29.12.2017 y. Umrning qadri
بسم الله الرحمن الرحيم
Umrning qadri
Muhtaram birodarlar! Mana 2017 yil ham nihoyasiga yetib, umrimizdan yana bir yili ortda qoldi. Zero, Alloh taolo bu dunyo hayotini va undagi barcha narsalar, jumladan sizu biz insonlarni ham foniy qilib yaratdi. Alloh taolodan boshqa hech narsa boqiy emasligini Qur’oni karimda bayon qildi:
كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَ يَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ (سُورَةُ الرّحمَنِ/26-27).
ya’ni: “(Yer) yuzidagi barcha mavjudot foniydir. Ulug‘lik va Ikrom sohibi bo‘lmish Rabbingizning “yuzi” boqiy qolur” (Ar-Rahmon surasi, 26-27-oyatlar). Darhaqiqat, umrimizning bir qismi bo‘lmish o‘tkazgan bu yilimizda qanchalik xayrli va savobli ishlarni qilganimiz yoki gunoh va xatolarga yo‘l qo‘yganligimiz endi, oxiratda o‘zimizga hujjat bo‘ladi. Yaxshilik bilan o‘tkazgan bo‘lsak, alhamdu lillah, ammo gunoh va xatolarni ko‘p qilgan bo‘lsak, ularni to‘g‘rilab olish uchun hali imkonimiz bor. Zero, insonning umri nihoyasiga yetgach kamchiliklarni to‘g‘rilashning imkoni qolmaydi. Qur’oni karimda shunday xabar berilgan:
وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (سُورَةُ الفاطر/37).
ya’ni: “Ular u joyda: “Parvardigoro, bizlarni (azobdan) chiqargin – bizlar qilib o‘tgan amallarimizdan boshqacha yaxshi (amallarni) qilaylik!” – deb faryod qilurlar. Axir, Biz sizlarga eslatma oladigan kishi eslatma olgudek uzun umr bermaganmidik?! Sizlarga ogohlantiruvchi (payg‘ambar) ham kelgan edi-ku! Bas, endi (jazolaringizni) totaveringiz! Zolimlar (kofirlar) uchun yordamchi bo‘lmas” (Fotir surasi, 37-oyat). Umrni g‘animat bilish haqida Payg‘ambarimiz s.a.v.dan ko‘plab hadislar, sahobalardan asarlar vorid bo‘lgan. Abdulloh ibn Umar r.a. aytadilar:
عَن عَبدِ الله بنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنهُمَا قَالَ، أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَنْكِبِي، فَقَالَ: "كُنْ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّكَ غَرِيبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِيلٍ" وَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنهُمَا، يَقُولُ: "إِذَا أَمْسَيْتَ فَلاَ تَنْتَظِرِ الصَّبَاحَ، وَإِذَا أَصْبَحْتَ فَلاَ تَنْتَظِرِ المَسَاءَ، وَخُذْ مِنْ صِحَّتِكَ لِمَرَضِكَ وَمِنْ حَيَاتِكَ لِمَوتِكَ" (رواه الإمام البخاري).
ya’ni: Rasululloh s.a.v. mening yelkamdan tutib shunday dedilar: “Dunyoda go‘yo g‘aribdek yoki yo‘lovchidek bo‘l”. Shundan so‘ng Ibn Umar r.a. ham: “Kech kirsa tongni kutib o‘tirma, tong otsa kech kirishini kutib o‘tirma, sog‘lik vaqtingda bemorligingda qilaolmaydigan ishlaringni qilib qol, tirikligingda vafotingdan keyin asqotadigan amallarni qilib qol”, deb yurar edi (Imom Buxoriy rivoyati). Ibn Abbos r.a.dan rivoyat qilingan hadisda Payg‘ambarimiz (s.a.v.) marhamat qiladilar:
روي عن ابن عباس رضي الله عنهما أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لرجل يعظه:” اغْتَنِمْ خَمْسًا قَبْلَ خَمْسٍ: شَبَابَكَ قَبْلَ هِرَمِكَ، وَصِحَّتَكَ قَبْلَ سَقَمِكَ، وَغِنَاءَكَ قَبْلَ فَقْرِكَ، وَفَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ،
وَحَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ“) رواه الإمام الحاكم.(
ya’ni: Rasululloh (s.a.v.) bir odamga nasihat qilib turib unga:
“Sen besh narsani besh narsadan avval g‘animat bilgin: yoshligingni qariligindan avval, salomatligingni kasal bo‘lishingdan avval, boyligingni faqirligingdan avval, bo‘sh vaqtingni bir ishga mashg‘ul bo‘lmasingdan avval va hayotligingni o‘limingdan avval g‘animat bilgin”, - dedilar (Imom Hokim rivoyati).
Ushbu hadisni birinchi va beshinchi nasihatlarini kengroq sharh qilamiz.
Birinchi: “Yoshlik, o‘spirinlik davrini keksayib, munkillab qolishdan avval g‘animat bilmoqlik”. Yoshlikda qilingan ishlar puxta, mustahkam bo‘ladi, ibodatlarning savobi ham ortiq bo‘ladi. Shuning uchun ham hamma zamonda mamlakatning kelajakdagi mustahkamligi, uning kuch-qudrati, taraqqiyoti usha mamlakat yoshlarining salohiyati bilan chambarchas bog‘langan. “Yoshlikda olingan ilm toshga o‘yilgan naqsh kabidir”, deyiladi hadisda.
Beshinchi: “Tiriklikni o‘lim kelishidan oldin g‘animat bilmoqlik”. Alloh taolo insonni dunyoga keltirib, unga Payg‘ambar yuborib, unga shariat ahkomlarni yetkazdi. O‘z navbatida shariat ko‘rsatmalariga amal qilgan kishilarga ulug‘ savoblarni va’da qildi. Shariat qoidalarga amal qilish – qilmaslik Alloh uchun hech qanday foyda yoki zarar keltirmaydi. Bas shunday ekan, inson hayotida Allohning amriga nechog‘lik itoat etsa, kelajakda oxirati ham obod bo‘ladi. Oqil inson - hayotiy dunyodan oxirati uchun foydalanib qolgan kishidir. Alloh taolo Qur’oni karimda:
الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ (سُورَةُ الملك/2).
ya’ni: “(U) sizlarning qaysi biringiz chiroyliroq (savobliroq) amal qiluvchi ekaningizni sinash uchun o‘lim va hayotni yaratgan zotdir. U Aziz (qudratli) va G‘afur (kechirimli)dir.”,- deb marhamat qiladi (Mulk surasi, 2-oyat).
Muhtaram azizlar! Mo‘min kishi dunyoning o‘tkinchiligini, oxirat hayotining abadiy ekanligini hech qachon esidan chiqarmasligi, ayni paytda Alloh bergan umrini dunyo va oxirati uchun foydali bo‘lgan amallar bilan o‘tkazishga harakat qilmog‘i, dunyoning yolg‘onchi hoyu-havaslariga aldanib, gunoh va ma’siyatlar bilan o‘tkazishdan ehtiyot bo‘lmog‘i lozim. Hozirgi kunda yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikning ko‘payib ketishiga sabab bo‘layotgan omillardan biri ularning oxirat kunida bo‘ladigan voqe’liklarni tafakkur qilmasliklari, qilayotgan jinoyatlarining oqibati dunyo-yu oxiratda ularga foyda bermasligi, aksincha bu amallar ularga xasrat va nadomat bo‘lishlini anglamayotganidandir.
Muhtaram jamoat! Ma’lumki, yosh avlodni barkamol voyaga yetkazish
va turli zararli odat va ta’sirlardan ehtiyotlab saqlash hozirgi zamonning eng dolzarb masalasidir. Zero, aql va tanani muhofaza qilib, uni ehtiyotlab saqlash har bir inson uchun ham farz, ham qarz amaldir. Shundagina inson Alloh va uning Rasuli hamda rahbarlari buyrug‘iga itoat qiladigan, irodali, iymonli, aqlli, sog‘lom, odob-axloqli, jismonan barkamol, o‘z diniga himmatli, xalqiga fidokor, yurt manfaatini ko‘zlovchi, Vatanni sevuvchi va ardoqlovchi, hammaga barobar yaxshilikni ravo ko‘ruvchi, mas’uliyatni to‘la his qiluvchi, inson bo‘lishi mumkin.
