Qur’oni Karimda: “Onalar farzandlarini to‘liq ikki yil emizurlar. (Bu) emizishni batamom qilmoqchi bo‘lgan kishi uchundir”, deya marhamat qilinadi (Baqara surasi, 233-oyat). Bu oyat emizishning nafaqat muhimligi, balki uning muddatini ham aniq ko‘rsatma sifatida ma’lum qilmoqda.
Luqmon surasi 14-oyatda esa: “Biz insonga ota-onasiga yaxshilik qilishni buyurdik. Onasi uni zaiflik ustiga zaiflik bilan ko‘tarib yurgan va ikki yil davomida emizgan”, deyiladi. Bu oyatda esa ona suti va emizishning qiyinchiliklariga qaramay, onaning bolasi uchun qilgan fidoyiligi ta’kidlanmoqda.
Ona suti va emizishning haqida hadislar ham bor. Nabiy sallallohu alayhi vasallam aytdilar: “Har bir chaqaloqning nasibasi unga sut onasidan keladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Mazkur oyatlar va hadis farzand kamolida ona sutining ahamiyati nihoyatda muhimligini qayd etilmoqda.
Afsuski, bugun ba’zi yosh onalar bolasini erta ko‘krakdan ajratishga harakat qilib, farzandlariga sun’iy arashmalar berishga o‘tmoqdalar. Bu esa chaqaloqlar o‘sishining sekinlashishiga va mikroelementlar yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, sanitariya-gigiyena sharoitlari va toza ichimlik suvi bo‘lmagan joylarda, ona suti o‘rnini bosuvchi mahsulotlar, bola hayoti uchun xavfli bo‘lishi ham mumkin. Bir so‘z bilan aytganda sun’iy ozuqalar ona sutining o‘rnini bosa olmaydi, aksincha ba’zi holatlarda murg‘ak go‘daklar sog‘lig‘iga salbiy ta’sir qilish ehtimoli ham yo‘q emas.
Shuni alohida qayd etish kerakki, ona suti tarkibida bola o‘sishi va rivojlanishi uchun kerakli barcha ozuqalar bor. U suyuq, yengil hazm bo‘luvchi va yetarli kaloriyaga ega bo‘lgan, turli mikroblardan holi, pishirish va isitish talab qilmaydigan tayyor ozuqadir.
Ona sutida 100 dan ortiq kerakli oziq moddalar bo‘lib, faqat miqdor jihatidan bola ehtiyojini qoplamay, sifat jihatidan ham bolaning yoshiga, sog‘lig‘iga mos keladi. U turli kasalliklarni chaqiruvchi virus va mikroblarga qarshi kurashuvchi moddalarga boy bo‘ladi. Ya’ni u bolada immunitet sistemasini shakllanishda qatnashadi. Undagi immunoglobulinlar yangi tug‘ilgan chaqaloqni turli infeksiyalardan himoya qiladi, onadan-bolaga immunitet o‘tishini ta’minlaydi.
Shuningdek, chaqaloqni ko‘krak suti bilan boqish uning ruhiy holatiga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi. Ularda xarakatchanlik, sezuvchanlik, sun’iy boqilgan bolalarga qaraganda barvaqt boshlanadi. Ko‘krak suti emgan bola tetik va kasallikka kam chalinadigan bo‘ladi.
Ona sutining yana bir fazilati bolaning katta bo‘lishiga qarab sut tarkibi ham o‘zgarib boradi, ya’ni bolaning salomatligini yanada mustahkamlash uchun tarkibi takomillashadi.
Emizish nafaqat bolaga, balki onaga ham juda foydali: avvalo bolasini emizish jarayonida onalarda ruhiy xotirjamlik, asablarning bo‘shashishi kuzatiladi, shuningdek ko‘krak orqali emizish ayollarda ko‘krak va bachadon saratoni bilan kasallanish ehtimoli kamayadi, onada yurak-qon tomir va artrit kasalliklarini oldi olinadi va ortiqcha vaznni tez yo‘qotadi.
Shifokorlar onalar o‘z bolalarini emizishlari uchun bir yil kifoya qiladi, deb o‘ylashardi. Lekin oxir-oqibat suyaklarning rivojlanishi uchun emish davri to‘liq ikki yil uzluksiz davom etishi zarurligi ma’lum bo‘ldi.
Shuningdek, emizish davriga rioya qilish bronxial astma, qandli diabet kabi surunkali hamda nutqning rivojlanmasligi va vazn ortib ketishi kabi xatarli dardlardan himoya qilishda katta ta’sir kuchiga ega. Darhaqiqat, bu borada Yevropa va Amerikaning ko‘plab ishonchli tibbiyot muassasalari tomonidan aniq tavsiyalar e’lon qilingan. Qolaversa, bola organizmining sog‘lom bo‘lishida, qobiliyat va hissiyotlarini tarbiyalashda, ayniqsa, ota-onaga mehribon bo‘lishida ona sutining ta’siri beqiyosdir.
Shu boisdan xalqaro hujjatlarda go‘daklarni 6 oygacha istisnosiz ko‘krak suti bilan parvarishlashni muhofaza qilish va qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlarga keng urg‘u berilgan.
Bir so‘z bilan aytganda, onalar o‘zlariga berilgan Alloh taoloning ulug‘ fazlu marhamatini tushunib yetishi va zimmalaridagi onalik vazifasini to‘kis ado etib, farzandlari kamoli yo‘lida fidoyi bo‘lishlari lozimdir.
Manbaalar asosida
Bobur Muhammadiyev tayyorladi.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati