Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.

Imom Buxoriy, Termiziy, Nasoiy va Abu Dovud Soib ibn Yazid roziyallohu anhudan rivoyat qiladilar:

«Juma kunining avvalgi «nido»si Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam, Abu Bakr va Umarning davrlarida imom minbarga o‘tirganida bo‘lar edi. Usmon (xalifa) bo‘lganida odamlar ko‘payib ketib, Zavroning ustida uchinchi «nido»ni ziyoda qildi».

Boshqa bir rivoyatda: «Ish shunday sobit qoldi», deyilgan.

Ushbu hadisdagi «nido»dan maqsad azondir. Nidoning «uchinchi» deyilishi esa azon va iqoma e’tiboridandir.

Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam va ikki xalifa, ya’ni hazrati Abu Bakr hamda hazrati Umar davrlarida imom minbarga chiqqanida azon aytilar, xutba o‘qib bo‘lib, minbardan tushganida, iqoma aytilib, namoz o‘qilar edi.

Ammo hazrati Usmon xalifa bo‘lgan paytlarida Islom diyori kengayib, musulmonlar soni ko‘paygan edi. Imom minbarga chiqqanidan keyin azon aytilib, xutba qilar, shundan so‘ng juma namozi o‘qiladigan bo‘lsa, uzoqroqdagi kishilar azonni eshitgandan so‘ng harakat qilib, masjidga kelsalar, namozga kechikadigan bo‘lib qoldilar, chunki u paytlarda soatlar yo‘q edi. Kishilar namoz vaqtining kirganini azon aytilganidan bilar edilar.

Hazrati Usmon roziyallohu anhuning davrlarida odamlar namozga kechikayotganlari kuzatilgach, ularni oldinroq xabardor qilish uchun juma namozining vaqti kirishi bilan bir qo‘shimcha azon aytish joriy qilindi.

Bu azon Madinai munavvaraning bozori ichidagi «Zavro» deb atalgan joyda, bir uyning tomida aytilar edi. Bozor qilish va boshqa ishlar bilan mashg‘ul bo‘lib yurgan odamlar o‘sha birinchi azonni eshitib, juma namozining vaqti kirganidan xabardor bo‘lar, ishlarini yig‘ishtirib, tahorat qilib, masjidga to‘planar edilar.

Peshin namozining haqiqiy vaqti bo‘lganida esa imom minbarga chiqar va muazzin Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam, hazrati Abu Bakr va Umarlar davridagi kabi azon aytar va odatdagidek davom ettirib ketilar edi.

Bu ish o‘z samarasini ko‘rsatdi. Musulmonlar juma namoziga kech qolmaydigan bo‘ldilar. Bu amal hammaga ma’qul kelib, juma namoziga ikki marta azon aytish hamma joylarda joriy qilinib, sobit bo‘lib qoldi.

Bu narsaga hozir ham hamma joylarda va mazhablarda amal qilinadi. Birorta odam «Nima uchun bunday?» deb e’tiroz bildirmaydi. Shunday bo‘lishi kerak ham.

«Islom tarixi» birinchi juzi asosida tayyorlandi