Ayni shu ma’no va mazmun Alloh taboka va taoloning qo‘yidagi oyati karimasida mujassamdir:
وَالَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ
(سُورَةُ العنكبوت/7).
ya’ni, “Imon keltirgan va solih amallarni qilgan zotlarning gunohlarini, albatta, o‘chirurmiz va ularni qilib o‘tgan chiroyli amallari bilan mukofotlagaymiz” (Ankabut surasi, 7-oyat).
Ilova
Milodiy sana haqida
Muhtaram azizlar! Milodiy yil deganda quyoshning chiqib-botishi bilan hisoblanadigan shamsiy sanani anglamog‘imiz kerak. Mana shu quyosh nuri yil davomida qachon kuchayadi, qachon kamayadi, shunga qarab, dehqonlar bahor, yoz, kuz, qish fasllariga e’tibor berib, o‘z dehqonchiliklarini qachon boshlab, qachon yig‘ishtirib olish lozimligini belgilab keladilar. Shamsiy-milodiy sana hisobidagi 12 oyni har bir xalq o‘z tilida nomlagan. Masalan, biz ko‘proq arabcha, o‘zbekcha, ruscha nomlarini qo‘llaymiz: Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiy, Dalv va Hut kabi nomlar xalqimizga azaldan tanish. Yanvar, fevral, mart, aprel, may, iyun, iyul, avgust, sentyabr, oktyabr, noyabr va dekabr oylari keng istemolda ekani ham barchaga ma’lum. Mazkur oylar nomining xristian dini bilan bog‘liq joyi yo‘q.
Lekin xalqimiz ichida “Yangi yilni, ya’ni 1-yanvar kunini kutib olish, bayram qilish, bir-birini tabrik qilish musulmonchilikka to‘g‘ri kelmaydi, u xristianlarning bayrami” kabi gaplarni gapirib yuruvchilar ham bor. 1 yanvar xristianlarning bayrami emas, balki shamsiy-milodiy sana bilan yil hisobini yurituvchi xalqlarning hammasi uchun yil boshi sifatida qarshi olinadigan kun. Vaholanki, xristianlarning “Rodjestvo” kuni 25 dekabr yoki 7 yanvarga to‘g‘ri keladi. 1-yanvarni esa barcha dunyo xalqlari qatori biz ham yilning yangilanishi sifatida kutib olamiz va bir yil davomida qo‘lga kiritgan yutuq va kamchiliklarimizni birma-bir sarhisob qilib olamiz. Biz yangi yilni musulmoncha e’tiqod bilan kutib olamiz. Hatto dinimiz ta’limoti bo‘yicha har bir kunni qarshi olishda “Mana shu yorug‘ kunga salomat yetkizganingga shukr” – deb Alloh taologa hamdu sanolar aytishimiz lozim.
“Bayonun lin-nas” nomli kitobda bu xususda musulmonlar uchun ancha kenglik borligi qayd etilgan. Dalil sifatida “Rum” surasining
1-5 oyatlari va hadisi shariflardan keltirilib, ikki hayitdan boshqa ma’lum kunlarda barhaq payg‘ambarlar hayotida yuz bergan muhim voqea va sanalarni bayram qilish va bayramlar diniy hamda dunyoviy sabablar munosabati bilan nishonlash durustligi zikr etilgan.
Binobarin, yangi milodiy-shamsiy yilni diniy bayram sifatida emas, yilning yangilanishi, umrimizga umr qo‘shilishi, eski yilda qilib ulgurmagan xayrli ishlarimizni yangi yilda qilish uchun yaxshi niyatlar bilan kutib olishimiz aqlan va shar’an joizdir.
Alloh taolo kirib kelayotgan yangi 2018 yilni barchamizga xayrli va muborak aylab, yurtimizga tinchlik, xonadonlarimizga qut-baraka nasib aylasin!
Kichkina demang...!
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Xalqimizda: “Kichgina demang bizni, ko‘tarib uramiz sizni”, degan naql bor. Juda chiroyli gap. Haqiqatda, kichik narsalarni mensimaslik keyinchalik salbiy oqibatlarga olib borishi tabiiy.
