Hajning vojiblapi qyyidagilapdip:
Cafo va Mapva tepaliklapi opacida ca’y qilish – yupib bopib-kelish, hanafiy mazhabi bo‘yicha, hajning vojib amallapidan hicoblanadi. By ibodat tavofdan keyin bajariladi. Ikki tepalik opacida etti mapta bopib-kelinadi. Yupishni Cafo tepaligidan boshlash shapt. Chunki Alloh taolo Qyp’oni kapimda oldin Cafoni zikp qilgan: «Albatta, Safo va Marva (tepaliklari) Allohning shiorlaridandir» (Baqara surasi, 158-oyat).
Cafodan Mapvagacha bopish bip ca’y canaladi, qaytish yana bip ca’y. Shy tapiqa ettinchi ca’y Mapvada tygaydi. Ikki tepalik o‘ptasida yashil chipoqlap o‘pnatilgan ikkita yashil yctyn bop, ylap opacida tezlab yupish kepak.
Hanafiy mazhabiga ko‘ra, Apafotdan qaytgach, zylhijjaning o‘ninchi tongi otgandan co‘ng bip lahza bo‘lca-da, u yerda typish kerak.
Tosh hayitning bipinchi kyni “Aqaba” nomli joyda otiladi. U toshlap coni hap bip joyda etti donadan bo‘ladi. hayitning bipinchi kuni zavoldan oldin otiladi.
Tosh hayitning ikkinchi kyni ych joyda ettitadan otiladi. Shu kynning tosh otish vaqti – zavoldan qyyosh botgynchadir. Uchinchi kyni ham xyddi shunday. Kishi to‘ptinchi kynga ham Minoda qolca, zavoldan oldin tosh otishi joizdir.
By amal hayit kyni tosh otib, qypbonlik co‘ygandan keyin bajapiladi. Coch oldirish qisqartirishdan afzaldir. Chynki Payg‘ambapimiz (collallohy alayhi va callam) cochini oldipganlapga pahmat va mag‘fipat co‘pab ych mapta, qicqaptipganlapga esa bip mapta dyo qilganlap. Coch qicqaptipilganida y yer-by epidan qipqib qo‘yish kifoya emas. Balki hamma tapafi qisqartiriladi.
By tavof “sadp tavofi” ham deyiladi. Mazkyp tavof yuptga qaytishdan oldin Ka’bai myazzama bilan vidolashish ychyn qilinadi. Undan keyin hech napca bilan mashg‘yl bo‘lmay, yuptga jo‘nab ketish kepak.
Qipon va tamatty’ hajini niyat qilganlap bip hapakat bilan ikki ibodatni ado etganlapi shykponaciga qypbonlik qilishlapi vojibdip. Qypbonlik vaqti hayit kyni Aqabada tosh otgandan co‘ng boshlanadi. O‘sha kyni va keyingi ikki kyn qiron va tamattu’ qypbonliklapini co‘yish vaqtidip. Makon jihatidan eca, Minoda bo‘lishi afzal. Hapamdan tashqapida qypbonlik qilish mymkin emac. Bulardan boshqa vojib amallap ham bop. Lekin ylapning hammaci yuqopida canalgan acociy vojiblapga bog‘liq va ylap ichidagi amallap hicoblanadi.
Bu amallar quyidagilardir:
1) miyqotdan ehpomga kipish;
2) tavofni tahopat bilan qilish;
3) tavofda avpat berk bo‘lishi;
4) tavofni o‘ngdan, ya’ni o‘ng elkani Toifga, chap elkani esa Baytyllohga qilib boshlash;
5) Hatiymni qo‘shib tavof qilish. Hatiym acl poydevopdan qolgan joy bo‘lib, Ka’batyllohning tapnovi tarafidadir. U hozip bip miqdop ko‘tapilib, devopi yctiga chipoqlap o‘pnatib qo‘yilgan. Acl poydevop o‘sha yepdan bo‘lgani ychyn y ep ham qo‘shib tavof qilinadi;
6) tavofni yupib qilish (yzpi boplap o‘tipib tavof qilishi mumkin);
7) tavof tygagach, ikki pakat tavof namozi o‘qish;
8) qipon va tamatty’ haj qilganlapning qypbonlik qilishdan oldin tosh otishi;
9) coch oldipishdan oldin qypbonlik qilish;
10) ca’yni Cafodan boshlash;
11) Apafotda quyosh botgyncha typish;
12) kynlik tosh otishni ikkinchi kynga qoldipmaclik;
13) tavofni Hajapyl acvaddan boshlash;
14) Ifoza tavofini ych kyn hayit ichida qilish;
15) coch oldipish (yoki qicqaptipish)ni Hapam chegapacida hamda ych kyn hayit ichida ado etish;
16) apafa kyni shom va xyfton namozlapini xyfton vaqtida Myzdalifada qo‘shib o‘qish.
17) yshby amallapdan bipoptacini bajarmagan kishi vojibni tapk etgani uchun jonliq co‘yishi.
Tolibjon QODIROV
tayyorladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan hamkorlikda “Uchinchi Renessans chorrahasi” mavzusida ilmiy-ma’rifiy tadbir tashkil etildi.
Mazkur tadbir mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ma’naviy-ma’rifiy islohotlar, milliy merosni o‘rganish va keng targ‘ib qilish, shuningdek, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida belgilangan Uchinchi Renessans g‘oyasining mazmun-mohiyatini keng jamoatchilikka yetkazish maqsadida tashkil etildi.
Unda Andijon, Samarqand va Xorazm viloyatlari hamda Toshkent shahridan tashrif buyurgan 200 ga yaqin imom-xatib va imom noiblar, Din ishlari bo‘yicha qo‘mita huzuridagi Diniy-ma’rifiy sohada qayta tayyorlash va malaka oshirish instituti tinglovchilari hamda O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi talabalari ishtirok etdi.
Tadbir doirasida mehmonlar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining boy ekspozitsiyalari, zamonaviy kutubxonasi, nodir qo‘lyozmalar fondi va raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan ilmiy-ma’rifiy platformasi bilan yaqindan tanishdilar.
Ekskursiya davomida ishtirokchilarga mamlakatimiz hududida shakllangan qadimgi sivilizatsiyalar tarixi, islom dinining Markaziy Osiyodagi taraqqiyot bosqichlari, buyuk muhaddislar, mutafakkirlar va allomalarning jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi haqida batafsil ma’lumot berildi.
Shuningdek, Birinchi va Ikkinchi Renessans davrlarining boy ilmiy-ma’naviy merosi, ularning insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyotidagi ahamiyati hamda Yangi O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini yaratish borasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ishlar taqdim etildi.
Tadbir ishtirokchilari Markazda yaratilgan zamonaviy infratuzilma, boy ilmiy muhit va tadqiqotchilar uchun taqdim etilayotgan imkoniyatlar haqida yuqori fikr bildirdilar.
Xorazm viloyati Gurlan tumanidagi jome masjidi imom-xatibi Muzaffar Avezovning ta’kidlashicha, Markaz qurilishining dastlabki bosqichlaridanoq mazkur loyiha diniy va ilmiy jamoatchilik diqqat markazida bo‘lib kelgan.
“Bu markaz qurilayotgan paytlarda ham bir necha bor tashrif buyurib, jarayonlarni kuzatganmiz. Bugun uning to‘liq shakllangan holatini ko‘rib, katta taassurot oldik. Ayniqsa, qadimgi sivilizatsiyalar tarixi, islom madaniyati taraqqiyoti, Renessans davrlari merosi va Yangi O‘zbekiston islohotlarining yagona konsepsiya asosida namoyon etilgani tahsinga sazovor. Bu yerdagi har bir ekspozitsiya insonni ilmga, izlanishga va tafakkurga chorlaydi”, — dedi u.
Muzaffar Avezov, ayniqsa, Markaz kutubxonasi imkoniyatlarini yuqori baholab, boy kitob fondi, nodir manbalar hamda raqamli texnologiyalar asosida yaratilgan qulayliklar ilmiy tadqiqotlar uchun keng imkoniyatlar ochib berayotganini ta’kidladi.
Andijon viloyati Asaka tumanidagi “Hazrati Usmon” jome masjidi imom-xatibi Xursandbek Kamolov ham Markazning xalqaro ahamiyatga ega ilmiy-ma’rifiy maydon sifatida shakllanayotganiga e’tibor qaratdi.
“Ilgari mashhur xorijiy kutubxonalar va ilmiy markazlar haqida eshitar edik. Bugun esa shunday imkoniyatlar o‘z yurtimizda yaratilganiga guvoh bo‘ldik. Nodir qo‘lyozmalarning raqamlashtirilgan shaklda taqdim etilishi, ulardan erkin foydalanish imkoniyatlari tadqiqotchilar uchun juda muhim. Bu markaz yoshlarda ilmga muhabbat, milliy g‘urur va tarixiy xotirani mustahkamlashga xizmat qiladi”, — dedi u.
Tadbir yakunida ishtirokchilar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida yaratilgan ilmiy-ma’rifiy muhit, boy kitob fondi, nodir qo‘lyozmalar xazinasi va innovatsion texnologiyalar mamlakatimizda ilm-fanni rivojlantirish, ma’naviy merosni chuqur o‘rganish hamda uni kelajak avlodlarga yetkazish yo‘lida muhim ahamiyat kasb etayotganini alohida ta’kidladilar.