Sayt test holatida ishlamoqda!
12 Avgust, 2026   |   29 Safar, 1448
search icon
Avvalgi sayt
ЎЗ РУ EN AR

Toshkent shahri
Tong
03:59
Quyosh
05:29
Peshin
12:28
Asr
17:23
Shom
19:31
Xufton
20:58
Bismillah
12 Avgust, 2026, 29 Safar, 1448
Avvalgi sayt
#search
 YouTube

Sahobalar

23.07.2016   32014   40 min.
Sahobalar

Sahobalarni yaxshi ko‘rish va ularni payg‘ambarlardan keyin eng afzal insonlar bo‘lgan, deb e’tiqod qilish har bir musulmonning burchi hisoblanadi. Chunki ular muqaddas Islom dinini butun bashariyatga yetkazish yo‘lidagi barcha mashaqqatlarni zimmalariga ko‘targan hamda bu vazifani to‘la-to‘kis ado etgan zotlardir. Shuning uchun dinini ulug‘lagan har bir musulmon ularni ham ulug‘lashi lozim bo‘lib qoladi.  

Sahoba so‘zi lug‘aviy jihatdan “do‘st bo‘lmoq”, “birga yurmoq” kabi ma’nolarni anglatadi.   

Istilohda esa “iymon keltirgan holatda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan ko‘rishib, mo‘min holida vafot etgan kishi sahoba deyiladi”.

Sahobalarning fazilatlari

Sahobalar erishgan ulug‘ martabaga ulardan keyin hech bir bashar erisha olmaydi. Chunki ular fosiqlik va ulug‘likka nomunosib ishlardan pok ekanlari hatto tekshirib ham o‘tirilmaydigan darajadagi zotlar hisoblanadilar. Qur’oni karimda sahobai kiromlarga shunday xitob qilingan:

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ

Sizlar odamlar uchun chiqarilgan eng yaxshi ummat bo‘ldilaringiz[1].

Ya’ni, ushbu oyati karimadagi vasf Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning barcha ummatlariga taalluqli bo‘lsada, sahobai kiromlarning barchalariga mos keladigan xitob hisoblanadi.

Hadisi sharifda sahobalarning martabalari shunday bayon qilingan:

عَنْ أَبِى سَعِيدٍ الْخُدْرِىِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ « لاَ تَسُبُّوا أَصْحَابِى فَوَالَّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا أَدْرَكَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلاَ نَصِيفَهُ » رَوَهُ التِّرْمِذِيُّ

Abu Said Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: “Sahobalarimni tahqirlamanglar, jonim uning qo‘lida bo‘lgan zotga qasamki, agar sizlardan biringiz Uhud (tog‘i) mislicha oltin sarflasa ham, ulardan birortasining “mud” (544 gramga teng o‘lchov birligi)iga ham, uning (mudning) yarmiga ham erisha olmaydi”.  Termiziy rivoyat qilgan.

Chunki bu zotlar payg‘ambarlarning so‘ngisiga sahoba bo‘lishdek baxtga sazovor bo‘lgan va Rasululloh sollallohu alayhi vasallam olib kelgan hidoyat nurini boshqalarga yetkazish yo‘lida molu-jonlarini fido qilgan mo‘minlardir. Keyingilar esa faqat ular yetkazgan narsalarga rioya qiladigan mo‘minlar sanaladi.

Abu Zar’a Roziy rohmatullohi alayh sahobalarni ulug‘lash lozimligini ta’kidlab shunday degan: “Agar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalaridan birortasini yomonotliq qilayotgan biror kimsani ko‘rsangiz bilingki u kimsa zindiq (dinsiz)dir. Chunki biz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni haq deb bilamiz, (u zot olib kelgan) Qur’onni haq deb bilamiz, bizlarga esa Qur’onni ham, sunnatlarni ham sahobalar yetkazganlar. Shuning uchun ham Qur’on va sunnatni botilga chiqarmoqchi bo‘lgan kimsalargina bu ikkalasini yetkazgan zotlarni yomonotliq qilishga urinadilar. Vaholanki ularning o‘zlari guvohliklari qabul qilinmaydigan zindiqlardir”.

