Musulmonlar xalifasi Xorun ar-Rashid rahmatullohi alayh xalq hayotini o‘rganish uchun faqirona kiyinib, hayvon bozorini aylanib yursa, bir qassob bir qo‘yning bahosini so‘rabdi. Sotuvchi “20 tanga” deganini eshitib, qassob “Qo‘yingizning 14 kilo go‘shti, 4,5 kilo yog‘i bor. Uning narxi 15 tanga xolos”, debdi va qo‘yni olmay ketibdi.

Xalifa navkarlaridan biriga qo‘yni sotib olishni, ikkinchisiga qassob ortidan borishni buyuribdi. Bozordan qaytgach, o‘sha qo‘yni so‘yishibdi va qassob aytganidek, 14 kilo go‘sht va 4,5 kilo yog‘ chiqqanini ko‘rishibdi. Qassobni topib kelishibdi va unga yana ikki qo‘chqorni ko‘rsatib, qancha go‘sht va yog‘ borligini so‘rashibdi. Qo‘chqorlar so‘yilganidan so‘ng qassob aytgan miqdorda yog‘-go‘sht chiqibdi. Xalifa qoyil qolibdi hamda undan dunyoviy va uxroviy ilmlardan so‘rabdi.

Afsus, bu sohada qassobning ilmi yo‘q edi.

Shunda xalifa debdi: – Ey qassobzoda! Nahot, hayotni faqat qassobchilikdan iborat, deb tushunsang? Qani senda davlatingga muhabbat, xalqingga muhabbat? Nahot, halol va haromning farqiga bormasang?

Xalifa jar soldirib, e’lon qilibdi:

– Bu qassob shuncha zehni, shuncha ilmi bo‘la turib, yo dunyoviy, yo uxroviy ilm olmagani, halol-haromning farqiga bormagani uchun boshqalarga ibrat bo‘lsin deb kelgusi juma kuni uni ostiraman.

Hamma bu hukmdan rozi bo‘lib, uning odilligini tan olishibdi.

Ertasi kuni xalifa qabuliga ikki yosh yigitcha kirib kelibdi. Xalifa ularning xulqu axloqini ko‘rib, ichida “Farzanding bo‘lsa, shunday bo‘lsin” – deb qo‘yibdi. Yigitlar xalifadan gapirishga izn so‘rashibdi va ruxsatdan so‘ng deyishibdi:

– Ey shahanshoh! Avvalo, bizning bir qoshiq qonimizdan keching. Biz o‘limga hukm qilingan qassobning o‘g‘illarimiz. Otamizdan so‘ralgan savollarni bizdan so‘rasangiz. Xalifa bolalarni uzoq savolga tutib, ulardagi ilmu yetuklikni sezib, kuchliroq olim kishilarni chorlab, ilm majlisi o‘tkazibdi hamda bolalarning zehni va ilmiga qoyil qolibdi va debdi:

– Sizlarga tasanno, lekin otangizga chiqarilgan hukm hammaga ma’qul kelgan va ko‘pchilikka ibratdir.

Shunda qassobning katta o‘g‘li:

– Ey muhtaram jamoa! Bola – loy, ota va ona – kulol emasmi?

Bola onadan o‘g‘ri, qotil yoki yolg‘onchi bo‘lib tug‘ilmaydi-ku. Uni tarbiyalovchi ota-ona va tashqi muhitdir. Otamizga chiqargan hukmni otamizga emas, uning otasiga chiqarish kerak edi. Otamiz o‘zi ilmsiz bo‘lsa ham, bizni shunchalik ilmli, ma’rifatli bo‘lishimizga sharoit yaratdi. Otamiz tahsinga loyiqdir, dedi.

Xalifa uzoq sukut saqladi va dedi:

– Ey vazir, sen endi iste’foga chiq. Shu bola menga vazir bo‘lsin. Ey jallod, qassobni olib kel, ustiga zarbof to‘n yop, bu elga ibrat bo‘lsin. Chunki bizning kelajagimiz – farzandlarimiz. Bola tarbiyalanganligi, olijanobligi uchun qassob shunga loyiqdir. Qassobning otasi tirik bo‘lsa, olib keling, o‘lgan bo‘lsa, go‘ri ustiga o‘ttiz darra uring! Chunki shu qassob ham yoshligida iste’dodli bo‘lgan, otasi esa unga qassobliqdan boshqa narsani o‘rgatmagan.

Dunyoviy va uxroviy ilm izlamoq – tug‘ilgandan to lahadga borguncha farz. O‘z ma’naviyatimiz va milliy g‘ururimizni o‘zimiz ko‘taraylik. Bizning ham go‘rimiz ustiga darra tushishidan Alloh asrasin.

Muhammad Quddus Abdulmannon,
“Yetti chinor” jome masjidi imom-noibi.