechishga hamda tejalgan mablag'ni qishloq xo'jaligi korxonalariga oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash uchun yo'naltirishga, ikkinchi tomondan, odamlarning ovqatlanishini yaxshilash uchun yanada barqaror ekinlarga o'tish uchun yordam berishga qaratilgan.
Chekishning zararini tamaki iste'moli tufayli yuzaga keladigan kasalliklardan ham bilish mumkin. Bu odat yurak-qon tomir, nafas olish, ovqat hazm qilish, asab, jinsiy bezlar kabi insonning muhim ichki a'zolariga zaharli ta'sir qiladi. Oqibatda miokard infarkti, xafaqon kasalligi, bronxlarning surunkali yallig'lanishi, yara va saraton singari ko'pgina xavfli kasalliklaga olib keladi.
Kashandalik 17 xil saratonga sababchi: 98 foiz qizilo'ngach yoki tomoq saratoni, 96 foiz o'pka saratoni, 30 foiz boshqa turdagi saraton kasalliklari, 75 foiz surunkali bronxit va o'pka emfizemasi, 25 foiz yurak-ishemik kasalliklari. Yurak kasalligi bilan bog'liq o'limning 20 foizi aynan tamaki iste'moli natijasida kelib chiqadi.
JSST statistikasi:
Ta'kidlash joiz, tamakining salbiy ta'siri oldini olishga urinish elektron sigaret keng tarqalishiga olib keldi. Elektron sigaret nima o'zi?
Elektron sigaret – chilim, bug' generatori, vaporayzer yoki vayp singari tamaki o'rniga maxsus suyuqlik kartrijidan foydalanadigan chekish moslamasi.
Chekishning ushbu yangi shakli ko'pincha o'smirlar, yoshlar tomonidan ma'qul ko'rilmoqda. Bunga asosiy sabab esa elektron sigaretning dizayni, ixcham o'lchami va shaklidir. Qolaversa, turli yoqimli hid va ta'm chekish holatini yashirish imkonini beradi. Ota-ona, hatto, farzandi elektron sigaret iste'mol qilayotganini payqamasligi ham mumkin.
JSST ekspertlari va boshqa ko'plab mutaxassislar o'z tadqiqotlarida bunday turdagi elektron chekish vositasining zararli oqibati ayonligini isbotlamoqda. Shu sababli elektron chekish vositalari tarqalishining oldini olish ham kun tartibidagi dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Dunyo bo'ylab 800 millionga yaqin odam chekishni tashlashni xohlaydi. Binobarin, bu unchalik oson ish emasdek, go'yo. Chekish kuchli jismoniy va ruhiy qaramlikni keltirib chiqaradi.
Mutaxassislar fikricha, inson tamaki iste'mol qilishdan voz kechganda uning tanasida quyidagi jarayonlar yuz beradi:
Insonning salomatlikka nisbatan huquqini ta'minlash maqsadida barcha davlatlar tamaki mahsulotlari uchun soliqni oshirish, jamoat joyida tamaki iste'molini cheklash va reklamasini taqiqlash kabi zarur chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda.
Yaqindagina davlatimiz rahbari “Alkogol' va tamaki mahsulotlari tarqatilishi hamda iste'mol qilinishini cheklash to'g'risida”gi Qonunni imzoladi. Ushbu qonunga ko'ra, jamoat joyida tamaki mahsuloti, elektron sigaret va chilim iste'mol qilish taqiqlanadi. Ya'ni, tamaki mahsulotini faqat ochiq havoda, binodan tashqarida chekish mumkin. Chilim yoki tamaki mahsuloti iste'mol qilishga mo'ljallangan bino va inshoot esa maxsus ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan bo'lishi kerak.
Qonunga binoan, tamaki mahsuloti 21 yoshga to'lmagan shaxslarga va ular tomonidan, bolalarga mo'ljallangan mahsulotlar sotiladigan xonalarda sog'liqni saqlash, ta'lim, madaniyat, sport inshooti, sanatoriy hamda tibbiy-ijtimoiy muassasa hududlarida, ta'lim, sport va diniy tashkilotdan 100 metrdan kam masofada joylashgan savdo ob'ektida, donalab yoki ochilgan holda sotilishi mumkin emas.
Bir so'z bilan aytganda, sog'ligimiz – Yaratganning bizga ato etgan ulug' ne'mati. Shu bebaho boylikni asrash uchun tamakidan voz kechaylik. Biz chekadigan tamaki tutuni nafaqat o'zimiz, balki atrofimizdagi insonlar, ayniqsa, farzandlarimiz salomatligiga jiddiy xavf tug'dirishini esdan chiqarmaylik.
Rustam Atovulloyev,
Inson huquqlari bo'yicha
O'zbekiston Respublikasi
Milliy markazi bosh yuriskonsul'ti
Yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va kelajak yaratamiz!
Bugungi tahlikali dunyoda xalqimiz, ayniqsa, yoshlarga islom mohiyatini to‘g‘ri tushuntirib berish, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish har qachongidan dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois, yurtimizda diniy ta’lim sifatini yanada oshirish bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirilmoqda.
Shavkat MIRZIYOЕV,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti ilk magistrlari tahsilni tamomladi
Donishmandlarning “Agar sizning rejangiz bir yillik bo‘lsa — sholi eking. O‘n yillik bo‘lsa — daraxt o‘tqazing. Agar bir asrlik bo‘lsa — farzandlaringizga ta’lim-tarbiya bering” degan hikmatli gapi bor.
Jamiyat ravnaqiga, Vatan taraqqiyotiga, xalq farovonligiga ta’lim-tarbiyachalik xizmat qiladigan boshqa biror fenomen bo‘lmasa kerak. Har bir davrning o‘ziga yarasha sarmoyadorlari, tujjorlari bo‘lgan. Lekin ularning nomlari tarix sahifalarida juda kam uchraydi, ayrimlari izsiz yo‘q bo‘lib ketgan. Lekin umrini sivilizatsiyalar taraqqiyotiga bag‘ishlagan mutafakkirlar, qomusiy allomalar, ma’rifat chirog‘i ostida elini buyuk orzular, nurafshon kunlar sari yetaklagan millat oydinlari, ulamolarning nomlari asrlar osha barhayotdir.
Prezidentimiz lavozimiga saylanishi bilanoq barcha sohalar qatori diniy-ma’rifiy yo‘nalishda ham ulkan islohotlarni boshlab berdi. Bu borada davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi “Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni muhim huquqiy asos bo‘ldi. Ushbu hujjatda qator ustuvor yo‘nalishlar, xususan, Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti va boshqa diniy ta’lim muassasalari hamda ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyatini yaxshilash, moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, diniy ta’lim muassasalari huzurida fuqarolarga Qur’oni karimni o‘rgatish bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etish belgilangan.
Son emas, sifat muhim
Ilm dargohining ulug‘vorligi uning binolari yoki talabalari soni bilan emas, balki u yerdan yetishib chiqadigan ilmli, odobli, Vatani va millatiga sidqidildan xizmat qiladigan yetuk va salohiyatli kadrlar bilan o‘lchanadi. Yuzlab uchqunlar birgina quyoshning ziyosini to‘sa olmagani singari chinakam qadr-qiymat sonda emas, sifatdadir. Yangi O‘zbekistonda oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalari faoliyatida ham asosiy mezon ta’lim sifati, ilmiy salohiyat, ma’naviy tarbiya va jamiyatga munosib xizmat qiladigan mutaxassislarni voyaga yetkazishda.
Mustaqillikning dastlabki chorak asrida O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 9 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi va Toshkent islom instituti faoliyat yuritgan bo‘lsa, Prezidentimiz tashabbusi bilan 2017 yilda Buxoro shahrida Mir Arab oliy madrasasi, 2018 yilda Samarqand viloyatida Hadis ilmi maktabi, 2020 yilda Termiz shahrida Imom Termiziy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi, 2024 yilda Imom Termiziy nomidagi islom instituti tashkil etildi.
Bugungi kunda O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 4 ta oliy, 10 ta o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi (shundan ikkitasi ayol-qizlarga ixtisoslashgan) faoliyat ko‘rsatmoqda. Ularda tahsil olayotgan ikki yarim mingdan ziyod talabaga 500 ga yaqin professor-o‘qituvchi saboq berib kelmoqda.
Diniy soha xodimlarining asosiy qismini tashkil etadigan imom-xatiblarning bilim va malakalarini yanada oshirish, o‘rta maxsus diniy ma’lumotga ega imom-xatiblarni oliy diniy ma’lumotli kadrlar bilan almashtirish maqsadida 2019 yilda Toshkent islom institutida modul ta’lim tizimi joriy qilindi. Mazkur ta’lim tizimida 5 yillik mehnat stajiga ega bo‘lgan imom-xatiblar tanlov asosida o‘qishga qabul qilinib, ishdan ajralmagan holda 3 yil davomida tahsil oladi. Bugungi kunga qadar bu ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha 600 dan ziyod imom-xatib oliy ma’lumotga ega bo‘ldi.
Prezidentimizning 2023 yil iyun oyida Surxondaryo viloyatiga tashrifi chog‘ida bergan topshirig‘i ijrosi yuzasidan 2024-2025 o‘quv yilida ta’limning uzviyligi va uzluksizligini ta’minlash, tor yo‘nalishlar bo‘yicha yetuk kadrlarni tayyorlash maqsadida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida magistratura mutaxassisligi tashkil etilgan edi.
Joriy yilda ilk 10 bitiruvchi “Islom ilohiyoti, falsafasi va moturidiylik ta’limoti” va “Hadis ilmlari” yo‘nalishi bo‘yicha magistratura mutaxassisligini muvaffaqiyatli tamomladi. Yaqinda O‘zbekiston musulmonlari idorasining katta majlislar zalida magistrlarga tantanali ravishda diplom topshirish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining diniy-ma’rifiy masalalar bo‘yicha maslahatchisi Muzaffar Komilov, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita raisi Sodiqjon Toshboyev, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari, vazirlik va idoralar vakillari, taniqli ulamolar, imom-xatiblar, soha faxriylari, pedagog-o‘qituvchi va talabalar hamda OAV vakillari ishtirok etdi.
Prezident maslahatchisi Muzaffar Komilov ilk bitiruvchilarni samimiy qutlab, tegishli pul mukofoti sertifikatlarini har bir magistrga tantanali ravishda topshirdi. Muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bitiruvchilarni o‘qishini muvaffaqiyatli tamomlagani bilan muborakbod etib, katta tarixiy voqea bo‘lganini alohida ta’kidladi. Muftiy hazratlari ilk magistrlarning oylik ish haqiga O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida 20 foiz miqdorida ustama haq to‘lab berilishini e’lon qildi. Bitiruvchi magistrlar O‘zbekiston musulmonlari idorasining markaziy apparati, Imom Termiziy ilmiy-tadqiqot markazi, oliy va o‘rta maxsus islom ta’lim muassasalariga ishga taqsimot qilindi.
Tarix takrorlanib turadi
O‘zbekiston qadimdan buyuk allomalar, ulug‘ mutafakkirlar yurti sifatida e’zozlanadi, qadrlanadi. Tarixda yurtimiz allomalari butun dunyoga ustozlik qilgan, jahon ilm-fani rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan.
2024 yil 15-16 oktyabr kunlari Toshkent va Xiva shaharlarida “Islom — tinchlik va ezgulik dini” mavzusida o‘tkazilgan xalqaro konferensiyada ishtirok etgan Shayx Muhammad Avvoma hafizahulloh “Yurtingizning har qadamida ulug‘ allomalarning xoki bor. Bu zamin ilm va ulamolar yurtidir. Endi sizlarning vazifangiz ana shu buyuk merosni qayta tiriltirish va dunyoga tanitishdir”, degan edi. Haqiqatan, Birinchi va Ikkinchi Renessans davrida butun dunyo O‘zbekistonga, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, Muhammad al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiylarga qanday talpingan bo‘lsa, bugun ham Uchinchi Renessans poydevori qo‘yilayotgan yurtimizga dunyo afkor ommasining qiziqishi tobora ortib boryapti.
Xalqimizda “Tarix takrorlanib turadi”, “Oqqan daryo oqaveradi” kabi ajoyib maqollar, naqllar bor. Chindan ham IX-XII hamda XIV-XV asrlarda yuksak aqlu zakovati, teran tafakkuri, boy ma’naviy-ma’rifiy salohiyati bilan butun dunyoni zabt etgan buyuk ajdodlarimiz singari bugun yangi O‘zbekistonda tahsil olayotgan yoshlar ham bobolarimizning munosib izdoshi sifatida tarixni takrorlashga astoydil kirishgan. Ular orasida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti magistratura yo‘nalishini tamomlagan o‘n nafar iqtidorli bitiruvchi ham bor. Ularni O‘zbekistonning yetuk mutaxassislari, Prezident kadrlari deya baralla ayta olamiz. Kelgusidagi faoliyatlariga Alloh taolodan ulkan muvaffaqiyatlar tilaymiz.
Salohiddin ShЕRXONOV,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i
"Yangi O‘zbekiston" gazetasining 2026 yil 6 avgust sonidan