Sahobalarning adadi qancha bo‘lgan?

Sahobalarning adadi qancha bo‘lgani haqida tarix ulamolari aniq bir adadga ittifoq qilishmagan. Faqat ba’zi muhaqqiq olimlar ularning adadi yuz mingdan ortiq bo‘lgan, deganlar. Abu Zar’a Roziy rohmatullohi alayhdan “sahobalarning adadi bir yuz o‘n to‘rt mingta bo‘lgan”, degan qavl ham rivoyat qilingan. 

Jinlar ham sahoba hisoblanadimi?

Ulamolar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni ko‘rib iymon keltirgan va mo‘min holida vafot etgan jinlar ham sahoba hisoblanishini aytganlar. Bu haqida Mulla Ali Qoriy rohmatullohi alayh quyidagi qavlni rivoyat qilgan: “Saxoviy: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni ko‘rgan va u zotga imon keltirgan jinlar ham sahoba hisoblanadi, chunki Rasululloh alayhis solatu vassalomning ularga ham payg‘ambar etib yuborilganlari qat’iy ravishda aniqdir”, degan.

Badriddin Shibliy Hanafiy rohmatullohi alayhdan Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni ko‘rib u zotga iymon keltirgan jinlarning oxirgisi yuzinchi hijriy sana atrofida davrlarida vafot etgani rivoyat qilingan. 

Islomni birinchi bo‘lib qabul qilgan sahobalar

Ibn Saloh rohmatullohi alayhning tahqiqlariga ko‘ra birinchi bo‘lib Islomni qabul qilgan sahoblar deganda quyidagi zotlar tushuniladi:

-         Hur erkaklardan Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu;

-         Balog‘atga yetmagan yosh bolalar ichidan Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu;

-         Ayollardan Xadija bintu Huvaylid roziyallohu anho onamiz;

-         Ozod qilingan qullardan Zayd ibn Horisa roziyallohu anhu;

-         Qullardan Bilol roziyallohu anhu. 

Faqihlik bilan mashhur bo‘lgan sahobalar

Bir qancha sahobalar fiqhiy masalalar bilimdoni sifatida mashhur bo‘lganlar. Shu ma’noda quyidagi zotlardan ko‘plab fatvolar naql qilingan:

-         Umar ibn Xattob roziyallohu anhu;

-         Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu;

-         Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu;

-         Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu;

-         Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhu;;

-         Zayd ibn Sobit roziyallohu anhu;

-         Oisha roziyallohu anho.

-         Eng ko‘p fatvo bergan sahoba

Eng ko‘p fatvo bergan sahoba “Qur’on tarjimoni” laqabini olgan Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo hisoblanadi. Chunki xulofoi roshidinlar va Abdulloh ibn Mas’ud singari ilmda peshqadam bo‘lgan zotlar sahobalarning ko‘pchiligi hayot bo‘lgan paytlarda vafot etib ketganlar. Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo esa sahobalar kamayib ularning ilmlariga ehtiyoj kuchaygan vaqtlarda yashab o‘tgan. Shu sababli bu zotning fatvolari ko‘proq naql qilingan.  

Eng ko‘p hadis rivoyat qilgan sahobalar

Quyidagi sahobalar eng ko‘p hadis rivoyat qilgan sahobalar hisoblanadi:

1. Abu Hurayra roziyallohu anhu:                   5374 ta hadis rivoyat qilgan;

2. Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu:       2630 ta hadis rivoyat qilgan;

3. Anas ibn Molik roziyallohu anhu:             2286 ta hadis rivoyat qilgan;

4. Oisha roziyallohu anho:                                2210 ta hadis rivoyat qilgan;

5. Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu:      1660 ta hadis rivoyat qilgan;

6. Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhu:     1540 ta hadis rivoyat qilgan.

