Qadimgi Arabiston yarim orolida VII asrgacha – «johiliya davri»da ayollar jamiyatda hech qanday mavqega ega emas edilar. Ularning ahvoli shu darajada ediki, hatto qiz bolaning tug‘ilishi ota uchun baxtsizlik alomati bo‘lsa, o‘g‘il bolaning tug‘ilishi esa alohida baxtning belgisi, Allohning oila boshlig‘iga ko‘rsatgan iltifoti, deb hisoblangan. Qizlarga bo‘lgan bunday munosabat, ya’ni o‘g‘il tug‘ilmasdan qiz bola tug‘ilganidan or qilish va boshqalar ayollarning ahvoli nihoyatda ayanchli ekanligini isbotlaydi.

Badaviy qabilalar erkaklari uchun o‘g‘il –  merosxo‘r, o‘zlarining davomchilari, u tufayli o‘zlari, ularning oilalari yashaydi, ularning avlodi davom etadi. Ona uchun qornida ko‘tarib yurgan bolasi bir mo‘jiza, o‘zi esa - erkak urug‘ini yetishtiradigan sehrli idish. Agar bu idish zaif bo‘lsa, eng kuchli kurtak ham kichkina niholcha, nimjon nasl beradi. Agar qiz tug‘ilsa, bunda faqat ayol aybdor. Manbalarda yozishlaricha, arab sahrolarida qadim zamonlardan buyon agar oilada qiz tug‘ilsa, erkak quyidagi muomalalardan birini qo‘llagan:

• qiz katta bo‘lguniga qadar oilada qoldirilgan va katta bo‘lgach, sahro va vodiylarda qo‘y boqishga majburlangan;
• qiz 6 yoshga to‘lgach, er xotiniga do‘stlaridan birinikiga borish uchun qizini bezatishni va kiyintirishni buyurgan. O‘zi esa sahroning biror yeridan chuqur qazigan. Qizi bilan chuqur yoniga kelib, otasining maqsadidan bexabar bo‘lgan qizga: «Mana bu quduqqa qara», deydi. Qazilgan chuqur tiriklayin ko‘miladigan qabri ekanidan bexabar qiz chuqurga qaraganida erkak hech qanday otalik mehrisiz qizini chuqurga itarib yuborib so‘ngra ustidan tuproq tortgan.

Johiliya davrida qavmlar ichida qizlarni tiriklayin ko‘mish odatiga qarshi chiquvchilar ham bo‘lgan. Ba’zi manbalarda aytilishicha, shoir Farazdaqning buvasi biror kimsa shunday zulmkor maqsadni amalga oshirmoqchiligini bilib qolsa, tiriklayin ko‘mishdan qaytarish uchun unga pora tarzida bir tuya yuborgan. «Aytishlaricha, ular (otalar) qizlarini uyatdan qo‘rqib qatl etardilar. Makkada «Abu Dalama» degan tog‘ bor. Qurayshliklar shu yerga qizlarini ko‘mishgan. Farazdaqning buvasi Sa’sa’a qizlarni o‘limdan qutqarish uchun, ularning har birini 2 tadan urg‘ochi tuya va 1 ta nor tuyaga ayirboshlardi».

Rivoyat qilishlaricha, sahobalardan ba’zilari johiliya davrida shunday odatlarni qilgan ekan. Islom kelgach o‘sha odam Payg‘ambar (s.a.v) huzurida islomni qabul qilib, uning sahobalaridan biriga aylangan. Tiriklayin ko‘mishning razillik ekani haqidagi oyat tushgach, johiliya davridagi ishlaridan pushaymon bo‘lib, uni odamlarga yig‘lab gapirib bergan ekan.

Hikoya qilishlaricha, Umar ibn al­Xattob (r.a.) quyidagilarni e’tirof etgan: «Musulmonlikdan avvalgi ikki narsani eslaymanki, birini eslab yig‘layman, birini eslab kulaman. Ushbu narsaga yig‘layman. Bir kun qizimni, jajji qizchamni, jigarpora qizchamni shu o‘z qo‘llarim bilan qabr qazib ko‘mdim. Men qizim uchun o‘z qo‘llarim bilan chuqur qazir ekanman, u mening soqolimga sachragan tuproqlarni jajji qo‘llari ila silab olardi. Qachon buni eslasam doimo yig‘layman. Insoniyatning qanday qorong‘u davrlarida yashaganini tushunib, tinmay ko‘z yosh to‘kishdan o‘zimni tiyaman».

Ibn Abbos (r.a.) ushbu oyat haqida: «Islomdan ilgari oilada erkak kishi o‘lsa, uning qarindoshlari undan qolgan meros qatorida xotiniga ham egalik qilishar edi. Xohlashsa, uni o‘zlaridan biriga nikohlab qo‘yishar, xohlashsa, birovga erga berib yuborishar yoki erga bermay olib qolishar edi. Erning qarindoshlari marhumning xotiniga uning ota­onasidan ham ko‘proq haqli edilar. Alloh taolo: «...Ey imon keltirganlar! Sizlarga xotinlarni zo‘rlik ila meros qilib olmoqlaringiz sizlarga halol emas va bergan narsalaringizdan ba’zisini olmoq uchun ularni majburan olib qolmangizlar!» (Niso, 19), degan mazkur oyatni nozil qilib, ayollarni zulmdan xalos etdi».

Agar ayollarning jamiyatdagi o‘rni masalasini tarixiy izchillik asosida o‘rgansak, ko‘rish mumkinki, islom dini zulmatdan keyin chiqib kelgan nurdek, ayollarning himoyachisi va xaloskoriga aylangan. Chunki Makkada Payg‘ambar (s.a.v.) arablarning johilona odatlarini qoralar ekan, shunday oyatlar ham nozil bo‘lgan: «...Tiriklayin ko‘milgan (har bir) qizdan so‘ralganida, ne gunohi uchun o‘ldirilgan, deb» (Takvir, 8-9), «Qaysi birlariga qiz (ko‘rgani haqida) xushxabar berilsa, g‘azabi kelib, yuzlari qorayib ketar. U (qiz)ni kamsitgan holda olib qolish yoki (tiriklay) tuproqqa qorish (to‘g‘risida o‘y surib), o‘ziga xushxabar berilgan narsaning «yomon»ligidan (oriyat qilib,) odamlardan yashirinib olur. Ogoh bo‘lingizkim, ularning bu hukmlari yaroqsizdir» (Nahl, 58-59).

Islom ta’limotida «qiz tug‘ilishi baraka bo‘ladi, oilaga xursandchilik olib keladi», degan g‘oya ilgari suriladi. Jobir ibn Abdulloh (r.a.)dan rivoyat qilingan hadisda aytilishicha, «kimning 3 ta qizi bo‘lib, ularni o‘z qo‘lida tarbiya qilib katta qilsa, jannatga kirishi albatta muqarrardir».

Payg‘ambar (s.a.v.)ning jufti haloli bo‘lmish Oisha (r.a.) Urva ibn az­Zubayr (r.a.)ga bunday deb aytgan ekan: «Bir ayol ikki qizini yetaklagan holda huzurimga tilamchilik qilib keldi. U yoq­bu yoqni qarab bir dona xurmodan bo‘lak hech narsa topolmadim. O‘sha xurmoni unga bergan edim, o‘zi yemay ikki qiziga bo‘lib berdi. So‘ng, o‘rnidan turib  chiqib  ketdi. Shu  asnoda  Payg‘ambar (s.a.v.) kirib kelgan edi,

bo‘lgan voqeani aytib berdim. Payg‘ambar (s.a.v.): «Kimki qizlariga ana shunday muruvvat qo‘lini cho‘zsa, ular uni do‘zax otashidan parda bo‘lib to‘sib turgaylar», ­ dedi».

Bundan tashqari, islom ta’limotida ayol ona timsolida nihoyatda ulug‘landi. Qur’oni karim oyatlari onaning buyukligini e’tirof etib: «Biz insonga ota­onasini (rozi qilishni) amr etdik. Onasi uni zaiflik ustiga zaiflik bilan (qornida) ko‘tarib yurdi. Uni ko‘krakdan ajratish (muddati) ikki yil(da bitar). (Biz insonga buyurdikki,) Sen menga va ota­onangga shukr qilgin!...» (Luqmon, 14), degan ilohiy amrni qayd qiladi. Demak, ona homiladorlik vaqtidan to farzand dunyoga kelgunga qadar bir qancha mashaqqatlarni boshidan kechiradi. Shuning uchun ham farzandda otadan ko‘ra onaning haqqi ko‘proq bo‘ladi. Shu maqsadda Payg‘ambar (s.a.v.) o‘z hadisida jannatni onalar oyog‘i ostiga to‘shab qo‘yadi.

Ko‘rib o‘tganimizdek, islomdan oldingi davrlarda ayollarning nafaqat huquqlari poymol etilgan, balki ular insoniy jamiyatda inson sifatida o‘z o‘rinlariga ega emasdilar. Ayol o‘zi aslida bashariyat ko‘payishining sababchisi, odamzod bolasining boqiy bo‘lishi vositasi, ilm, kamolot, fazilat ahli, qahramonlar va buyuk kishilarning onasidir. U hayotning har bir jabhasida g‘amxo‘rlik va mehrga haqlidir. Shuning uchun islom o‘z nurini socha boshlagach, ayolni jamiyatning yetuk a’zosi hisoblab, uning huquqlarini qaror toptirdi va ayolning maqomini ko‘tardi, ayolni sotib olinadigan yoki sotib yuboriladigan shaxsiy mulk hisoblanishidan xalos etdi va unga insoniy o‘zlikni berdi.

Payg‘ambar (s.a.v.)ning Arafot tog‘ida qilgan xutbasida shunday deyiladi: «Ey insonlar! Ayollar haqlariga rioya etingiz. Ular bilan mehr­shafqat ila muomalada bo‘lingiz. Ularning haqlari xususida Allohdan qo‘rqingiz! Ayollar sizlarga tangrining omonatidir. Ularni Alloh nomi bilan oldingiz. Ular amri ilohiy ila sizlarga halol bo‘ldi. Sizlarning xotinlaringiz ustida haqlaringiz bo‘lgani kabi, xotinlaringizning ham sizlarda haqlari bor».

Islom ta’limoti ayolni hayotning barcha jabhalarida: ilm olishda, mehnat qilishda, meros olishda, jamiyat taraqqiyotida faol qatnashishda erkak bilan teng huquqli qildi. Johiliya davridagi ayollarni tahqirlash, zulm qilish, boylikning bir qismi sifatida meros bo‘lib qolish hamda cheksiz xotinga uylanish kabi illatlarni taqiqladi.

Islom ilm­ma’rifat sohasida ham ayollarni erkaklar bilan teng huquqli qildi. Payg‘ambar (s.a.v.)ning: «Ilm talab qilish har bir muslim va muslima uchun farzdir»degan hadislari mashhurdir. Ayol kishi nafaqat ta’lim olish, dars, xutba va va’z eshitishga haqli, balki ta’lim berish, o‘qitish va boshqa ilmiy ishlar bilan mashg‘ul bo‘lish huquqiga ham ega. Ko‘plab muslima ayollar ilm­fan va madaniyat sohasida ulkan yutuqlarga erishganliklari fikrimizning dalilidir. Bundan tashqari, muslima ayol jamiyat, siyosat va shariat sohalarida ham o‘z fikriga ega. Payg‘ambar (s.a.v.) davrida ham ayollar diniy, siyosiy, ijtimoiy­iqtisodiy sohalarda u zotga murojaat qilishgan va o‘z fikrlarini bildirishgan. Islomda muslima ayolning to‘g‘ri fikrini Alloh taoloning o‘zi ham eshitib, u haqda oyat tushirganligi ma’lum va mashhurdir: «(Ey Muhammad) Alloh siz bilan o‘z eri haqida bahslashayotgan va Allohga shikoyat qilayotgan (ayol)ning so‘zini eshitdi» (Mujodala, 1).

Xulosa qilib aytganda, Islom jamiyatda ayollarning maqomini ko‘tardi va ko‘p narsada ozodlik berdi, ularning insoniy fazilatlarini tahqirlashdan, insoniyat aqliga to‘g‘ri kelmaydigan zulmkor fojialardan xalos etdi. Jamiyatda ayol maqomi qo‘llab­quvvatlanib, uning tabiiy, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy huquqlari ta’minlandi.

Hozirgi zamon musulmon ayoli nafaqat ijtimoiy hayotda, balki ilm-ma’rifat, ma’naviyat va madaniyat sohalarida ham kamolotga erishish orqali eriga muxlis, soliha, vafodor xotin, farzandlarga mehribon ona, hamma ishni eplaydigan uddaburon bo‘lishi lozim. Shu bilan bir qatorda dinimiz ta’limoti erlarga xotinlari bilan nihoyat darajada xushmuomala, ma’ruf yo‘llar asosida hayot kechirishni buyuradi.

Bizning mamlakatimizda ham ayollarning o‘zlariga yarasha, jismoniy salohiyatlariga mos ravishda mehnat va kasb-hunarlar bilan shug‘ullanishlari uchun barcha sharoitlar muhayyo. Ayollar ehtiromi uchun alohida sanalarni “Oila yili”, “Ayollar yili” kabi nomlar bilan atalib kelishi, ko‘p bolali ayollarni ijtimoiy himoya qilinishi, har yili 8-martni xalqaro xotin-qizlar kuni sifatida dam olish kuni deb e’lon qilingani va hukumatimiz tomonidan o‘tkazilayotgan qator tadbirlarning barchasida ayollarimizga alohida ehtirom ko‘rsatilib kelinayotgani islom dinimiz ko‘rsatmalariga hamohangdir.

Muslim Atayev,

tarix fanlari nomzodi,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Fatvo bo‘limi xodimi