Ulamolar gunohlarning turi ko‘p bo‘lsada ularni ikkiga taqsim qilganlar. Kabira va sag‘ira ya’ni: katta – kichik. Biz ikkisi haqida ham so‘z yuritmoqchi emasmiz. Balki kichik gunohlarga oid, bilishimiz muhim bo‘lgan nuqtaga e’tibor qaratmoqchimiz, xalos.
Sag‘ira gunohlarni bir yoki ikki marta qilish bilan kabiraga aylanib qolmaydi. O‘sha sag‘irani bardavom qilish bilan unga kabira hukmi beriladi. Ulamolar esa, oltitita narsa sababli sag‘ira kabiraga aylanadi, deganlar:
1. Sag‘irani doimiy qilish bilan;
2. Uni beparvo qilish bilan;
3. Xursand bo‘lib qilish bilan;
4. Odamlarga faxrlanish bilan;
5. Oshkora qilish bilan;
6. Olim yoki muqtadolardan sodir bo‘lish bilan.
Mana shu olti sabab sag‘ira gunohni kabira gunohga aylantirar ekan. Demak, ulardan hamisha ehtiyot bo‘lishimiz lozim. Bu sabablarni yaxshi tushunib olishimiz uchun ularga biroz sharh berish maqsalga muvofiq ko‘rindi.
1.Sag‘ira gunohlarni doimiy qilish bilan kabiraga aylanadi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, sag‘ira gunohlarni bir yoki ikki marta qilish bilan kabiraga aylanib qolmaydi. Gunoh kattami – kichikmi baribir, u gunoh. Oqil inson o‘zini doim gunohlardan ehtiyot qilib borishi lozimdir. “Amallarning Alloh taologa mahbubi oz bo‘lsa – da bardavom bo‘laganidir”, deyilgan hadisda. Shunday ekan, sag‘ira gunohlarni bardavom qilib, odatga aylantirib olishdan saqlanmoq lozim.
Banda qilgan gunohini kichik sanagani sari u Allohning nazdida kattalashib ketaveradi. Gunohni katta hisoblagani sari u kichayib boraveradi. Chunki gunohni katta sanash o‘sha xatoga qalb rozi bo‘lmasligidan kelib chiqadi. Ikki sahihda: “Mo‘min gunohini tog‘ni tepasida turgan, qulashidan qo‘rqadigandek biladi. Fojir esa, gunohlarini burni ustiga qo‘ngan pashshadek ko‘radi. Mana bunday qiladi. (Qo‘li bilan xaydaydi)”, dedilar.
Imom Buxoriyning sahihida: “Sizlar (ba’zi) ishlarni sochdan ham ingichka bilasiz. Biz esa, ularni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davrida halok qiluvchilardan hisoblar edik”, deyilgan.
Hadislarda: “(Gunohga) istig‘for aytish bilan kattaligicha, doimiy qilish bilan esa, kichikligicha turmaydi”, deyilgan.
Shariat tarozusida tortilayotgan gunoh kichik bo‘lgani bilan unga hayosizlik, Allohdan xavf qilmaslik qo‘shilsa vazni ortib kabira gunoh safiga o‘tib qoladi.
Ulamolarimiz: “Bitta kabira gunohni kechirilishi doimiy qilinadigan sag‘irani kechirilishidan osonroq. Bunga bir misol: toshga birdaniga quyilgan suvning ta’siri bo‘lmaydi. Lekin doimiy oqizib qo‘yilgan tomchilar toshni teshib yuboradi”, deganlar.
2.Sag‘ira gunohni beparvo qilish bilan kabiraga aylanadi;
Avzo’iy rahmatullohi alayhdan rivoyat qilinadi:
“Bilol ibn Sa’dning: “Xatoning kichikligiga qarama. Balki kimga osiy bo‘layotganingga qara, deganini eshitdim”.
Tashla sag‘ira – yu kabirani ana shu taqvo,
Yurgin ehtiyot, ohista nishli yerlardan.
Haqir sanab, “sag‘ira”, deb qilma mosuvo,
Tog‘lar ham iboratdir mayda toshlardan!
3.Sag‘ira gunohni xursand bo‘lib qilish bilan kabiraga aylanadi.