“Abodila” (Abdulloh ismli sahoba)lar

 Abdulloh ismli sahobalar 300 ga yaqin bo‘lgan. Lekin hadis ilmida “Abodila”lar deganda asli ismlari Abdulloh bo‘lgan quyidagi sahobalar  ko‘zda tutilgan bo‘ladi:    

1.     Abdulloh ibn Umar;

2.     Abdulloh ibn Abbos;

3.     Abdulloh ibn Zubayr;

4.     Abdulloh ibn Amr ibn Os yoki Abdulloh ibn Mas’ud.

Ushbu zotlar eng oxiri vafot etgan va keyingilar ularning ilmlariga nihoyatda muhtoj bo‘lib qolgan olim sahobalar hisoblanadi. Shunga ko‘ra bu zotlar boshqalardan “Abodila”lar nomi bilan ajralib turgan. Agar bu zotlar bir fatvoga ittifoq bo‘lsalar “bu Abodilalarning so‘zi” deyilgan.  

Tiriklik vaqtlaridayoq jannat bashorati berilgan sahobalar

Ba’zi sahobalarga Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularning tiriklik vaqtlaridayoq jannatiy bo‘lishlarini xabar berganlar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir hadislarida ularning o‘ntasini nomma-nom sanaganlar. “Asharai mubashshara” (bashorat berilgan o‘n kishi) nomi bilan mashhur bo‘lgan sahobalar quyidagi zotlardir:

عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ « أَبُو بَكْرٍ فِى الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِى الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ فِى الْجَنَّةِ وَعَلِىٌّ فِى الْجَنَّةِ وَطَلْحَةُ فِى الْجَنَّةِ وَالزُّبَيْرُ فِى الْجَنَّةِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِى الْجَنَّةِ وَسَعْدٌ فِى الْجَنَّةِ وَسَعِيدٌ فِى الْجَنَّةِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فِى الْجَنَّةِ ». رَوَهُ التِّرْمِذِيُّ

Abdurahmon ibn Avf raziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sallallohu alayhi vasallam  dedilar: “Abu Bakr jannatda bo‘ladi, Umar jannatda bo‘ladi, Usmon jannatda bo‘ladi, Ali jannatda bo‘ladi, Talha jannatda bo‘ladi, Zubayr jannatda bo‘ladi, Abdurahmon ibn Avf jannatda bo‘ladi, Sa’d jannatda bo‘ladi, Sa’iyd jannatda bo‘ladi, Abu Ubayda ibn Jarroh jannatda bo‘ladi”.  Termiziy rivoyat qilgan.

Imom Buxoriy rivoyat qilgan boshqa bir hadisda esa Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Fotima roziyallohu anhoga shunday deganlar:

  أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ تَكُونِى سَيِّدَةَ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ

Jannat ahli ayollarining sayyidasi bo‘lishingizga rozi bo‘lmaysizmi!

Imom Nasoiy rivoyat qilgan hadisda esa Rasululloh sollallohu alayhi vasallam nabiralari Hasan va Husayn roziyallohu anhumolar haqida shunday deganlar:

أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ

 

Albatta Hasan va Husayn jannat ahli yigitlarining sayyidlaridir.

Xulosa shuki, hadisi shariflarda nomlari aytilgan sahobalarni jannatiy deb e’tiqod qilinadi. Nomlari aytilmagan sahobalar haqida esa jannatiy bo‘lishlari boshqalardan ko‘ra ko‘proq umid qilinadi.    

