Bandalarini O‘zining muqaddas, mo‘jiz Kalomini o‘qishni o‘rganish baxtiga musharraf etgan Alloh taologa behad hamdu sanolar bo‘lsin.

O‘z ummatlariga: «Sizlarning eng yaxshilaringiz Qur’onni o‘rganib, uni boshqalarga o‘rgatganingizdir»  deya, ularni ushbu Kalomi Rabboniyning ta’limiga targ‘ib qilgan va bunda o‘zi eng go‘zal namuna bo‘lgan Nabiyimiz Muhammad mustafoga Allohnig salotu salomlari bo‘lsin.

Qur’oni karimni ohang  bilan o‘qish masalasida sahobalar va tobeinlarda bo‘lganidek, faqih imomlarimiz o‘rtalarida ham ixtilof mavjud. Biz quyida ularning bu boradagi fikrlari va dalillarini keltirib o‘tamiz:

1. Molikiy va hanbaliy mazhablari

Ushbu mazhab sohiblari Qur’oni karimni ohang  bilan o‘qishni makruh deydilar. Bu so‘z Anas ibn Molik, Said ibn Musayyab, Said ibn Jubayr, Qosim ibn Muhammad, Hasan Basriy, Ibrohim Naxaiy, Ibn Siriynlardan naql qilingan.

1. Hanafiy va shofe’iy mazhablari

Bu mazhab sohiblari Qur’oni karimni ohang  bilan o‘qishni joiz deydilar. Bu hukm Umar ibn Xattob, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Mas’ud, Abdurrahmon ibn Asvad ibn Zaydlardan naql qilingan. Mufassirlardan Abu Ja’far Tabariy, Abu Bakr ibn Al-Arabiy ushbu fikrni qo‘llaganlar[1].

Molikiy va Hanbaliylarning dalillari

Mazkur mazhab sohiblari Qur’oni karimni ohang bilan o‘qish makruhligiga quyidagi hadislarni dalil sifatida keltiradilar:

عن حذيفة بن اليمان عن رسول الله صلى الله عليه و سلم أنه قال :  إقرؤا القرآن بلحون العرب

و أصواتها و إياكم و لحون أهل الفسق وأهل الكتابين فإنه سيجيء من بعدي قوم يرجعون بالقرآن ترجيع الغناء و الرهبانية و النوح لا يجاوز حناجرهم مفتونة قلوبهم و قلوب من يعجبهم شأنهم يتخذون القرآن مزامير يقدمون الرجل ليس بأفقههم و لا أعلمهم ما يقدمونه إلا ليغنيهم"رواه الترمذي

Huzayfa ibn al-Yamonidan rivoyat qilinadi: Rasululloh (sollallohu alayhi vasallam): “Qur’onni arablarning ohanglari va ovozlarida o‘qingiz. Ahli fisq va ahli kitoblarning ohanglaridan chetlaning! Chunki, mendan keyin bir qavm kelib Qur’onni qo‘shiqchilar, rohiblar va o‘lgan odamga yig‘lovchilarning ohangiga o‘xshatib ohang bilan qiroat qiladilar. (Qur’on) ularning tomoqlaridan pastiga o‘tmaydi. Ularning va ularning ishini yoqtirgan kishilarning qalblari fitnalangandir. Ular Qur’onni o‘zlariga “nay” qilib oladilar. Ular  faqih ham, olim ham bo‘lmagan kishini oldinga chiqarib qo‘yadilar. Uni o‘zlariga kuylab berishi uchungina olib chiqadilar”,-dedilar”. Bayhaqiy “Shuabul iymon” da rivoyat qilgan.

Imom Jazariy: “Hadisdagi “لحون” so‘zi “لحن” kalimasining ko‘pligi bo‘lib, undan ovozni tarannum bilan chiqarish, Qur’on, she’r yoki qo‘shiqda ovozni go‘zal qilish tushuniladi”-deydilar.

