O`zbekiston musulmonlari idorasi

Qutayba ibn Muslim Movarounnahrda

28.11.2024 8399 13 min.

Sharqiy jabha
Turk yurtlari

Movarounnahrda Qutayba ibn Muslim Boxiliy nihoyatda mashhur bo‘ldi. U hijriy 87 (milodiy 706) yilda Poykent shahrini fath qildi. Hijriy 89 (milodiy 709) yilda Sug‘d yurtlari – Nasaf va Keshda fath ishlarini olib bordi. Hijriy 91 (milodiy 710) yilda Buxoroni, so‘ngra Toliqon, Faryob va Balxni fath etdi. Hijriy 93 (milodiy 712) yilda Samarqandni, hijriy 94 (milodiy 713) yillarda esa Shosh va Farg‘ona shaharlarini egallab, Qo‘qongacha yetib bordi. So‘ng Qutayba hijriy 94 yilda Qobulni, hijriy 96 (milodiy 714) yilda esa Qashqar va sharqiy Turkistonni fath qildi. Bu buyuk qo‘mondon o‘zining fathlarini ikki daryo orasidagi Movarounnahr deb atalgan joylarning barcha hududlariga tarqatdi va Xitoygacha kirib bordi. Xitoy podshohlariga jizya soldi, sharq tomon yurib ketayotgan Qutayba shu yerda to‘xtadi.

Qutayba juda katta mintaqalarni Islom hukmiga bo‘ysundirdi. Mazkur mintaqalarning maydoni 4 million km²dan oshib ketdi. Bu mintaqalar Kavkaz mintaqalaridan boshlanib, Kaspiy dengizining janubiy tomon yoyilgan edi. Shimolda O‘rta Osiyo, sharqda esa Sharqiy Turkiston yerlarini fath qildi. Keyin g‘arbga qarab Qobul, Afg‘oniston, Sijistonni bo‘ysundirdi.

Shu o‘rinda musulmon fotihlar fath ishlarini qanday olib borganlarini hamma bilib qo‘ysin degan niyatda Islom olamining ko‘zga ko‘ringan saytlaridan biri – onislam.netda e’lon kdlingan «Bu Samarqandda bo‘lgan edi» nomli maqola tarjimasini e’tiboringizga havola qilamiz.

Maqola muallifi doktor Ashraf Najm bunday yozadi: «Aytsam, ba’zilar ishonmaydi. Lekin bu qissa haqiqatda Samarqandda sodir bo‘lgan. Uni Ibn Kasir, Tabariy, Balozuriy kabi mufassir va tarixchilar o‘z kitoblarida yozmaslaridan oldin g‘ayrimusulmonlar zikr qilishgan.

Ushbu qissa huddi «Ming bir kecha»ga o‘xshash hayoliy qissaga o‘xshaydi. Ammo bu voqea haqiqat edi. Alloh Movarounnahrni uning qo‘li bilan fath qilgan noyob qobiliyatli musulmon qo‘mondon Qutayba ibn Muslim bu safar nima qilishini bilmay, xayron bo‘lib qoldi. U yashil yaylovlarga, cho‘qqili tog‘larga va ulkan boyliklarga ega Samarqand ostonasida edi. Ha, shahar ahli butparast edi, lekin uning shaharni himoya etadigan kuchli qo‘shini va g‘alabalarga boy tarixga ega g‘oziylari bor edi. Qutayba buni yaxshi bilardi. Lekin nodir qobiliyatli Qutaybadek qo‘mondon xiylalar ustasi edi. Joyni atroflari bilan yaxshilab o‘rgandi. So‘ng qo‘shinini bir necha bo‘lakka ajratib, shaharni o‘rab turgan ulkan va viqorli tog‘lar tomon yubordi. Musulmonlar dushman ko‘zidan pana pistirmalar qo‘ydilar. Tong chog‘i shahar eshiklari ochilib, dehqon va savdogarlar ziroatgoh va tijoratgohlariga chiqqan paytlarida musulmon qo‘shini ular tomon xuddi seldek yo‘lidagi hamma narsani oqizib kelib, bir tomchi ham qon to‘kmasdan, tezlikda shahar o‘rtasida uchrashdi.

Samarqandning taslim bo‘lmasdan iloji qolmagan edi. Shahar hokimi, a’yon va qo‘mondonlari tog‘lar tomon qochishdi. Odamlar g‘oziylardan qo‘rqib, uy-uylariga kirib ketishdi. Favqulodda bu holat ularni esankiratib qo‘ygan, musulmon qo‘shini esa hech qanday qarshilikka yo‘liqmagan edi. Ma’lum bir fursat o‘tib, Samarqand ahli sekin-asta uylaridan chiqib, g‘oziylar bilan ehtiyot va hazir bo‘lib muomala qila boshladilar. Kunlar o‘tishi bilan ular musulmonlarning yomonlik istamasliklarini va ularning «yangi nav g‘oziylar» ekanini seza boshladilar.

G‘oziy qo‘shin kichiklarga rahm qilar, zaiflarga yordam ko‘rsatar, yolg‘iz Iloh ibodatiga da’vat etar, ularda o‘g‘rilik, qaroqchilik va qotillikdan asar ham yo‘q edi. Balki tinchlikni va tartibni himoya qilishar, tijorat qilganlar ularning omonatdorliklariga guvoh bo‘lishar, aldov yo yolg‘on, zulm yoki xiyla ishlatishmas edi. Xullas, ular yuqorida aytganimizdek, «yangi nav g‘oziylar» edi.

Bir kuni bozorda yosh samarqandlik bilan musulmon askar o‘rtasida qattiq janjal ko‘tarildi. Odamlar qo‘rqinch va hadik bilan yig‘ilishdi. Ular hozir musulmon qo‘shin har tomondan yetib kelib, g‘oziylarga qarshi chiqadiganlarga ibrat bo‘lishi uchun bu yigitga umr bo‘yi esidan chiqmaydigan «dars» berishiga shubha qilishmas edi.

Darhaqiqat, bir qancha askar yetib keldi. Ular bir joyga yig‘ilib, janjalkashlarni o‘rab olishdi. Hammani daxshatga solgan holda da’vogarlar va guvohlarni qozining huzuriga yetaklashdi. Yig‘ilganlar bo‘lib o‘tgan ish muhokama etilishini kutishmagandi. Qozi musulmon askarni butparast yigitning yoniga turg‘izib qo‘yib, hodisani yaxshilab, xolis o‘rganib chiqdi va musulmon askarga qarshi hukm chiqardi! Ajoyib qissa shundan iboratmi? Qo‘k, bu faqat boshlanishi edi.

Xabar shaharning bo‘yi-eniga yoyildi: «Bu g‘oziylarning odil qoziligi bor ekan...» Bu tomonda samarqandlik bir yigit qochqin a’yon huzurida hammaning xayratiga sabab bo‘lgan hodisani hikoya qilardi. A’yon hikoyaning to‘g‘riligini o‘rganganidan keyin hali hech kim qilmagan «majnunona» qarorini berdi. Qutayba ibn Muslim ustidan amirul mo‘mininga shikoyat arizasi yozib, elchi orqali jo‘natdi. Yosh samarqandlik uchqur otga minib, xalifalik markazi – Damashqqa qarab chopdi. U xayolida muvaffaqiyati ilojsiz bo‘lgan vazifasi va tarix uningdekni ko‘rmagan davlatni boshqarayotgan, sharqdan Chin, g‘arbdan esa Atlantika okeanigacha bo‘lgan hudud hukmdori – amirul mo‘minin huzuriga kirishdagi mashaqqatlarini o‘ylaganicha Damashqqa kirib keldi.

Mulkida Kisro va Qaycapdan o‘tadigan bu ulug‘ podshoh huzurida qanday so‘zlaydi? U eng kuchli qo‘mondonlaridan biri ustidan qilingan shikoyatni qanday qabul qiladi? Va nihoyat, davlat dushmanlaridan bo‘lgan o‘ziga qanday muomala qiladi? Bu yigit hali amirul mo‘minin roshid xalifalarning beshinchisi hisoblanishini va dunyoni adolatiga to‘ldirgan zot Umar ibn Xattob roziyallohu anhuning nabiralari, zohidu obid Umar ibn Abdulaziz ekanini bilmasdi.

Yigitning safari Damashqning oddiy mahallalaridan birida, loydan qilingan eski uy oldida nihoyasiga yetdi. Unga «Amirul mo‘mininni shu joyda topasiz», deyishgandi, lekin aslo bunga ishonmadi. Zero, dunyoga molik bo‘lib turgan odamning uyi qanday qilib bunday joyda bo‘lsin?! Yigit uyga yaqinlashib kelib qarasa, bir kishi devorni tuzatib turar, uning qo‘li va kiyimlari loy edi. Oldidan o‘tayotgan har bir kishi: «Assalamu alaykum, ey amirul mo‘minin», deyishi yigitni sarosimaga solib qo‘ydi.

