Islom dini arab yarim oroli orqali tashqi olamga yoyilishiga Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalarining hissalari juda ham katta bo‘lgan. Islom tarixida bunga misollar bisyor. Shu bilan birga, ko‘plab asarlarda sahobiya ayollarning ham dinimiz rivojiga qo‘shgan beqiyos yordamlari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Shunday buyuk sahobiya onalarimizdan biri Jamila binti Sobit roziyallohu anho bo‘ladi. Bu sahobiyaning to‘liq ismi Jamila binti Sobit Abulaqla’ Ansoriy bo‘lib, Abulaqla’ning ismi Qays ibn Asiyma ibn Molik ibn Umma ibn Zabi’adir. Sahobiyaning johiliyat davridagi ismi Osiya (Osiy ya’ni, gunoh qiluvchi ayol ma’nosida) bo‘lgan. Umar roziyallohu anhuga turmushga chiqib, farzand ko‘rganidan keyin “Ummu Osim” deb kunya olgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam unga Jamila (chiroyli, go‘zal) degan ism qo‘yib berganlar. Uning hayotdagi birinchi turmush o‘rtog‘i ikkinchi xalifa Umar ibn Xattob roziyallohu anhu bo‘ladi. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu Jamila binti Sobitga hijratning yettinchisi sanasida uylanib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayotlik chog‘larida Osim ismli farzand ko‘rishadi. Osim ismini Jamila o‘z inisining ismi bilan nomdosh qilib qo‘ygan. Osim ibn Umar esa Umar ibn Abdulazizga ona tomonlama bobo hisoblanadi. Keyinchalik Umar ibn Xattob u ayol bilan ajrashgan degan rivoyatlar keltiriladi. Jamila Umar roziyallohu anhudan ajrashib, Zayd ibn Horisaga turmushga chiqib, undan Abdurahmon ismli farzand ham ko‘radi. Jamilaning inisi Osim ibn Sobitni ko‘p musulmonlar mushriklardan himoya qilgan va u janglarning birida shahid bo‘lgan.
Muvatto va boshqa hadis asarlarida keltirilishicha, Umar roziyallohu anhu Qubo tomonga ulovda boradi. O‘g‘li Osimning bolalar bilan o‘ynab yurganini ko‘rib qoladi. Osimni o‘ziga chorlaydi. Biroq momosi Shamul bint Abu Omir nabirasi Osimni bag‘ridan qo‘yib yubormaydi. Bo‘lgan voqeani Abu Bakr roziyallohu anhu huzurida muhokama qilishadi. Hukm onaning foydasiga chiqadi. Bundan Umar roziyallohu anhu norozi bo‘lmayda va hukmga ko‘nadi.
Vosil ibn Abu Shaybadan rivoyat qilib aytadi: “Umarning ayolini ismi Osiya bo‘lgan. U musulmon bo‘lgach, Umarning oldiga kelib shunday deydi: “Ismim menga hecham yoqmaydi. Menga boshqa ism qo‘yib bersangiz”. Umar ibn Xattob aytdi: “Sen Jamilasan (Go‘zal va chiroylisan. Umar u ayolni ism bilan o‘z cho‘risiga o‘xshatgandek tuyuladi)”. Bu holatdan Osiyaning g‘azabi kelib shunday deydi: “Menga kelib-kelib ism topolmay, bir cho‘rini nomimi?”. U ayol Nabiy sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga kelib shunday deydi: “Yo Rasululloh! Men bu ismimni yomon ko‘raman”. Shunda U zot avvalgi ismini o‘rniga: “Sen Jamilasan”, deb nom qo‘ydilar. Ayol esa (Rasululloh sallollohu alayhi vasallamning “Jamila”san degan so‘zlaridan) g‘azab qiladi va Umar ham shunday ism qo‘yganini eslatadi. Rasululloh sallollohu alayhi vasallam unga shunday deydilar: “Bilmaysanmi, Albatta Alloh azza va jalla Umarning tili va qalbiga (ilm bergan)”.