Sahobalarning tabaqalari

Hokim Naysaburiy rohmatullohi alayh sahobalarni Islomni birinchi qabul qilganlari va ko‘plab ulug‘ ishlarda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning yonlarida bo‘lganlari e’tiboridan o‘n ikki tabaqaga ajratganlar:

1.               Oldindan Makkada Islomni qabul qilganlar tabaqasi;

2.               Umar ibn Xattob roziyallohu anhu Islomga kelganidan keyin islomni qabul qilganlar tabaqasi.

3.               Habashiston muhojirlari tabaqasi. Mazkur muhojirlar "Habashiston muhojirlari" deb ataladigan alohida bir tabaqa sanaladi;

4.                Nabiy sollallohu alayhi vasallamga bay’at qilgan birinchi aqaba bay’atiga qatnashgan sahobalar tabaqasi;

5.                Nabiy sollallohu alayhi vasallamga bay’at qilgan ikkinchi aqaba bay’atiga qatnashgan sahobalar tabaqasi;

6.                Nabiy sollallohu alayhi vasallam Madinaga kirishlaridan oldin hijrat qilgan sahobalar tabaqasi;

7.               Badrda qatnashgan sahobalar tabaqasi;

8.               Badr g‘azotidan keyin hijrat qilgan sahobalar tabaqasi;

9.               Hudaybiya g‘azotidagi "Bay’atur rizvon" da qatnashgan sahobalar tabaqasi;

10.          Hudaybiyadan keyin hijrat qilgan sahobalar tabaqasi;

11.          Fath yilida musulmon bo‘lgan sahobalar tabaqasi;

12.          "Fath kuni" va "Hajjatul vado’"da yosh va go‘dak holida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni ko‘rib qolish baxtiga muyassar bo‘lgan sahobalar tabaqasi.

Sahobalarning eng so‘ngi vakillari va ular vafot etgan joylar

Quyidagi zotlar yoshlik paytlarida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni ko‘rib qolish baxtiga sazovor bo‘lishgan hamda uzoq umr ko‘rgan sahobalar sanaladilar:  

-         Abu Tufayl Omir ibn Vosila roziyallohu anhu. 110 hijriy sanada Makkada vafot etgan;

-         Mahmud ibn Robi’ roziyallohu anhu. 99 hijriy sanada Madinada vafot etgan;

-         Anas ibn Molik roziyallohu anhu. 93 hijriy sanada  Basrada vafot etgan;

-         Abdulloh ibn Abu Avfo roziyallohu anhu. 86 hijriy sanada  Kufada vafot etgan;

-         Abdulloh ibn Busr roziyallohu anhu. 96 hijriy sanada  Shomda vafot etgan;

-         Abdulloh ibn Horis ibn Jaz’i Zubaydiy roziyallohu anhu 86 hijriy sanada  Misrda vafot etgan.

Shu o‘rinda aytish mumkinki mazhabboshimiz Imomi A’zam rohmatullohi alayh ushbu sahobalardan Anas ibn Molik, Abdulloh ibn Horis ibn Jaz’i Zubaydiylarni va bulardan tashqari Jobir ibn Abdulloh Oisha bintu Ajrad singlari sahobalarni ko‘rib ulardan hadis rivoyat qilganlari haqida sahih qavllar kelgan. 

Payg‘ambarlar so‘ngisiga iymon keltirib u bilan birga yashashdek mislsiz saodatga yoki bir marta bo‘lsa ham u zotni ko‘rib qolishdek tengsiz baxtga sazovor bo‘lgan barcha mo‘minlarga Alloh taoloning roziligi bo‘lsin!

Alloh taolo barchalarimizni mazkur “yo‘lchi yulduz”larga iqtido qilib yashash baxtiga muvaffaq qilsin.

Alloh taologa hamdu sanolar, payg‘ambarimiz Muhammad mustafoga  hamda u zotning ahli oilalariyu sahobai kiromlariga salavot va salomlar bo‘lsin.

Abdulqodir Abdur Rahim

 

 


[1] Oli Imron surasi, 110-oyat. 

Boshqa maqolalar
Maqolalar

Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

10.08.2026   5368   15 min.
Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas

 

Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.
 

1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.


Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.


2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:


Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.


Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.


Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.


3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.


Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.


4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.


Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].


Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.


5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.


6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].


Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].


So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.


Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.


Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.


Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.


7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.


1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].

Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].

Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.

Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].

Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.


2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].


So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].


Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!


Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.


3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.


Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.


Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.


Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.

Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi


Mazkur maqolaga 

.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan

Maqolalar
#logo