Madinai munavvara Nabiy alayhissalomning hijratgohlari bo‘ldi, bu pok shaharda Qur’oni Karimning fiqhiy ahkomlariga oid oyatlari nozil  bo‘ldi. Ayni shu  shaharda  Islom dinining tarixiga oid ko‘plab hodisalar bo‘lib o‘tgan. Rasululloh (sollaallohu alayhi vasallam) muborak  hadislarining  ko‘pini shu yerda  aytganlar. Madinai  Munavvara Islom  davlatining  poytaxti, bosh  shahri, ilmiy va fiqhiy markazi  hisoblanib, sahobalarning kattalari, xalifalarning  roshidlari yashagan joydir.

Shuning uchun Madinai Munavvaraning fiqh madrasasi  boshqa  madrasalarga qaraganda kuchli va mashhur bo‘lishi turgan gap. Albatta, katta sahobalarning  bu ma’nodagi  hissalari benazir. Ammo  Madinai Munavvarada  ilmga mutaxassis  bo‘lgan va fiqhiy madrasaga  asos  solgan  sahobalarning  nomlarini  tarixchilarimiz   alohida  tilga  oladilar. Ularning ichida  Zayd ibn Sobit va Abdulloh ibn Umar  roziyallohu anhumo  o‘zlariga xos  manzilaga egalar.

Zayd ibn Sobit ibn Zahhoq  Ansoriy al-Xazrajiy roziyallohu anhuning (kunyalari  Abu Sa’iyd) ikkita katta  fazilatlari mashhurdir. Birinchisi, xalifaning  yo‘qligida uning  vazifasini vaqtincha bajarib turishlari. Ikkinchisi, Islom  davlati  poytaxtida  tengi yo‘q olim  bo‘lganlari.

Ibn Sa’d Amr  ibn Diynordan  rivoyat qilinadi: “Ibn Umar  katta  faqihlardan  hisoblanar edi”. Ibn Abdul  Barr  o‘z  kitobida yozishicha, Abdulloh  ibn Umar  roziyallohu anhu shunday degan:

“Ilm  uch narsadir:  notiq kitob, o‘tuvchi sunnat  va “bilmayman”. Ya’ni: Abdulloh ibn  Umar  roziyallohu anhuda  ilmning ushbu   uch turi  ham  yetarlicha  bor  edi. U  kishi Alloh  taoloning  kitobini va  Rasululloh sollallohu  alayhi  vasallamning sunnatlarini  juda  yaxshi  bilar  edilar. Shu bilan  birga, bilmagan narsalarini ham  darhol  tan olar  va  o‘z joyida  “bilmayman” deyish  bilan  fahrlanar edilar. Shu o‘rinda  shar’iy dalillarga  ham  to‘xtalib o‘tsak:

Shar’iy  dalillardan  murod Qur’oni Karim, Muhammad sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari tushuniladi. Fariy hukmlardan murod esa  shahobcha,  kichik  ahamiyatli narsalardir.

Shariat ibodat va muomilatlarni  o‘z ichiga oluvchi  hukmlardir. Lekin oyat va hadislarda   zikri kelmagan masalalar ham bor. Bu turdagi masalalarni hal qilishda esa faqihlarga ijtihod  eshiklari keng ochilgan. Alloh taologa qurbat hosil qilishning   eng ulug‘i bu  din hukmlariga insonlarni qiziqtirishdir.  Ayniqsa fiqhiy jabhalarda, jumladan, ibodat, amal  va muomilat  masalalarida  aniq bir hujjatga ega bo‘lsinlar. Islom  fiqhi  zamonlar  osha musulmonlarning  talablariga javob berib kelmoqda  va o‘zining  barcha zamonlar  hamda makonlarga  mos ekanini isbot qilmoqda.

Butun dunyoga mashhur adib va faylasuf  Bernard Shou “Men doim islom dinini g‘oyatda ehtirom qilaman. Menimcha, faqat ushbu dingina harakatlantiruvchi  kuchga egadir. Va barcha zamonlarda bashariyatning  foydasiga xizmat qila oladi”, degan. Ingliz tarixchisi  Vilz o‘zining “Insoniyat tarixi  ifodalari” kitobida  quyidagilarni  aytadi: “Yevropa o‘zining idoriy va tijoriy  qonunlari bo‘yicha  islomdan qarzdordir”. Fransuz tarixchisi Sidyu: “Napaleonning  qonuni  Imom Molik  mazhabidagi “Sharhi  Dirdir ’ala matni  halil” nomli fiqh kitoblaridan  ko‘chirmadir”,  deb  yozadi. Fiqh  fani g‘arbda  Islamik Lav, muslim Lav (ingliz tilida), le Droit  musulman (fransuz tilida), Islamische Gesetz (nemis tilida ) kabi  nomlar  bilan  yuritiladi.

Fiqh so‘zi  atama sifatida  Qur’on va hadislarda  qo‘llaniladi. Fiqh islom dini vujudga kelib halifalik  qaror topishi  bilanoq darhol tarkib topgan emas. Fiqhning qaror topishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hadislari va sahobalarning  aytgan gaplarini  yozib olish bilan birga davom etgan. Zayd ibn Hasanning “Majmul fiqh”, Molik  ibn Anasning “Al-Muvatto”, Ahmad ibn Hanbalning “Al-Musnad” kitoblari fiqhga oid  dastlabki asarlar hisoblanadi. Ular muayyan tanlab olingan  hadislardan iborat  edi. Fiqh  ilmi  X asrga kelib mustaqil fan sifatida  shakllangan. Fiqh bilan  shug‘ullanuvchi, uni o‘rganuvchi kishi “faqih” deb atalgan. Bunda faqatgina shariat hukmlarini sodda va yuzaki bilib olib, uni yod olish yetarli emas. Balki ularning barcha sabab va hikmatlarini bilmoq va shariat asoschisining maqsadlarini anglamoq zarur hisoblanadi. Shuning uchun shariat hukmlarini sodda uslubda bilgan kishi olim  deyilsa ham, faqih deyilmaydi. Faqih olimlarning ta’kidlashicha, ilm  va fiqh orasida  umum  va xususi  mutlaq bor, ya’ni ilm umumiy ma’noda, fiqh esa  xos ma’noda  ishlatiladi. Shu  sababli   ham  faqih  olim bo‘ladi, ammo  har  bir olim  faqih emas  deyilgan.

Ma’rifat ESONOVA

Xadichai Kubro ayol-qizlar

o‘rta-maxsus islom
bilim yurti talabasi

O‘MI Matbuot xizmati