«Dunyoni bo‘ysundirib turgan podshoh mana shumi? Ajab ish bo‘ldi-ku!». U shunday o‘ylar ichra hayolga sho‘ng‘igan paytda bir ayol bolasi bilan amirul mo‘minindan «Baytul mol»dan berilayotgan nafaqasini ko‘paytirishlarini so‘rab kelib qoldi. Shunda uning o‘g‘li amirul mo‘mininning bolasi o‘ynayotgan o‘yinchoqqa talpindi va uning qo‘lidan tortib oldi. Amirul mo‘mininning o‘g‘li o‘yinchog‘ini qaytarib olaman, degan paytda ayolning o‘g‘li uni urib yubordi. Shunda bolaning yuzi qonadi va har qanday ona kabi, amirul mo‘mininning zavjalari ham bolasi tomon chopdi va uni bag‘riga bosib, yarasini bog‘ladi. Keyin haligi ayolga va uning bolasiga baqira ketdi.

Xalifaning xotini kim ekanini bilasizmi? U saroy va podshoh tarbiyalanuvchisi, otasi, eri va inilarining hammasi musulmonlarning buyuk xalifalari bo‘lgan Fotima binti Abdulmalik edi. Shunda Umar ibn Abudulaziz qo‘rqinch chulg‘ab olgan ayolning va bolasining yuziga boqdilar. Ularni tinchlantirdilar, so‘ng o‘z o‘g‘illaridan o‘yinchoqni olib, bolaning qo‘liga berdilar. Ayolga oladigan nafaqasiga qo‘shimcha qilib berilishini buyurdilar. So‘ng o‘z o‘g‘illarining yuzidan o‘pib, uni ham tinchlantirdilar va xotinlariga qarab: «Mehribonim, uni, bolasini qo‘rqitib yubording. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam aytganlar: «Kim bir musulmonni qo‘rqitsa, Alloh uni qiyomat kuni qo‘rqitadi», dedilar, so‘ng devorni tuzatishni to‘xtatdilar.

Yigit halimlik og‘ushida ekanini his qilib, amirul mo‘mininga yaqinlashishga jur’at etdi. Umar undan nimaga kelganini so‘raganlarida, u shunday javob qildi: «Ho‘jam, Samarqand ahlining haqqini so‘rayman. Sizga Qutayba ibn Muslim ustidan shikoyat qilib keldim. Biz sizning adolatingizni bilamiz, insof qilishingizdan umidvormiz. Qutayba to‘satdan bizga hujum qildi. Biz uch kun dushmanga muhlat berish va Islom yoki jizya, yohud urush o‘rtasida ixtiyorli qilish sizning odatingiz ekanini bilardik». Umar: «Bu bizning odatimiz emas, balki u Allohning amri va Rasuli sollallohu alayhi vasallamning sunnatlaridir», dedilar. Shunda yigit: «Qutayba bunday qilmadi», dedi.

Umar ozgina o‘ylab turdilar, so‘ng kotibni chaqirib, bir nimalarni yozdirdilar va muhr qo‘yib, yigitga uzatdilar-da: «Buni Samarqand voliysiga ber, Xudo xohlasa, u ustingizdan zulmni ko‘taradi», dedilar. Yana devorni tuzatishga qaytdilar.

Samarqand voliysi amirul mo‘mininning xatini ochib, o‘qidi. Keyin yigitga: «Amirul mo‘mininning amri bosh ustiga! Sizning muammoingizni yechish uchun qozi tayinlashimni buyuribdi. Buni tezlikda bajaraman. Ikki kundan keyinga kelishamiz. O‘g‘lim, borginda, qavmingning ulug‘larini keltir. Biz ularga omonlik beramiz», dedi. So‘ng Samarqand fathida Qutayba ibn Muslim bilan qatnashgan guvohni izlab odam jo‘natdi. Chunki Qutayba ibn Muslim vafot etgan edi. Odamlar masjidga yig‘ilishdi. Unda muhokama boshlandi. Musulmon qozi hozir bo‘ldi. Eshikbon a’yonlar ulug‘ini chorladi va uni oldinga o‘tkizdi. So‘ng Qutayba ibn Muslim bilan qatnashgan guvoh chaqirilib, da’vogarning yoniga turgizildi. So‘ng qozi a’yonga yuzlanib, da’vosini arz qilishga amr etdi. A’yon: «Qo‘mondoningiz Qutayba ibn Muslim diyorimizga ogohlantirishsiz kirdi. Hamma mamlakatlarga uch tanlov: Islom yoki jizya, yoki urushni taklif qildi. Ammo bizni hiyla bilan bosib oldi», dedi. Qozi Qutaybaning guvohiga yuzlandi va: «Bu shikoyatga nima deysan?» dedi.

Qutaybaning guvohi unga javob qildi: «Alloh qozini isloh qilsin! Urush – bu xiyladir. Bu mamlakat o‘ta qudratli bo‘lib, fath oldida to‘g‘anoq bo‘lib turgandi. Biz bilardikki, agar ikki tomon urushadigan bo‘lsa, qonlar anhor bo‘lib oqardi. Alloh bizni mana shu rejaga yo‘lladi. Bu kutilmagan ishimiz bilan musulmonlarni katta zarardan himoya qildik va dushmanimizning jonini asradik. Ha, biz ularni favqulodda holga soldik, lekin ularni qutqardik va ularga Islomni tanitdik!».

Qozi unga: «Sizlar ularni Islomga yoki jizyaga, yoxud harbga chaqirdilaringmi?» dedi. Guvoh javob berdi: «Yo‘q. Aytgan sabablarimizga ko‘ra kutilmaganda hujum qildik». Shunda qozi dedi: «Sen iqror bo‘lding. Agar da’vo qilinayotgan kishi aybiga iqror bo‘lsa, muhokama tugaydi. Alloh bu ummatga faqat din tufayligina nusrat bergan. Xiyonatdan saqlanish va adolat ila turish dindagi buyukliklardandir. Allohga qasamki, biz uyimizdan Alloh yo‘lida jihod qilish uchungina chiqqanmiz. Biz yerga ega bo‘lish, mamlakatlarni bosib olish va unda nohaq oliy bo‘lish uchun chiqmaganmiz!».

So‘ng qozi bashariyat tarixidagi eng ajib hukmni chiqardi: «Musulmon qo‘shinning hammasi Samarqanddan uch kun ichida qanday tez kirgan bo‘lsa, shunday tez chiqib ketsin va shaharni o‘z ahxliga qaytarsin. Ularga urushga hozirlanishga fursat berilsin. So‘ng ularni ogohlantirsinlar va Islom yoki jizya, yoxud harb o‘rtasida ixtiyor bersinlar. Agar ular harbni tanlasalar, u holda urush bo‘ladi. Bu Alloh taolo shariatining va Payg‘ambari sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari tatbig‘i bo‘ladi».

Samarqand ahlini xayrat chulg‘ab oldi. Qo‘shin zudlik bilan shaharni tashlab chiqa boshladi va uch kun o‘tmay, unda birorta musulmon qolmadi. Kattayu kichik aholi shahar markazida to‘planishdi. Ular bo‘lgan ishga ishonmayotgan edilar. Ular: «Xulqi bunday qavm basharning eng yaxshisi, uning qozisi qilgan ish mutlaq adolat, o‘zining atbolariga bunday ishlarni buyuradigan din haq din», deya o‘zaro gaplashishardi.

Ish uzoq cho‘zilmay, Samarqand ahlining hammasi Islomni qabul qildi. Ha, bu Allohning barhayot dini Islomdir! Bu bizning ummatlarning yaxshisi bo‘lgan kunlarimizda nur, rahmat va adolat bilan yozgan tariximizdir!» (Iqtibos tugadi)

Hajjoj o‘z jiyani, ya’ni akasining o‘g‘li Muhammad ibn Qosim Saqafiy ismli qo‘mondon boshchiligida Sind - hozirgi Pokiston yerlariga o‘zining ko‘p sonli askarlarini yubordi. Mashhur qo‘mondon Muhammad ibn Qosim Saqafiy juda katta g‘alabalarni qo‘lga kiritdi, Sindning podshohini qatl qildi. So‘ng hijriy 90–94 (milodiy 708–712) yillarda Sind yurtlarini ham Islom davlati tarkibiga qo‘shdi. Bular eng ulug‘ fathlardan bo‘ldi. Mana shu davrda Islom davlati hududi jihatidan o‘z tarixidagi eng katta va keng maydonli holatiga erishgan edi.

Valid ibn Abdulmalikning vafoti

Valid ibn Abdulmalik hijriy 96 (milodiy 714) yilda vafot etdi. Uning xalifaligi o‘n yil davom etdi.

Keyingi mavzular:
Sulaymon ibn Abdulmalik;
Umar ibn Abdulaziz;
Yazid ibn Abdulmalik;
Hishom ibn Abdulmalik;
Valid ibn Yazid ibn Abdulmalik.

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

10.08.2026 6194 15 min.

Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas

Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.

1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.

Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.

2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:

Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.

Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.

Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.

3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.

Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.

4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.

Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].

Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.

5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.

6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].

Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].

So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.

Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.

Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.

Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.

7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.

1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].

Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].

Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.

Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].

Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.

2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].

So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].

Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!

Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.

3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.

Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.

Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.

Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.

Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi

Mazkur maqolaga

.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati