Hofiz Bag‘aviyning to‘liq ismi: Abu Muhammad Al–Husayn ibn Mas’ud ibn Muhammad Al–Farro Al–Bag‘aviydir. “Muhyis sunnah”, “Imom” va “Shayxul Islom” degan nomlar ila e’tirof etilgan.

“Farro” so‘zi mo‘yna bilan shug‘ullanuvchilarga nisbatan ishlatiladi. Masalan: mo‘ynafurush va mo‘ynado‘z deyiladi.

“Bag‘aviy” so‘zi esa, Marv va Hirot oralig‘ida joylashgan Xurasonning (Bag‘) “Bag‘shur” shahriga nisbatan ishlatiladi.

Yoqut Hamaviyning “Mu’jamul buldon” da aytishiga qaraganda: Husayn ibn Mas’ud hijriy 433 yili tug‘ilgan.

Zarkaliyning so‘ziga qaraganda: hijriy 436 yili tug‘ilgan.

Husayn ibn Mas’ud Ahli sunna val jamoa e’tiqodida, Shofiiy mazhabida bo‘lgan.

Ilm talabida Hurasonning turli hududlariga safar qilgan. Shofiiy mazhabining faqihlaridan bo‘lib, ulug‘ muhaddis va musavvirlar  qatoridan joy olgan, dinning ustuni, sunnatning tiriltiruvchisi unvonlariga sazovor bo‘lgan.

Husayn ibn Mas’ud Bag‘aviy nihoyatda taqvodor, sabrli bo‘lgan. Rivoyat qilinishiga qaraganda biror darsni betahorat aytmagan. Asosan uning taomi non bo‘lib, undan boshqa taom emas, keyinchalik keksaygan vaqtida nonga yog‘ surib taomlangan zohid inson edi.

Shofiiy ulamolaridan At–Toj  As–subkiy Husayn ibn Mas’ud Bog‘aviyni shunday ta’riflaydi : “Al–Bog‘aviy ulug‘ imom, taqvodor, faqih, ilm bilan amalni jamlagan obid, mufassir va muxaddis olimdir.

Husayn ibn Mas’ud Bag‘aviyning tafsiri haqida “Kashfo‘z-Zunun” muallifi shunday deydi: “Besh yuz un oltinchi yilda vafot etgan Imom Husayn ibn Mas’ud Bag‘aviyning “Ma’olimut Tanzul tafsiri” O‘rtacha tafsirlardan bo‘lib, ulug‘ sahobalar, tobeiynlar va keyingi ulamolardan naql qilingan. Uni 805-yilda vafot etgan Ash-Shayx Tojuddin Abu Nasr Abdulvahob ibn Muhammad al–Husayn muxtasar qilgan”.

Mufassirlardan Al–Xozin o‘zning tafsiri muqaddimasida shunday yozadi: “Husayn ibn Mas’ud Bog‘aviyning tafsiri shu ilm sohasidagi  shubhadan holi, rost so‘zlarni jamlagan, shariat ahkomlari bayon etilgan, ajoyib  xabarlari va kissalari bilan o‘ralgan bebaho kitoblaridandir”.

Ustozlari:

• Abu Ali Hasayn ibn Muhammad ibn Ahmad Marzaviy.
• Abu Amr Abdulvohid ibn Ahmad ibn Abu Qosim Malihiy Hiraviy.
• Abul Hasan Ali ibn Yusuf Juvayniy.
• Abu Bakr Ya’qub ibn Ahmad Naysoburiy.
• Abu Ali Hasson ibn Sa’id Munay’iy.
• Abu Bakr Muhammad ibn Abdussomad Turobiy Marzaviy.
• Abu Qosim Abdul Karim ibn Abdulmalik ibn Tolha Naysoburiy Qurashiy, Xurason shayxi nomini olgan.
• Abu Solih Ahmad ibn Abdul Malik ibn Ali ibn Ahmad Naysoburiy.
• Abu Turob Abdulbofiy ibn Yusuf ibn Ali ibn Solih ibn Abdul Malik Marog‘iy Shofiiy.
• Umar ibn Abdul Aziz Fashshoniy.
• Abul Hasan Muhammad ibn Muhammad Shurayziy.
• Abu Sa’d Ahmad ibn Muhammad ibn Abbos Xatib Humaydiy.
• Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdussomad ibn Ahmad ibn Muso Javzoniy.
• Abu Ja’far Muhammad ibn Abdulloh ibn Muhammad ibn Muallim Tusiy.
• Abu Tohir Muhammad ibn Ali ibn Muhammad ibn Ali Zarrod.
• Abu Bakr Ahmad ibn Abu Nasr Ko‘foniy.
• Abu Mansur Muhammad ibn Abdul Malik Muzaffariy Saraxsiy.
• Abu Abdulloh Muhammad ibn Fazl ibn Ja’far Xiraqiy.
• Abu Hasan Ali ibn Husayn ibn Hasan Qurayniniy.
• Abu Hasan Abdur Rahmon ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Muzaffar Dovudiy.

Shogirdlari:

• Abu Mansur Muhammad Ibn As’ad ibn Muhammad, 571 yili vafot etgan.
• Muhaddis Abul Futuuh Muhammad ibn Muhammad ibn Ali Toiy Hamazoniy, 555 yili vafot etgan.
• Abul Makorim Fazlulloh ibn Muhammad Navqoniy.

Asarlari:

• “Maolimut tanzil fit tafsir”;
• “Sharhus sunnah”;
• “Masobiih”;
• “Jam’u bayna Sahihayn”;
• “Anvor fi shamoilil muxtor”;
• “Arba’ina hadisan”;
• “Majmu’atul fatovo”;
• “Tahzib fil fiqh” va boshqa ta’lifotlar.

Husayn ibn Mas’ud 80 yoshdan o‘tib 516 yili vafot etadi.

Manbalar asosida

Abdussomad Abdulbosit tayyorladi