Sahobiya ayollar borasida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, Jamila binti Sobit roziyallohu anho onamiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga birinchi bo‘lib bay’at bergan ayollar sirasiga kiradi. Onalari Shamus binti Abu Omir ham u kishi bilan birga bay’at bergan. Hozirda arab davlatlarining oliy bilim yurtlaridan biri, “Jamila binti Sobit” nomi bilan ataladi.
Jobir roziyallohu anhu Umar roziyallohu anhudan rivoyat qilib aytdi: “Umar roziyallohu dedi: “Yo Rasululloh! Sobit qizi Jamila teshikka tiqqani kabi yuzini yerga urdi. Buning sababi u mendan mendan men qodir bo‘lmagan narsani so‘radi”.
Osim ibn Umar ibn Xattob roziyallohu anhu payg‘ambar alayhissalom davrlarida tavallud topgan. Otasi Umar ibn Xattob va onasi Jamila binti Sobitdan hadis rivoyat qilgan.
Osim otasi kabi uzun bo‘yli bo‘lgan. Davrining din jihatidan donosi bo‘lgan. So‘zlari fasohatli, balog‘atli va shoirsifat edi. Xalifa Umar ibn Abdulazizga ona tomonlama bobo hisoblanadi. U kishidan birgina hadis rivoyati kelgan. Yetmishinchi hijriyda vafot etgan. Ota bir inisi vafot etganda unga atab marsiya aytgan. Unda shunday deyiladi: Ma’nosi, Qani edi, qismat Osimni izidan yurganida, birga yashardik yoki birga o‘lardik. U kishini Laylo ismli qizlari bo‘lib, uni Abdulaziz ibn Marvonga nikohlab bergan edi. Ibn Hibbon rahmatulloh alayh u kishi haqida: “Osim xulqi go‘zal ibodatli va dinda faqih bo‘lgan”, degan. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu ayollari bilan ajrashgandan keyin Osimni momosi ulg‘aytiradi. Bunga Abu Bakr roziyallohu anhu hukm qiladilar. Osimni otasi Umar ibn Xattob o‘zi xalifalik davrida uylantirib qo‘yib, baytulmoldan bir oylik nafaqa bilan ta’minlaydi. Keyinchalik o‘z mollaridan berib, uni tijorat kasbini qilib, oila tebratishiga buyuradi. Osim o‘ta taqvodor bo‘lgani uchun bo‘ladigan nizolarda yutib chiqardi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam vafot etganlarida Osim ikki yosh edi.
Ubaydulloh ibn Umar Nofe’dan rivoyat qiladi. Nofe’ aytdi: “Albatta Abdulloh ibn Umar Makkaga keldilar. Osim ibn Umar vafot etganini bilib, qabriga bordi. U kishining haqqiga istig‘for aytib duo qildilar”.
Abdulloh ibn Nofe’ otasidan rivoyat qilib aytadi: “Osim ibn Umar halok bo‘ldi. O‘shanda Abdulloh ibn Umar yo‘q edi. U Makkaga kelgach, Osimning farzandlaridan biriga dedi: “Yur, otangni qabriga olib bor. Birga bordi va qabrini ko‘rsatdi. Abdulloh ibn Umar qabr ustida turdi va haqqiga duo qildi. Keyin qaytdi”.
Osim ibn Umarning xulqi juda go‘zal bo‘lganini tarixchilar o‘z asarlarida keltirgan. Jumladan; Zubayr roziyallohu anhu aytadi: “Osim insonlarning xulq jihatidan eng go‘zali edi. Abdulloh ibn Umar aytardi: “Men va inim (Osim) insonlarni g‘iybat qilmaymiz”. O‘sha davrdagi insonlar ko‘rinishini xushsurat ekani haqida deyishadi: “Osim novcha va tanali bo‘lib, qo‘li oddiy odamnikidan anchagina uzun edi”. Shuningdek uning she’r yozishga iqtidori ham bor edi.
Ibn Siriyn aytadi: “Menga falonchi odam aytdi: “Insonlardan hayotimda kimni ko‘rgan bo‘lsam, o‘zi xohlamagan narsasini ham aytib yuborardi. Faqat Osim ibn Umar boshqacha edi (U xohlamagan narsasini hech qachon aytmasdi)”.
Oisha binti Mutiy’ roziyallohu anho aytadi: “Osim ibn Umar vafot etar chog‘ida uni o‘limga tayyorlashdi. O‘limga bu kabi (xayrli) on kelmagan. Atrofdagilar jon berishiga tayyorgarlik qilib turdilar. Osim aytdi: “Menga qiladigan ishni hozirni o‘zida bajarib olinglar”. Ular u kishini o‘limga hozirlab, qiblaga qaratishdi. Shu onda ruhlari olindi. Akalaridan chamasi to‘rt yil oldin yetmish yoshda “Rabza” degan joyda vafot etdi.
Lutfulloh JAMOLOV,
“Hidoya” o‘rta maxsus islom bilim yurti o‘qituvchisi.
Qadrli vatandoshlar!
Siz, azizlarni, ko‘p millatli butun xalqimizni qutlug‘ ayyom – Xotira va qadrlash kuni hamda Ikkinchi jahon urushida qozonilgan buyuk g‘alabaning 81 yillik bayrami bilan chin qalbimdan samimiy muborakbod etaman.
Ushbu unutilmas kunda, avvalo, jang maydonlarida tengsiz jasorat ko‘rsatib, insoniyatni fashizm balosidan xalos etishga munosib hissa qo‘shgan qahramon ota-bobolarimizning so‘nmas xotirasi oldida bosh egib, ta’zim qilamiz. Bugungi kunda oramizda sog‘-omon yashab kelayotgan urush va mehnat faxriylari, nuroniy otaxon va onaxonlarimizga yuksak ehtiromimizni izhor etamiz.
Mustaqillik yillarida Vatanimiz sarhadlari daxlsizligini saqlash, xalqimizning tinch va osoyishta hayotini himoya qilish yo‘lida mardlarcha halok bo‘lgan azmu shijoatli harbiy xizmatchilar va huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining xotirasini mehr va hurmat bilan yodga olamiz.
Muhtaram do‘stlar!
El-yurtimiz fashizmga qarshi kurashda dunyodagi barcha tinchliksevar xalqlar bilan bir safda turib, buyuk g‘alabaga munosib hissa qo‘shdi. Bu bilan har qancha faxrlansak, g‘ururlansak arziydi. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, fashizmga qarshi urushda o‘sha davrda 6 million 800 ming kishidan iborat bo‘lgan respublikamiz aholisining 1 million 950 ming nafari ishtirok etgan.
Shundan yarim milliondan ziyod kishi jang maydonlarida halok bo‘lib, 158 mingdan ko‘prog‘i bedarak yo‘qolgan, 60 ming nafardan ortiq vatandoshimiz esa nogiron bo‘lib qaytgan. Oradan shuncha yil o‘tgan bo‘lsa-da, bu ayanchli raqamlar qalblarimizni hali ham iztirobga soladi.
Urush davrida 214 ming nafar o‘zbekistonlik askar va ofitserlar jangovar orden va medallar bilan taqdirlangan bo‘lsa, ularning 301 nafari eng oliy nishon – Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo‘lgan, 70 nafar yurtdoshimiz esa uchala darajadagi “Slava” ordeni bilan mukofotlangan.
O‘sha olovli yillarda xalqimiz “Hamma narsa front uchun, hamma narsa g‘alaba uchun!” deb kechayu kunduz buyuk safarbarlik ruhi bilan yashadi. O‘zbekiston frontning mustahkam ta’minot bazasiga aylandi. Insonparvarlikni buyuk qadriyatga aylantirgan xalqimiz urush hududlaridan ko‘chirib keltirilgan 1 million 500 mingdan ortiq insonga, jumladan, ota-onasi va oilasidan judo bo‘lgan 250 ming nafar bolaga boshpana berib, ularga mehr-oqibat ko‘rsatdi.
Qadrli yurtdoshlar!
