Ma’lumki, tijorat ko‘pchilik insonlarning tirikchilik manbai. Muqaddas dinimizda savdo-sotiqni eng sharafli kasblardan sanalgan.

Shu boisdan ham musulmon xalqlar, jumladan, diyorimizda istiqomat qiluvchilar ushbu kasb bilan muntazam shug‘ullanib kelgan. Hozirgi paytga kelib kishilar qo‘lidagi mol-mulklarning asosiy qismi tijorat mollari ulushiga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun ularning zakotini hisoblashga oid ba’zi tartib qoidalarni bilishimiz zarur bo‘ladi.

Fuqaholarimiz tijorat mollari deganda oltin, kumush va boshqa pullardan tashqari tijorat uchun hozirlab qo‘yilgan buyumlarni nazarda tutadilar. Bunga asbob-uskunalar, kiyimlar, oziq-ovqat mahsulotlari, hayvonlar, transport vositalari, ko‘chmas mulklar va boshqa barcha foyda olish niyatida savdo-sotiq uchun tayyorlab qo‘yilgan vositalar kiradi.

Kimning qo‘lida mana shu mollardan qiymati oltin yoki kumush bo‘yicha nisobga yetarli bo‘lib, u bir yil aylansa zakot berish farz bo‘ladi. Uning miqdori jami mol (sarmoya va foyda)ning qiriqdan bir qismi yoki 2,5 foiziga tengdir. Bu miqdorni qanday chiqarishga kelsak, zakot beradigan bo‘lsa, u mazkur tijorat uchun kiritgan sarmoyasini, olgan foydalarini, kishilar qo‘lidagi qarzlarini (agar qaytarilishi umid bo‘lsa) boshqa pullariga (jumladan, oltin va kumushlariga) qo‘shib barcha molning qiriqdan bir qismini chiqaradi. Qaytishiga umid yo‘q bo‘lgan qarzlarini esa qachon qo‘lga kiritsa keyin chiqaradi. O‘tib ketgan yillar uchun chiqarmaydi. Agar savdogarning o‘zini boshqalardan qarzi bo‘lsa, uni umumiy molning yig‘indisidan chiqarib tashlagandan so‘ng zakot beradi.

Tijorat moli sifatida qaralib zakot beriladigan mol bu aylanayotgan mollardir. Do‘kon binosi va jihozlari kabi aylanmaydigan buyumlar zakot moliga qo‘shilmaydi. Bundan tashqari mollar solib qo‘yiladigan idishlar, o‘lchash uchun ishlatiladigan tarozilar, qoplar va hokazolar ham agar ular mollar bilan sotib yuborish niyat qilinmasa, zakot moliga kiritilmaydi. Aks holda kiradi.

Zakot chiqarishda mollarni qaysi narxda baholashga keladigan bo‘lsak, bu borada ulamolarimiz turli fikrlarni aytib o‘tishgan. Ammo bizning mazhabimizda ixtiyor qilingan fatvoga ko‘ra ularni olingan emas, balki bugungi sotilayotgan bahosi, ya’ni, ulgurji bahosi hisobga olinadi, chunki zarurat bo‘lib qolsa, shu narxda sotib yuborish mumkin. Bugungi bahosini molni o‘tmay qolgani sababli aniqlash mushkul bo‘lib, qolgan o‘rinda ibn Abbos (raziyallohu anhu) fikrlariga ko‘ra zimmasida zakot chiqarish farzi saqlanib turgan holda sotilishini kutib turish mumkin bo‘ladi.

Tijorat mollari zakotini qaysi moldan chiqarish savdogar ixtiyoridadir. Agar hoxlasa, molni o‘zidan yoki qiymatidan berishi ham mumkin. Mabodo, kambag‘alning ehtiyojidagi buyumni olib bersa, yana yaxshiroqdir. Chunki uni bozorga borib-kelish kabi ortiqcha xarajatlardan xalos qilgan bo‘ladi. Bundan tashqari ular narx-navo borasida aldanib qolishlari ham mumkin. Vallohu a’lam.

 Sayyidjamol Masaitov,

TII katta o‘qituvchisi