Gunoh qilgan inson xatosiga afsus, nadomat qilishi lozim. Gunoh qilib xursand bo‘lish esa, o‘sha gunohga nisbatan beparvolik qilish, mensimaslik, demakdir. Hayotimizda bunga misollar juda ham ko‘p. Ko‘rdingmi, “palonchini qanday mot qildim – a?”, “xatolarini aytganimda rosa xijolat bo‘ldi – da!” kabi so‘zlarni aytib xursand bo‘lishga o‘xshash.
4.Sag‘ira gunohni odamlarga faxrlanib qilish bilan kabiraga aylanadi.
Faxrlanishning o‘zi gunoh. Lekin mana shu iftixor sag‘ira gunoh qilayotgan insondan sodir bo‘lsa uning kichik xatosi ham kabiraga aylanib qoladi.
Jurjoniy rahmatullohi alayh “Ta’rifot”ida: “Faxrlanish – odamlarga qilgan yaxshiliklarni sanashga intilish”, – deganlar.
5.Sag‘ira gunohni oshkora qilish bilan kabiraga aylanadi.
Yomon sanalgan kashf (ochish) – u oshkoralik va istehzo ko‘rinishida bo‘lganidir. Savol va fatvo so‘rash ko‘rinishdagisi emas. Ramazonda ayoliga yaqinlik qilib Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga aytgan kishining savolini inkor qilmaganliklari dalil. Boyagi kishining qilgan ishi yomon, albatta. Lekin fatvo so‘rash uchun oshkora aytishga ruxsat beriladi. Shoyad javob olib tavba qilsa!?
Hadisi sharifda:“(Gunohni) oshkor qiluvchilardan boshqa ummatim ofiyatdadir”, deyilgan. (Abu Hurayra roziyallohu anhudan Buxoriy rivoyati)
“Fath al Boriy”da (10/486): “Oshkor qiluvchi – ma’siyatni ko‘rsatib, Alloh berkitgan narsani ochib, aytib yuradigan kishidir”.
Imomi Navaviy rahmatullohi alayh: “Gunoh qilishga mubtalo bo‘lgan kishi uni boshqaga aytishi makruh bo‘ladi. Lekin undan tiyilimog‘i, nadomat qilmog‘i va qaytmaslikni qasd qilmog‘i lozim. Agar ustozi yoki shunga o‘xshash insonlarga undan qutilish yo‘lini o‘rgatish, yana takrorlab qo‘yishdan saqlanish, mubtalo qilgan sababni bildirish yoki haqqiga duo qilish va shu kabi boshqa narsalar maqsadida aytsa chiroylidir. (O‘rinli) maslaxat bo‘lmasa makruh bo‘ladi”.
6.Sag‘ira gunoh olim yoki muqtadolardan sodir bo‘lishi kabiraga aylanadi.
G‘azzoliy rahmatullohi alayh: “Olimning aslida kichik hisoblangan gunoh ila toyilishi kabira bo‘ladi”, deganlar.
Olimning zimmasida ikki vazifa bor. Biri gunohlarni tark qilish. Ikkinchisi gunoh qilib qo‘ysa yashirish. Unga yaxshilikda ergashilganda hasanotlari ziyoda bo‘lgandek, xatoda ham salmog‘i ziyoda bo‘ladi. Olimga libosi va nafaqasida mo‘tadil bo‘lmog‘i lozim. Odamlar unga qarab turgani bois ozrog‘iga moyil bo‘lsin!
Olim va muqtado kishilar hammaga o‘rnak bo‘lishlari lozim. Ulug‘ insonlardan sodir bo‘ladigan kichik gunohlar johil insonlarga hujjat bo‘ladi. Ko‘pincha bu ishni qilmang yomon bo‘ladi desak, darxol xo‘p deyish o‘rniga “palonchi olim yoki pistonchi ulug‘ odam ham qiladi – ku!”, – deydi. Ularga aytamizki, odam bolasi xato – kamchilikdan xoli emas. Buni Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ham o‘z hadislarida aytib qo‘yganlar: “Odam bolasi borki xatokordir. Xato qiluvchilarning yaxshilari sertavbalaridir”. Shunchalar ergashgingiz kelsa ana Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga ergashing! Chunki Alloh taolo kalomida u zotda go‘zal o‘rnak borligini aytib qo‘ygan.
Usul kitoblarimizda: “Olimning bir harom ishni qilishi uni halolga aylantirib qo‘ymaydi”, deyilgan.
Ravshanbek O‘RINBOYEV