Ijtimoiy tarmoqlar orqali diniy, ijtimoiy va siyosiy mavzulardagi turli fikrlar keng tarqaladi. Ayniqsa, jamiyatdagi dolzarb voqealarni diniy nuqtayi nazardan sharhlaydigan videolar va materiallar auditoriyaga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Psixologiyada manipulyatsiya insonga uning maqsadlarini yashirin tarzda o‘zgartirish yoki muayyan harakatga undashga qaratilgan ta’sir sifatida tavsiflanadi.

Axborot sohasida manipulyatsiya turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, voqeaning faqat bir qismini ko‘rsatish, kontekstni o‘zgartirish, his-tuyg‘ularni kuchaytirish, dalilsiz xulosalar chiqarish yoki auditoriyani “biz” va “ular”ga ajratish shular jumlasidandir.

Destruktiv targ‘ibot deganda jamiyatda ishonchsizlik, adovat, keskin qarama-qarshilik yoki ijtimoiy beqarorlikni kuchaytirishi mumkin bo‘lgan g‘oya va axborotlarni tarqatish usullari nazarda tutiladi.

YUNЕSKO axborot manipulyatsiyasi, dezinformatsiya va fitna chiqaruvchi kontentni raqamli muhitdagi muhim muammolar qatorida ko‘rsatadi. Tashkilot media va axborot savodxonligini rivojlantirish orqali odamlarni ma’lumotni tanqidiy tahlil qilishga chaqiradi.

Kontentda jamiyat doim ikki guruhga ajratilsa: “haqiqat bizda, boshqalar adashgan”, “xalq va ular”, “mo‘minlar va dushmanlar” kabi qarama-qarshiliklar muntazam takrorlansa, bu nafrat va adovat uyg‘otuvchi ma’lumotning bilgisidir.

Muayyan shaxs yoki tashkilotga jiddiy ayblov qo‘yiladi, ammo ishonchli manba, hujjat yoki tekshiriladigan dalil keltirilmaydi. Bunday holatda ham ijtimoiy beqarorlikni kuchaytiradigan axborot uzatilayotgan bo‘ladi.

Muallif faqat o‘z qarashini tasdiqlaydigan voqealarni tanlab, unga zid bo‘lgan faktlar yoki boshqa nuqtayi nazarlarni e’tiborsiz qoldirishi ham destruktiv targ‘ibot belgilaridan hisoblanadi.

Qo‘rquv, g‘azab, nafrat, aybdorlik yoki adolatsizlik hissini kuchaytirish orqali auditoriyani dalilni tekshirishdan ko‘ra emotsional reaksiyaga undash ham manipulyativ usullardan biridir.

Diniy mavzudagi kontentda oyat yoki hadis keltirilib, keyin undan muayyan siyosiy yoki ijtimoiy xulosa chiqarilsa, manbaning asl ma’nosi va bu haqdagi ulamolarning xulosalarini ham o‘rganish zarur.

Diniy matndan foydalanishning o‘zi manipulyatsiya emas. Muammo matnning ma’nosini o‘zgartirish, kontekstdan uzish yoki unga mavjud bo‘lmagan ma’noni yuklash holatida yuzaga keladi.

Destruktiv axborot kontentida ba’zan turli, bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan voqealar yagona rejaning qismlari sifatida talqin qilinadi.

Masalan, “avval shu voqea bo‘ldi, keyin bu qaror qabul qilindi, demak, ikkalasining ortida ham bitta maqsad bor”.

Bunday xulosa uchun voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tasdiqlovchi ishonchli dalillar zarur. Aks holda bu faqat taxmin bo‘lib qoladi.

Dezinformatsiya odam yoki guruhni aldash yoki manipulyatsiya qilish maqsadida ataylab yolg‘on yoki chalg‘ituvchi axborot tarqatishdir. E’tibor qiladigan jihati har qanday xato ma’lumot dezinformatsiya bo‘lmaydi.

Ma’lumotning noto‘g‘ri ekani bilan birga, uni tarqatgan shaxsning niyati va axborotni qanday taqdim etgani ham muhim.

Axborotni tanqidiy qabul qilish fikrni rad etish emas, aksincha, dalilni tekshirish, kontekstni o‘rganish va xulosani mustaqil ravishda shakllantirishdir.

Media va axborot savodxonligini axborotni tanqidiy baholash va raqamli muhitda ongli qaror qabul qilish ko‘nikmalari shakllantiradi.

Shermuhammad Boltayev,

Xorazm viloyati Shayx Qosim bobo

masjidi imom-xatibi