Basmala – “Bismillahir Rohmanir Rohim” – “Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan (boshlayman)” jumlasining qisqartma shaklidir. U Naml surasi 30-oyatining bir bo‘lagi hisoblanadi. Har bir xayrli ishni basmala bilan boshlash sunnatdir. Jumladan, Qur’oni karim qiroatini ham. Suralar boshida basmalani aytish sunnat. O‘quvchi sura o‘rtasidan boshlab qiroat qilganida esa ixtiyorlidir, xohlasa, aytadi, yo‘qsa, “istioza” bilan kifoyalanadi. Lekin basmala bilan boshlagani afzal. 

Vahiy – lug‘atda “tezlik bilan maxfiy ishora qilish” degan ma’noni anglatadi. Istilohda esa, Alloh taoloning payg‘ambarlardan biriga nozil qilgan Kalomidir. Ushbu atamani payg‘ambar (alayhissalom)lardan boshqaga nisbatan qo‘llash mumkin emas. Ya’ni, payg‘ambar bo‘lmagan odamga vahiy tushdi, deyilmaydi. 

Iyho’ – vahiy so‘zidan umumiyroq bo‘lib, nabiy va rasullardan biriga vahiy nozil qilish ham, payg‘ambar bo‘lmagan kishilarga ishora qilish yoki qalbiga biror narsani solish haqida gap ketganda ham qo‘llaniladi. Shuning uchun bu lafzni nabiyga va nabiy bo‘lmaganlarga nisbatan ishlatish mumkin. 

Istioza – “A’uzu billahi minash shaytonir rojim” (“Quvg‘in etilgan shayton (vasvasasi)dan Alloh panoh berishini so‘rayman”) jumlasining qisqartmasidir. Lug‘atda “panoh tilash” ma’nosini anglatadi. Istilohda esa qiroatni boshlashdan oldin Alloh taolodan shayton yomonligidan panoh so‘rashdir. Suraning xoh avvalidan, xoh o‘rtasidan boshlab qiroat qilganda “istioza”ni aytish mustahabdir. Ayrim ulamolar vojib deyishgan. 

Qiroat – arabcha “قرأ” so‘zi o‘zagidan olingan bo‘lib, “Qur’on tilovat qilish, o‘qish” kabi ma’nolarni ifodalaydi. 

Qori – arabcha “قرأ” so‘zi o‘zagidan olingan bo‘lib, “Qur’on qiroat qiluvchi, o‘quvchi” ma’nolarni anglatadi. 

Qur’on – arabcha “قرأ” so‘zi o‘zagidan olingan bo‘lib, “o‘qish, jamlash” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa, Qur’on Alloh taoloning Jabroil (alayhissalom) vositasida Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam)ga tushirgan, tilovati ibodat hisoblangan Kalomidir. 

Madaniy – hijratdan keyin Madina va boshqa joylarda nozil bo‘lgan curalar. Bu atama 26 ta suraga nisbatan qo‘llaniladi. Madaniy oyatlar adadi 1456 ta bo‘lib, Qur’onning 37 foizini tashkil etadi. Ma’lumki, Qur’oni karim oyatlari bir joyda emas, balki Makka, Madina, Toif, Juhfa, Baytul Maqdis, Hudaybiya kabi shaharlarda va Mino, Arafot, Badr, Uhud kabi yerlarda tushirilgan. 

Makkiy – Makkada hijratgacha nozil bo‘lgan suralar. Bu atama 88 ta suraga nisbatan qo‘llaniladi. Makkiy oyatlar adadi 4780 ta bo‘lib, ular Qur’onning 63 foizi tashkil etadi. 

Mus'haf – lug‘atda “sahifalangan” ma’nosini anglatadi. Istilohda esa, o‘zida bir qancha sahifani jamlagan kitobga “mus'haf” deyiladi. “Mus'haf” iborasi asosan Qur’oni karimga qo‘llaniladi. Bu Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning Mus'hafi bo‘lib, qolgan Mus'haflar undan ko‘chirilgan. U zot xalifalik davrida vahiy kotibi bo‘lmish Zayd ibn Sobit va bir qancha sahobalar (roziyallohu anhum)ga bir necha Mus'haf ko‘chirishni buyuradi. Mus'haflar tayyor bo‘lgach, birini o‘zi va Madina ahli uchun saqlab, qolganlarini Makka, Shom, Kufa, Basra kabi joylarga yuboradi. Ana shu Mus'haflar “Usmon Mus'hafi, Imom Mus'hafi” deyiladi. 

Oyat – lug‘atda “mo‘jiza, alomat, ibrat, dalil” singari ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa, suralarning tugallangan ma’noga ega bo‘lagi “oyat” deyiladi. Qur’oni karim 6236 oyatdan iborat. 

Pora – forscha so‘z bo‘lib, “qism, juz, bo‘lak” kabi ma’nolarni anglatadi. Qur’oni karim 30 poradan iborat. Har bir pora 20 betni, ya’ni 10 varaqni tashkil etadi. Pora ma’lum sura yoki oyatlar adadi bilan belgilanmaydi. Misol uchun, Baqara surasi 2 poradan ziyodroqdir. Ayrim poralar esa o‘z ichiga bir necha surani olgan, jumladan, 30-porada 37 ta sura joy olgan. 

Rub’ – Bir poraning to‘rtdan bir qismi, ya’ni 5 bet. Qur’oni karim 240 rub’dan iborat. 

Sura – lug‘atga ko‘ra, “sharaf, maqom, qo‘rg‘on” kabi ma’nolarni bildiradi. Istilohda esa, “sura” deb Qur’oni karim oyatlarining boshlanishi va tugashi belgilangan qismiga aytiladi. Qur’oni karim 114 suradan iborat. 

Tajvid – lug‘atda, “chiroyli qilish, sifatini oshirish” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa, tajvid deb, har bir harfning maxraj, sifat, mad, tarqiq, tafxim kabi tajvid qoidalaridan iborat haqini berish tushuniladi. Tajvidni nazariy jihatdan bilish farzi kifoya, unga amal qilish har bir musulmon erkak va ayol uchun farzi ayndir. Zero, Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “...Qur’onni «tartil» bilan (dona-dona qilib) tilovat qiling!” (Muzzammil surasi, 4-oyat). 

Tafsir – lug‘atda “ochib berish, bayon qilish, sharhlash” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa, Qur’oni karim lafzlarini talaffuz etish kayfiyati (qiroatlar), ularning (lug‘aviy) ma’nolari, mufrad va tarkibiy hukmlari (sarf, nahv va balog‘at qoidalari), tarkib holatida dalolat qiladigan (haqiqiy va majoziy) ma’nolari va u ilmning to‘ldiruvchilari (nosix, mansux, nozil bo‘lish sabablari va qissalar)dan bahs qiladigan ilmdir. Bu ilmga lug‘at, sarf, nahv, balog‘at, usulul fiqh va qiroat ilmlarini chuqur o‘rganish bilan erishiladi. 

Hizb – Qur’oni karimning oltmishdan bir qismi, ya’ni yarim pora.

Tolibjon QODIROV

tayyorladi.