G‘olib va muzaffar ota-bobolarimizning Vatanimiz ozodligi va xalqimiz osoyishtaligi himoyasi yo‘lidagi ibratli faoliyatini chuqur o‘rganish va keng targ‘ib etish bo‘yicha biz ko‘plab ishlarni amalga oshirmoqdamiz. Ayniqsa, keyingi yillarda Toshkent shahrida bunyod etilgan G‘alaba bog‘i hamda uning tarkibidagi “Xotira nuri” va “Millat fidoyilari” yodgorlik komplekslari xalqimiz uchun tabarruk maskanlarga aylanib bormoqda.
Yangi O‘zbekistonda inson qadrini ulug‘lash, xususan, urush va mehnat faxriylari, keksa avlod vakillarini har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning sog‘lom va mazmunli hayot kechirishlari uchun zarur sharoitlar yaratishga qaratilgan ishlarimiz izchil davom ettirilmoqda. Bu haqda so‘z yuritganda, joriy yilda bayram munosabati bilan Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va nogironlariga 30 million so‘m miqdorida pul mukofotlari berilganini ta’kidlash lozim. Urush qatnashchilari va nogironlari, mehnat faxriylarining salomatligini muhofaza qilish, ularni sanatoriylar, dam olish maskanlariga bepul va imtiyozli asosda yuborish bo‘yicha samarali tizim faoliyat ko‘rsatmoqda.
Ushbu munavvar ayyom kunlarida joylardagi hokimliklar, jamoatchilik va yoshlar vakillari urush va mehnat faxriylari, mustaqillik yillarida xizmat burchini bajarish chog‘ida halok bo‘lgan harbiy xizmatchilarning xonadonlarida bo‘lib, oila a’zolarining holidan xabar olib, ularga yuksak hurmat va ehtirom ko‘rsatmoqda.
Mamlakatimiz bo‘ylab “Burch, jasorat, matonat!” shiori ostida xotira marosimlari, madaniy tadbirlar, uch avlod uchrashuvlari, ommaviy sport musobaqalari o‘tkazilmoqda.
Qadrli yurtdoshlar!
Bugungi g‘oyat tahlikali zamonning o‘zi barchamizdan jamiyatimizdagi tinchlik va barqarorlik, millatlar va diniy konfessiyalar o‘rtasidagi do‘stlik va totuvlik muhitini yanada qadrlab yashashni talab etmoqda.
Hech qachon unutmaylik, milliy birlik va hamjihatlik – bizning bebaho boyligimiz, barcha yutuq va g‘alabalarimizning mustahkam asosidir.
Hozirgi murakkab davrda Vatanimiz mustaqilligini, xalqimiz osoyishtaligini asrash, iqtisodiy qudratimiz, Qurolli Kuchlarimiz salohiyatini oshirish, jahon hamjamiyati, avvalo, qo‘shni davlatlar bilan hamkorlikni kuchaytirish, yoshlarimizni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularni zararli ta’sirlardan himoya qilish biz uchun hal qiluvchi vazifa bo‘lib qolmoqda. Ishonchim komil, bu borada 81 yil oldin g‘alaba bayrog‘ini jahon uzra baland ko‘tarishga munosib hissa qo‘shgan buyuk ajdodlarimizning, xalqimizning mardlik va matonat maktabi bizga madadkor kuch bo‘lib xizmat qiladi.
Fursatdan foydalanib, fashizm balosini bartaraf etishda jonbozlik ko‘rsatgan qardosh xalqlarni, barcha ezgu niyatli insonlarni bugungi shonli bayram bilan samimiy tabriklab, ularga barqaror taraqqiyot va farovonlik tilaymiz.
Aziz va muhtaram vatandoshlar!
Sizlarni, hurmatli faxriylarimizni, butun el-yurtimizni yana bir bor chin dildan qutlab, barchangizga sihat-salomatlik, baxt va omad, xonadonlaringizga tinchlik va xotirjamlik, fayzu baraka tilayman.
Mehnatkash va donishmand xalqimiz hamisha omon bo‘lsin!
Ezgu ishlarimizda Yaratganning o‘zi qo‘llab-quvvatlasin!
Xotira va qadrlash ayyomi barchamizga muborak bo‘lsin!
Shavkat Mirziyoyev,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti