Mug‘ira ibn Shu’ba roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Alloh taolo onalaringizga oq bo‘lishni, qizlarni tiriklayin yerga ko‘mishni harom qilib, mumsik (zakot va ushr kabi zimmaga vojib bo‘lgan narsalarda baxil) bo‘lish va tama’ (olishga haqli bo‘lmagan narsani talab) qilishdan  qaytardi. Shuningdek, mish-mish gaplar tarqatish, ko‘p savol berish va mol-dunyoni behuda sarf qilish kabi ishlarni yomon ko‘radi”, dedilar” (Imom Buxoriy rivoyati). 

Ota-onaga oq bo‘lish gunohi kabira. Alloh taolo bandalarni O‘zigagina ibodat qilishga so‘ngra ota-onaga yaxshilik va itoat etishga buyurdi. Qur’oni karimda bunday marhamat qilindi:

“Rabbingiz, Uning O‘zigagina ibodat qilishingizni hamda ota-onaga yaxshilik qilishni amr etdi” (Isro, 23).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ota-onani haqorat qilish gunohi kabira”, dedilar. Sahobalar: “Ey Allohning Rasuli, farzand ota-onasini haqorat qiladimi?” deyishdi. “Ha, kim boshqaning otasini haqorat qilsa, o‘z otasini, onasini haqorat qilsa o‘z onasini haqorat qilgan bo‘ladi”, dedilar (Imom Buxoriy, Muslim rivoyati).

Abdulloh ibn Amr ibn Os rozillohu anhumodan rivoyat qilindi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Alloh rizosi ota-ona roziligida bo‘ladi. Ota-ona g‘azab qilganga u ham g‘azab qiladi”, dedilar” (Ibn Hibbon, Hokim rivoyati).  

Imom Navaviy rahmatullohi alayh: “Hadisda qarindoshlarga yaxshilik qilishga amr etilgan. Ona bolasiga mehribon, rahmli bo‘lgani, homiladorlik mashaqqati, dunyoga keltirish, tarbiyalash, unga xizmat qilish kabi ko‘plab mashaqqatlarni boshdan o‘tkazgani uchun yaxshilikka eng haqli zotdir”, degan.

Ota-onaning farzandlariga shafqatli bo‘lishi dinimizdagi muhim ko‘rsatmalardan biridir. Imom Navaviy rahmatullohi alayh aytadi: “Qizlarlarni tiriklayin ko‘mish gunohi kabiradir. Bu nohaq qasd qilish, silai rahmni uzishdir. Johiliyat davrida qiz bolani or bilib, ko‘mish odat bo‘lgani sabab hadisda go‘dak qizlarni tiriklayin yerga ko‘mish man’ etildi.

Ibn Hajar rahmatullohi alayh: “Hadisda qizlar turli-tuman ishlarni bajarishda o‘g‘il boladan zaif bo‘lgani sababli ularning haqini ta’kidlash ma’nosi ham tushuniladi”, degan.

Muqaddas didnimizda ko‘p gapirish qoralandi. Zero, ko‘p gapirish g‘iybat, chaqimchilik, yolg‘onchilik kabi qalb kasalliklariga sabab bo‘ladi. Ibn Hajar rahmatullohi alayh “mish-mish gaplar tarqatish” haqida shunday deydi: “Xatoga olib boradigan gapning makruhligi, boshqalarning so‘zlarini, bahslarini noaniq hikoya qilib berish, diniy ixtiloflarga sabab bo‘ladigan narsalarni so‘zlash kabilardan zararli illatlar kelib chiqadi”. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Eshitgan narsasini gapiraverishi, kishininig gunohkor bo‘lishiga kifoya qiladi” dedilar (Imom Muslim).

Bu qaytariq noto‘g‘ri, noaniq gapni o‘z ichiga oladi. To‘g‘ri va aniq gapni ishonchli odam hikoya qilib berishining zarari yo‘q. O‘ylagan narsasini gapirish insonning toyilishiga sabab bo‘ladi.

  Inson ko‘p gapirib gunohkor bo‘lishiga til sabab bo‘ladi. Shuning uchun Umar roziyallohu anhu: “Fitnadan saqlaning. Til qilichdek fitna keltirib chiqaradi”, degan. Ko‘p savol berish makruh amal. Hajjoj ibn Omir roziyallohu anhu rivoyat qiladi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ko‘p savol berishdan saqlaninglar”, dedilar. Alloh taolo mo‘minlarni bilmagan vaqtdagina so‘rashga buyurdi:

“Bas, (ey, Makka ahli!) Agar bilmaydigan bo‘lsangiz, (Tavrot, Injilni biladigan) zikr ahlidan so‘rangiz!” (Anbiyo, 7-oyat).

Ulamolar zaruratsiz savol berish mumkin emas deb ittifoq qilganlar. Ba’zi olimlar savol beruvchi va so‘ralgan odamga ozor bermagan zaruratsiz savol karohiyat bilan durust bo‘ladi. Ammo ikkisidan biriga ozor bersa savol berish halol emas deganlar. Boshqalari odamlarning xabarlari, moli, mushkullari haqida muayyan bir odam haqida so‘rash, u kimsa yoqtirmagan hollarda makruh bo‘ladi, deyishgan.

So‘rovchi izn so‘rash, masalani aniq bayon qilish, savolga tayyorgarlik ko‘rish, vaqtni olmaslik, biladigan narsasini so‘ramaslik, muhtoj bo‘lgan narsani so‘rash, o‘zi uchun savol berish, javobni shoshiltirmaslik, mas’ul bilmaydigan, tushunmaydigan narsani so‘ramaslik kabi savol berish odoblariga rioya qilishi lozim bo‘ladi.

Alloh taolo bandalar hojatlarini chiqarishi uchun mol beradi. Halol yo‘l bilan hojat chiqarish joiz. Dinimizda maqtalgan o‘rinlarga sarf qilish esa fazilatdir. Imom Navaviy: rahmatullohi alay: “Dunyo va oxiratga foydasi yo‘q o‘ringa sarf qilish, ushlab qolishning imkoni bo‘lib, saqlab qolmaslik molni behuda sarf qilish bo‘ladi”, degan.

Molni zakot, nafl sadaqalarga, qarindoshlik aloqalarini mustahkamlashga, muhtojlarga yordam berishga Alloh taolo rozi bo‘ladigan o‘rinlarga ishlatish shukr qilishdir. Imom ibn Sa’diy “Alloh taolo g‘azab qilgan va inson hayotiga zararli o‘ringa molni sarflash nafaqa vojib bo‘lgan vaqtda ojiz qolishiga sabab bo‘ladi”, degan. Molni yoshlarni aqlini zaiflashtirib, axloqini buzadigan, vaqtlarni behuda o‘tkazadigan turli-tuman o‘yinlar, mast qiluvchi ichimliklar kabi qaytarilgan o‘rinlarga sarflash isrofdir. Isrof esa haromdir. Qur’oni karimda shunday marhamt qilinadi:

“Shuningdek, yeb-ichingiz, (lekin) isrof qilmangiz! Zero, U isrof qiluvchilarni sevmagay” (A’rof, 31).

Manbalar asosida Bahriddin Jo‘rabek o‘g‘li tayyorladi.