Yuqoridagi hadisdagi ahli fisqdan murod: biror harfni ziyoda qiladigan yoki kamaytiradigan darajada Qur’onni o‘zining aslidan chiqarib qiroat  qiladiganlardir. Chunki, bu ish barcha ulamolarning ijmosiga ko‘ra haromdir.

Ahli kitoblar esa yahudiy va nasorolardir. Ularning ohangi bilan o‘qish deganda ularning Tavrot va Injilni o‘qiganlari kabi o‘qish tushuniladi[2].

عن بن عباس، قال: كان لرسول الله - صلى الله عليه وسلم - مؤذن بُطَرِّب،فقال النبي صلى الله عليه وسلم إن الأذان سهلٌ سَمْح فإن كان أذانك سَهْلاً سَمْحًا، وإلاّ فلا تؤذن».رواه الدارقطني و اسناده ضعيف جدا

Ibn Abbos roziyallohu anhu dan rivoyat qilinadi. U zot aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning tatrib (ya’ni ohang) bilan azon aytadigan muazzinlari bor edi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam unga:

 “Azon yengil, muloyimdir. Agar (sening ham) azoning yengil, muloyim bo‘lsa, (azon aytgin). Bordi-yu, undoq bo‘lmasa, azon aytma”,-dedilar”. Doriqutniy o‘z sunanida rivoyat qilgan. Rivoyat isnodi juda zaif[3].

Abdulvahhob al-Molikiydan rivoyat qilishicha, imom Molik Qur’onni ohang  bilan qiroat qilish haromligini aytgan. Buni Abu Toyyib Tabariy, Movardiy, Ibn Hamdon Hanbaliy ahli ilmlarning ko‘pchiligidan rivoyat qilganlar.

Ibn Battol, Iyoz, molikiylardan Qurtubiy, Bandaniyjiy, G‘azzoliy bu ish makruh ekanini rivoyat qilish-gan[4].

Va yana aytadilar: albatta ohang  va kuyga solib tilovat qilish Allohning kalomiga ziyodalikni olib keladi ya’ni mad yo‘q joyni mad qilib tilovat qiladi shu sabali bir harf bir necha harfga ziyoda bo‘ladi vaxolanki bu holat joiz emasdur. Shuningdek ohang va kuyga solib tilovat qilish eshituvchilarning qalblarini ohang  va kuy ila band qiladi va Quroni karim ma’nolariga e’tiborni, tadabbur va tafakkurni yo‘q bo‘lishiga olib keladi.

Imom Molikdan namozda ohangga solib tilovat qilish haqida so‘ralganida, U zot menga yoqmaydi, albatta u kuydur, pul topish uchungina uni kuyga soladilar degan ekanlar.

Imom Ahmad: lahnga solib o‘qish menga yoqmaydi, lahnga solib o‘qish bid’atdir, unga quloq tutmagin (eshitmagin) deganlar.

Va yana U zotdan tilovatdagi lahn haqida so‘ralganida, so‘rovchiga, isming nima dedilar, so‘rovchi Muhammad degan edi, seni ismingni Muuuhaaaamaaad deb aytilishi senga yoqadimi dedilar[5].

Hanafiy va Shofeiylarning dalillari

Mazkur mazhab sohiblari Qur’oni karimni tarannum bilan o‘qish joizligiga quyidagi dalillarni keltiradilar:

Abu Hurayra roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qiladi: “Qur’onni tag‘anniy (tarannum) bilan tilovat qilmagan bizdan emas”[6].

عَنْ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَال َرَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ: زَيِّنُوا الْقُرْآن َبِأَصْوَاتِكُمْ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ

Baro ibn Ozib roziyallohu anhu dan rivoyat qilinadi:

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Qur’onni ovozlaringiz bilan ziynatlangiz”,-dedilar”[7].

عن البراء بن عازب رضي الله عنه قال: سمعت رسول الله يقول: حسنوا القرآن بأصواتكم فإن الصوت الحسن يزيدالقرآن حسنا

Baro ibn Ozib roziyallohu anhu rivoyat qiladi: “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: “Qur’onni ovozingiz bilan go‘zal qiling! Chunki, go‘zal ovoz Qur’onning go‘zalligini ziyoda qiladi”,-deganlarini eshitdim”[8].

عَن قَتَادَة عَن أنس قَالَ قَالَ رَسُول الله صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم َ  إِن لكل شَيْء حلية وَحلية الْقُرْآن الصَّوْت الْحسن

Anas ibn Molik roziyallohu anhu Nabiy sollallohu alayhi vasallam dan rivoyat qiladi: “Har bir narsaning ziynati bo‘ladi. Qur’onning ziynati chiroyli ovozdir” degan[9].

حَدَّثَنَا مُوسَى بن هَارُونَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بن حَمَّادٍ النَّرْسِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بن الْوَرْدِ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ عُبَيْدَ اللَّهِ بن أَبِي نَهِيكٍ ، يَقُولُ : بَيْنَمَا أَنَا وَاقِفٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بن السَّائِبِ بن أَبِي السَّائِبِ إذ مر بنا أبو لبابة ، فاتبعناه حتى دخل بيته ، فاستأذناه فأذن لنا ، فإذا رث المتاع رث الحال ، فقال من أنتم ؟ فانتسبنا له ، فقال مرحبا وأهلا تجار كسبة ، فسمعته يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ ، قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ : فَقُلْتُ : يَا مُحَمَّدُ ، أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَكُنْ حَسَنَ الصَّوْتِ ؟ قَالَ : يُحَسِّنُهُ مَا اسْتَطَاعَ

Ibn Abu Mulaykadan rivoyat qilinadi. U zot aytadi: “Men Ubaydulloh ibn Abu Nahiyk shunday deganini eshitdim: “Men Abdulloh ibn Soib ibn Abu Soib bilan turganimda oldimizdan Abu Luboba o‘tib qoldi. Biz uning orqasidan yurib bordik. U uyiga kirganida undan (uyiga kirishimizga) ruxsat so‘radik. Abu Luboba kirishimizga izn berdi. Qarasak, uning uyi xaroba, o‘zi og‘ir ahvolda hayot kechirar ekan. U: “Sizlar kimsizlar?” deb so‘radi. Biz unga nasabimizni aytdik. U: “Kasaba savdogarlari xush kelibsiz!” dedi. Men uning shunday deganini eshitdim: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Qur’onni ohang bilan o‘qimagan bizdan emas!” deganlar”. Ibn Abu Mulayka (so‘zida davom etib) aytadi: “Men: “Ey Muhammad, agar kishida chiroyli ovoz bo‘lmasa, (u holda nima qiladi)”-deb so‘ragandim. U: “Qodir bo‘lganicha chiroyli qiladi”, dedi”[10].

Ibn Battol bir guruh sahoba va tobe’inlardan Qur’onni ohang bilan tilovat qilish joizligini rivoyat qilgan. Imom Navaviy “Tibyon”da buni alohida ta’kidlagan[11].

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَا أَذِنَ اللَّهُ لِشَيْءٍ مَا أَذِنَ لِلنَّبِيِّ أَنْ يَتَغَنَّى بِالْقُرْآنِ

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:

Nabiy sollallohu alayhi va sallam: “Alloh hech bir narsani Nabiyning Qur’onni tag‘anniy bilan o‘qiganini tinglaganchalik tinglamagan” dedilar[12].

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَا أَذِنَ اللَّهُ لِشَيْءٍ مَا أَذِنَ لِنَبِيٍّ حَسَنِ الصَّوْتِ يَتَغَنَّى بِالْقُرْآنِ يَجْهَرُ بِهِ.

Muslim rivoyatida: “Alloh chiroyli ovozli payg‘ambar Qur’onni tag‘anniy bilan ovoz chiqarib o‘qiganini tinglaganchalik biror narsani tinglamagan”, deyilgan[13].

حدثنا محمد بن خلف أبو بكر حدثنا أبو يحيى الحماني حدثنا بريد بن عبد الله بن أبي بردة عن جده أبي بردة عن أبي موسى رضي الله عنه عن النبي صلى الله عليه و سلم قال له  : يا أبا موسى لقد أوتيت مزمارا من مزامير آل داود

Abu Muso Ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha, Nabiy sollallohu alayhi va sallam unga: “Ey Abu Muso, senga Dovud oilasining naylaridan biri berilgan ekan” degan ekanlar[14].

Rivoyatda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Abu Musoning ovozidagi ohang yoqimli bo‘lgani bois majoziy ma’noda uni nayga o‘xshatdilar.  “Dovud oilasining nayi” deganda U zotning Zaburni qiroat qilgandagi ovoz ohanglari ko‘zda tutilgan[15].

Dovud alayhis salom juda chiroyli ovoz sohibi bo‘lgan. Abu Muso Ash’ariy roziyallohu anhuning Qur’onni chiroyli ovozda tilovat qilishi, Nabiy sollallohu alayhi va sallam uning qiroatini eshitib, ovozini Dovud alayhis salomning ovoziga o‘xshatishlari juda mashhur voqea. Bu xususda ko‘plab rivoyatlar vorid bo‘lgan .

أخبرنا الحسين بن أحمد بن بسطام بالأبلة حدثنا عبد الله بن جعفر البرمكي حدثنا يحيى بن سعيد الأموي عن طلحة بن يحيى عن أبي بردة عن أبي موسى الأشعري قال : استمع رسول الله صلى الله عليه وسلم قراءتي من الليل فلما أصبحت قال : يا أبا موسى استمعت قراءتك الليلة لقد أوتيت مزمارا من مزامير آل داود  قلت : يا رسول الله لو علمت مكانك لحبرت لك تحبيراقال شعيب الأرنؤوط : إسناده على شرط مسلم

Abu Muso Ash’ariy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. U zot aytadi: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam tunda qiroatimni tinglabdilar. Tong otgach, u zot: “Ey Abu Muso, kecha tunda qiroatingga quloq tutdim. Senga Dovud oilasi naylaridan biri berilgan ekan”,- dedilar. Shunda men: “Ey Rasululloh, agar sizning borligingizni bilganimda, siz uchun (qiroatimni) yanada ziynatlagan bo‘lardim”,-dedim”[16].

Abu Ya’lo “Musnad”da keltirgan rivoyatda aytilishicha, o‘shanda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning yonlarida Oisha roziyallohu anho onamiz ham bo‘lganlar. Ikkovlari ketayotganlarida Abu Muso roziyallohu anhu uyida Qur’on tilovat qilayotganini eshitib qolib, biroz turib qolishadi. So‘ng yo‘llarida davom etishadi. Tong otganida Nabiy sollallohu alayhi vasallam Abu Muso Ash’ariyga kechasi uning tilovatini eshitishganlarini aytganlarida, u: “Agar siz eshitayotganingizni bilganimda, bundanda chiroyliroq o‘qishga harakat qilardim”,-deydi[17].

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ سِنَان ٍ، قَالَ : حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ قَالَ: صَلَّيْتُ خَلْفَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ فَمَا سَمِعْتُ صَوْتَ صَنْجٍ، وَلا بَرْبَطٍ، وَلا نَايٍ أَحْسَنَ مِنْ صَوْتِهِ

Abu Usmon Nahdiy rivoyat qiladi: “Men Abu Muso Ash’ariyning orqasida namoz o‘qidim. Men uning ovozidan chiroyliroq sanjning ham, barbatning ham, nayning ham ovozini eshitmaganman”[18].

“Sanj” misdan yasalgan bir-biriga urib chalinadigan musiqa asbobi. Ularning biri bilan ikkinchisi uriladi. “Barbat” unga o‘xshash musiqa asbobi. “Nay” qanday ekani hammaga ma’lum[19].

أخبرنا محمد بن الحسن بن قتيبة قال حدثنا نوح بن حبيب قال حدثنا وكيع قال حدثنا شعبة عن معاوية بن قرة أنه سمع عبد الله بن المغفل يقول قرأ النبي صلى الله عليه وسلم عام الفتح فرجع في قراءته قال معاوية لولا أني أكره أن يجتمع الناس علي لحكيت قراءته

Muoviya ibn Qurra rivoyat qiladi: Men Abdulloh ibn Mug‘affalning shunday deganini eshitdim: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam fath yili ulovlari ustida ketayotganlarida Fath surasini ohang bilan qiroat qildilar”,-Muoviya aytadi- Agar atrofimizga odamlar to‘planishini karih ko‘rmaganimda, u zot sollallohu alayhi vasallamning qiroatlarini o‘qib berardim”. Muttafaqun alayh[20].

Ushbu mazhab sohiblari yana dalil sifatida aytadilarki: “Qur’onni tarannum bilan o‘qish kishini o‘ziga jalb qiladi va uni shu Qur’onni diqqat bilan tinglashga undaydi. Bu esa o‘z-o‘zidan uning tinglovchi ruhiyati va qalbiga ta’sirini benihoyat oshiradi”[21].

Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu Alqama al-Asvadning qiroatini (ovozi yoqimli bo‘lgani bois) yoqtirar edi. Alqama u zotga Qur’onni o‘qib berardi. Qachon qiroatni tugatsa, u zot unga:”Ota-onam sizga fido bo‘lsin! Yana davom eting”,-der edi[22].

عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه أنه كان يقول لأبي موسى رضي الله تعالى عنه ذكرنا ربنا فيقرأ أبو موسى ويتلاحن وقال مرة من استطاع أن يغني بالقرآن غناء أبي موسى فليفعل

Imom Tabariy Hazrat Umar ibn Xattob roziyallohu anhu haqida shunday rivoyat qiladi:”Hazrati Umar Abu Muso Ash’ariyga :”Bizlarga Robbimizni eslating”,-deganlarida Abu Muso Qur’onni ohang bilan qiroat qilar edi. Shunda Umar: “Kim Qur’onni Abu Musoning ohangiga o‘xshab ohang bilan o‘qiy olsa, shunday qilsin”,-der edilar[23].

Muhammad Ali as-Sobuniy O‘zlarining “Rovai ul-bayan fi tafsiru oyat al-ahkom min al-qur’on” asarida har ikki mazhabning hukmlari va dalillarini keltirgandan so‘ng xulosa o‘rnida shunday deydilar: “Agar siz chuqurroq o‘ylab ko‘rsangiz, faqihlar orasidagi ixtilof asliy emas, balki, shakliy ekanligini ko‘rasiz. Binobarin, faqihlar Qur’onni tajvid qoidalariga  xalal yetkazadigan ohanglar bilan o‘qish harom ekanligiga ittifoq qilganlar. Buning misoli quyidagicha: cho‘zish mumkin bo‘lmaganni cho‘zib o‘qish, cho‘zilishi zarur bo‘lganni cho‘zmaslik, ingichka o‘qilishi zarur bo‘lgan yo‘g‘on qilib o‘qish, yo‘g‘on o‘qilishi zarur bo‘lganni ingichka qilib o‘qish, idg‘om lozim bo‘lgan o‘rinlarda izhor o‘qish yoki izhor lozim bo‘lgan o‘rinlarda ixfo qilish va shu kabilar. Qur’onning hukmlari va tilovat odoblariga e’tibor bermasdan  o‘zgalarni qoyil qoldirish va ovozning go‘zalligini boshqalarga namoyon qilishni asosiy maqsad qilib olgan holda tilovat qilishga kelsak, bu ishning haromligi borasida ixtilof yo‘q”[24].

Imom Abu Ja’far Ahmad ibn Muhammad at-Tahoviy al-Hanafiy rahmatullohi alayhi: “Qur’onni tag‘anniy bilan tilovat qilmagan bizdan emas” hadis haqida bahs yuritib quydagi so‘zni aytganlar: “Hadisdagi tag‘anniy so‘zidan ko‘zlangan maqsad Quron tufayli, undan boshqa barcha narsalardan behojat bo‘lishdir”.

Barchaga  ma’lumki tajvid qoidalarini nazariy jihatdan bilish farzi kifoyadir. Unga amal qilish har bir tilovat qiluvchi uchun farzi a’yndir. U’jb va riyodan saqlanish ham farz hisoblanadi. Shunday ekan Alloh taoloning o‘zi bizlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlasin. Nafsimizga tashlab qo‘ymasin.

Toshkent islom instituti 4-kurs talabasi

 Tojiddinov Abdussomad Abdulbosit o‘g‘li

[1]   Muhammad Ali as-Sobuniy. Rovai’ al-bayon fi tafsiri oyat al-ahkom min al-qur’on.Al-maktabat ul-asriyya Bayrut-Livan-2011. B. 584.

Jaloliddin Abdurrahmon Suyutiy.Al-Itqon fi ulum al-qur’on. Livan.: Dorul fikr-1996. J.1 B.270.

[2] Ali ibn Sulton Muhammad al-Qori.  Mirqot al-mafotih sharh Mishkot al-masobih.Dor al-fikr. Bayrut 2002.7-juz. B. 584.

[3]  Ali ibn Umar ad-Doroqutniy. “Sunan ad-Doroqutniy”.Dor al-kutub al-ilmiyya.Bayrut-2003. 2-juz B. 86.

أخرجه الدارقطنى (2/86) . وأخرجه أيضًا : ابن حبان فى الضعفاء (1/137 ترجمة 60 إسحاق بن أبى يحيى الكعبى)

 وقال : ليس لهذا الحديث أصل من حديث رسول الله  - صلى الله عليه وسلم -

[4] vvv.muxlis.uz saytidan

[5] Muhammad Ali as-Sobuniy. Rovai’ al-bayon fi tafsiri oyat al-ahkom min al-qur’on.Al-maktabat ul-asriyya Bayrut-Livan-2011. B. 585.

[6] Muhammad ibn Abdulloh al-Xotib at-Tabriziy.Mishkatul masobih. Livan-Bayrut -1985.J.1. B. 496.

Ahmad ibn Hanbal. Musnad al-Imom Ahmad ibn Hanbal.Bayrut-Livan.:Muassasa ar-risola-1999.7-juz. B. 375. Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdurrahmon ad-Dorimiy.Sunan ad-Dorimiy Bayrut Livan 1987.1-juz. B. 454.

Abu Bakr Ahmad ibn Husayn ibn Ali al-Bayhaqiy.As-sunan ul-kubro.Bayrut-Livan 1998. 2-juz. B54.

[7] Ahmad ibn Shuayb an-Nasoiy. “Sunan an-Nasoiy”. Bayrut-Livan.:Dor al-ma’rifa-2007.1-juz. B.348

Muhammad ibn Yazid Qazviniy. Sunan Ibn Mojja. Bayrut-Livan.: Dor al-fikr-1998.1-juz. B.426.

Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdurrahmon ad-Dorimiy. Sunan ad-Dorimiy Bayrut Livan 1987. 2-juz B.4751-juz. B.548.

Abu Bakr Ahmad ibn Husayn ibn Ali al-Bayhaqiy.As-sunan ul-kubro. Bayrut-Livan 1998. 2-juz. B. 53.

[8] Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdurrahmon ad-Dorimiy. Sunan ad-Dorimiy Bayrut Livan 1987. 2-juz B.475.

Abu Bakr Ahmad ibn Husayn ibn Ali al-Bayhaqiy.Shuab al-iymon. Riyoz.: Maktaba  ar-Rushd-2003.  2-juz. B.386.

Muhammad ibn Abdulloh al-Xotib at-Tabriziy. Mishkatul masobih Livan-Bayrut -1985. 1-juz  B.499.

أخرجه الدارمي: حديث/ 3501، 2/565، والبيهقي في شعب الإيمان

[9] www.quron.uz/qiroat/qiroat-ilmi/1279-maqola

[10] Abu Dovud Sulaymon ibn Ash’as as-Sijistoniy al-Azdiy. “Sunani Abu Dovud”. Bayrut-Livan. Dor al-ma’rifa-2001.1-juz. B. 480. Abu Bakr Ahmad ibn Husayn ibn Ali al-Bayhaqiy.As-sunan ul-kubro. Bayrut-Livan 1998.2-juz. B.54.

[11] www.quron.uz/qiroat/qiroat-ilmi/1279-maqola

[12] Sahih Muslim  5024-hadis.

[13] Sahih Muslim 2120-hadis.

Muhammad ibn Abdulloh al-Xotib at-Tabriziy. Mishkatul masobih Livan Bayrut -1985. 1-juz B.495.

Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy “Nabiy sollallohu alayhi vasallamning Qur’onda mohir bo‘lgan kishi haqidagi so‘zlari” bobida zikr qilgan.

Hadisning sharhini Ibn Hajar Asqaloniy Fath ul-boriy kitobining 13-juzi 444-445-betlarida keltirgan.

Boshqa manbalar: Sahihi Muslim 2-juz B.192. Sunani Abu Dovud 8-kitob, 200-bob. Sunan an-Nasoiy 11-kitob83-bob. Sunan ad-Dorimiy 2-kitob171-bob.

[14] Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy.Al-Jome as-sahih. Bayrut-Livan.: Dor ar-risola al-olamiyya-2011.6-juz. B.195.  Muslim ibn al-Hajjoj al-Qurashiy. Sahihi Muslim. Bayrut-Livan.: Dor al-ilm-1999..1-juz. B.546.

[15] Muhammad Ibn Muhammad ibn Abdurrazzoq. Toj al-urus min javohir al-qudus. Bayrut-2006. 2-juz. B.262.

[16] Muhammad ibn Hibbon ibn Ahmad. Sahihi ibn Hibbon. Bayrut-livan.:Muassasa ar-risola-1993. 16-juz. B. 169. 7197-hadis.

[17] www.quran.uz/qiroat/qiroat-ilmi/1279-maqola

[18] Abu Avona Ya’qub ibn Ibrohim. Musnad Abu Avona. Bayrut-Livab.: Dor al-ma’rifa-1996. 2-juz. B.486. Imoduddin Ismoil ibn Kasir. Fazoilul Qur’on. Bayrut-Livan.: Dor al-kutub al-ilmiyya-1990. B. 162.3166-hadis.

[19] Imom, hofiz Ahmad ibn Ali ibn Hajar al-Asqiloniy. Fath al-Boriy bi-sharh sahih al-Buxoriy.

Dor al-hadis. Qohira 2004. 20-juz. B.145.

[20] Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy.Al-Jome as-sahih. Bayrut-Livan.:Dor ar-risola al-olamiyya-2011. 6-juz. B. 135.

[21] Ismoil ibn Mustafo Istanbuliy Tafsir ruh al-bayon.Dor ihyo at-tiros al-arabiy.  J.1.  B.257.

[22] Muhammad Ali as-Sobuniy. Rovai’ al-bayon tafsiru oyat al-ahkom min al-qur’on.Al-maktabat ul-asriyya. Bayrut-Livan.: 2011. B. 585.

[23] Imoduddin Ismoil ibn Kasir. Fazoilul Qur'on.Bayrut-Livan.: Dor al-kutub al-ilmiyya-1990. B.114.

[24] Muhammad Ali as-Sobuniy. Rovai’ al-bayon fi tafsiru oyat al-ahkom min al-qur’on. Al-maktabat ul-asriyya. Bayrut-Livan.: 2011. B. 586