Bugun yo‘l-transport hodisalari oqibatida har yili dunyoda 1,3 million odam halok bo‘ladi va 20–50 million kishi jarohatlanadi. Bun­day ayanchli holatlar, afsuski, yurtimizda ham ortib bormoqda.

Islom ta’limotida insonning dini, joni, sha’ni, aqli va moli himoya qili­nadi. Yo‘l harakati asnosida sodir bo‘­ladigan yo‘l-transport hodisalarining oldini olish, ya’ni haydovchi, yo‘lovchi va piyodalarning hayotini va salomatligini saqlash, avtomobillarni turli talafotlardan asrash insonning jonini va molini muhofaza etishning bir ko‘rinishidir. Demak, yo‘l harakati qoidalari umumiy manfaatlarni, inson hayotining eminligini ta’minlashga qaratilgan. Islom shariatining talab va maqsadi ham aynan shudir.

Bugungi kunda amalda joriy qilin­gan yo‘l harakati qoidalari bir qancha fiqhiy qoidalarga, jumladan, “Zarar bartaraf etiladi”, “Zararni bartaraf etish va foy­dani jalb qilish”, “Zarar keltirish ham, zararga zarar qaytarish ham yo‘q”, “Ja­miyatning manfaati yakka shaxslarning manfaatidan ustun turadi” kabi shar’iy qoidalarga hamohang asoslarga tayanganini ko‘ramiz. Ushbu zarar va manfaatlar jonga ham, molga ham birdek tegishlidir. Bu borada asosiy dalil Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning quyidagi hadislaridir: “Zarar berish ham yo‘q, zararlanish ham yo‘q” (Imom Ahmad rivoyati).

Yo‘l harakati qoidalariga rioya qil­magan kishi, avvalo, o‘zining jonu molini xatarga qo‘ygan bo‘ladi. Bu esa Islom dinida qat’iy haromdir. Alloh taolo aytadi: “O‘zingizni halokatga tashlamang” (Baqara surasi, 195-oyat). Qolaversa, boshqalarning hayoti va salomatligiga tahdid solgan bo‘ladi.

Shulardan kelib chiqib, faqihlar yo‘l harakati qoidalari shariatning talab va maqsadlariga xizmat qilishini, ularga hamohang ekanini ta’kidlaydilar, ularga rioya qilish vojibdir. Mazkur qoidalarga xilof ish tutish yo‘l harakati qoidalariga rioya qilmaslikkina emas, balki vojibni tark qilganlik, musulmonlarga zarar keltirish, odamlarning hayotini tahlikaga qo‘yish jihatidan ulkan gunoh hamdir.

Shundan kelib chiqib, haydovchilar bilishi zarur bo‘lgan ba’zi diniy ko‘rsatma­larni bayon qilamiz.

1. Mashinaga minganda zarur duolarni o‘qing. Ulovga minganda duo qilishning zarurligiga Imom Hokim va Imom Bayhaqiy Abu Los Xuzoiy roziyallohu anhudan rivoyat qilgan quyidagi hadisi sharif ochiq-oydin dalolat qiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Har bir tuya o‘rkachida shayton bo‘ladi. Shu bois uni minganingizda Allohni U Zot O‘zi buyurganidek zikr qilinglar. Keyin uni o‘zingiz uchun ishla­ting, zero, ularni Alloh bo‘ysundirib qo‘y­gandir”, dedilar».

Ulovga mingan kishi hadislarda kelgan duolarni o‘qishi sunnatdir.

2. Mashinani bolalarga, minishga layo­qati bo‘lmagan kishilarga bermang. Ularga mashinani berish jon va molning zoye bo‘lishiga olib kelishi mumkin.

Alloh taolo aytadi: “Alloh hayotin­gizning tutqichi qilgan mollaringizni esipastlarga bermang” (Niso surasi, 5-oyat).

3. Agar mashinangizga biror yuk ortib olgudek bo‘lsangiz, uning boshqalarga zarar yetkazmasligini to‘liq ta’minlang.

Imom Ibn Moja Fazola ibn Ubayddan rivoyat qilgan hadisda Nabiy sollallohu alayhi va sallam: “Mo‘min – odamlar mollari va jonlarini unga ishongan odamdir”, deganlar.

4. Yo‘l harakati qoidalariga, odob va ahkomlariga rioya qiling, yo‘lning haqlarini ado eting. Imom Tabaroniy Abu Bakra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Musulmon musulmon birodariga qurol o‘qtalsa, to uni tushirmagunicha farishtalar unga la’nat aytadi”, deganlar.

Zamonamiz ulamolari mashinani belgilangan qoidalarga xilof ravishda boshqarish odamlarning hayotiga tahdid solayotgan haydovchi ham ushbu hadisga doxil bo‘ladi, deydilar.

5. Belgilangan tezlikka rioya qiling.

“Rahmonning bandalari Yer yuzida sokinlik ila yuradiganlardir” (Furqon surasi, 63-oyat). Ushbu oyatdagi ko‘rsatma piyodalarga ham, ulov haydovchilarga ham tegishlidir, deydi ulamolarimiz. Demak, dinimiz ta’limotiga ko‘ra, mashina hay­dayotgan odam belgilangan tezlikda yurishi kerak. Tezlikni oshirib o‘zining ham, boshqalarning ham hayotini xavf ostiga qo‘­yishi, o‘ta sekin yurib boshqa yo‘lovchilarga xalal berishi ham joiz emas.

6. Boshqa haydovchilarga aziyat yetkazmang. Burilish chirog‘ini umuman yoqmay yoki vaq­tida yoqmay burilish, noo‘rin joylarda uzoqni yorituvchi chiroqni yoqish, zaruratsiz yoxud haqorat ma’nosida signal chalish, piyo­dalarga suv sachratish, harakatlanishga xa­lal berish, noto‘g‘ri harakatlanib o‘zgalarga aziyat va zarar berishdan saqlaning. Bu ishlar musulmonga halol emas.

Imom Ibn Hibbon Anas ibn Molik ro­ziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi va sallam: “Musulmon musulmonning birodaridir, unga zulm qil­maydi, uni tahqirlamaydi, uni yordamsiz tashlab qo‘ymaydi”, deganlar» (Imom Buxo­riy rivoyati).

7. Mahallalarda, xususan, shifoxona, masjid-madrasa va boshqa ilm dargohlari oldida, bozor va jamoat joylarida, imkon qadar signal chalmang. Zarurat bo‘lib qolsa, past va qisqa shaklda signal chalish mumkin.

8. Biror kamchilikka yo‘l qo‘ysangiz, birov sizga tanbeh bersa, uni to‘g‘ri qabul qiling, ayb o‘zingizda bo‘laturib undan xafa bo‘lmang. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Mo‘min – mo‘minning oynasidir”, deganlar.

Islom ta’limoti insonlar uchun faqat yaxshilik, baxtu saodat manbaidir. Xususan, yo‘l harakati asnosida uning ko‘rsatmalariga rioya qilish barcha insonlar uchun omonlik va mehr-oqibat garovidir.

Hasanxon Yahyo ABDULMAJID,

Yunusobod tumanidagi “Hasanboy ota”

jome masjidi imom noibi