Minoga kelgach tosh otish boshlanadi. Hayitning 1 – kuni yetti dona tosh otiladi. Toshni Muzdalifadan yo xohlagan boshqa joydan terib olsa bo‘ladi. Tosh hajmi no‘xatdek bo‘ladi. Tosh oldin otilgan bo‘lmasligi kerak. Tosh otish Ibrohim (a.s) dan qolgan bo‘lib, u zot o‘g‘lini qurbonlikka so‘yishga olib ketayotganlarida shayton ig‘vo qilmoqchi bo‘lganda, Ibrohim a.s. uni tosh otib quvgan.
Hayitning 1 – kuni Jamratul aqobada tosh otiladi. U jamratul kubro, jamratul uxro deb ham ataladi. Tosh aqobadan besh gaz uzoqlikdan turib, barmoqlarning uchi bilan otiladi. Har bir tosh “Allohu akbar” deb otiladi. Tosh agar maxsus joyga tushmasa, qayta otish vojib bo‘ladi. Birinchi toshni otgan zahoti “talbiya”ni to‘xtatadi. Tosh otish vaqti subhi sodiqdan, keyingi kunning subhigachadir. Tosh otgan zahoti u yerdan ketish kerak bo‘ladi. Keyingi kun subhigacha otilmasa, jonliq so‘yish vojib bo‘ladi. Kechasi otish makruh. Ammo ayollar, qarilar, kasallar kechasi otgani afzal. Tosh otayotgan joy 2 qavatli bo‘lib, qaysidan otsa ham bo‘laveradi.
Uzrli kishilarni toshini boshqa otsa ham bo‘ladi, faqat avval o‘zinikini otishi shart. Tosh otilgach, ifrod hajni niyat qilgan kishi soch oldiradi. Lekin u agar qurbonlik qilmoqchi bo‘lsa, avval qurbonlik qilib keyin sochini oldiradi. Qiron, Tamattu’dagilar shunday qilishi shart. Endi ehromda man qilingan ishlarning ayollardan boshqasi halol bo‘ladi.
Da’vo: Qabristonda Qur’on tilovat qilish bid’at.
Raddiya: Imom Qurtubiy rahimahulloh aytadi: “Ba’zi ulamolar qabr oldida Qur’oni karimni qiroat qilishga ikki novda hadisini dalil keltiradi va qabrlarga novda ekish hamda Qur’on tilovatining foydasi borligini ta’kidlashadi. Ekilgan novda azobni yengillatganidan keyin qandoq qilib mo‘min kishining Qur’on tilovat qilishi foyda bermasin? Shuning uchun, ulamolar qabr ziyoratini mustahab, tilovat esa ziyoratchidan mayyitga tuhfadir, deyishgan”.
Imom Navaviy rahimahulloh “Sahihi Muslim”ning sharhida: “Ulamolar qabr oldida Qur’on tilovat qilishni mana shu hadisga asosan mustahabdir, deyishgan. Qabristonga ekilgan daraxt novdasining tasbeh aytishi bilan azob yengillashgach, Qur’on tilovati bilan azobning yengillashishi yanada a’loroqdir”, degan.
Imom Sha’biy aytgan: “Ansoriylar mayyit huzurida “Baqara” surasini o‘qishar edi”. Imom Xallol: “Ansoriylar biror kishi vafot etsa, uning qabriga navbat bilan qatnab, u yerda Qur’on o‘qishar edi”, degan.
Ibrohim Naxa’iy aytadi: “Qabrlar oldida Qur’on qiroat qilishning aslo zarari yo‘q”.
Za’faroniy bunday deydi: “Shofe’iydan qabrlar oldida qiroat qilish xususida so‘raganimda, u zot zarari yo‘q dedi”.
“Fatavoi Hindiya”da: “Mayyit dafn etilgach, qabr oldida bir jonliq so‘yib, go‘shtini taqsimlab bo‘lguncha miqdorda tilovat qilib, mayyit haqqiga duo qilish mustahabdir” deyilgan.
Imom Navaviyning “al-Azkor” kitobida keltiriladi: “Mayyitni dafn qilib bo‘lingach, bir jonliq so‘yib, taqsimlangunicha qabr boshida o‘tirish mustahab amaldir. O‘tirganlar Qur’on tilovati, mayyitga duo, va’z, xayr ahlining hikoyalari va solihlarning suhbatlari bilan mashg‘ul bo‘lishadi. Imom Shofe’iy va u zotning izdoshlari Qur’ondan ba’zi suralari o‘qiladi. Bordi-yu, Qur’onning barchasi xatm qilinsa, yanada yaxshiroq bo‘ladi”, deyishgan”.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i,
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi