Sayt test holatida ishlamoqda!
10 Avgust, 2026   |   27 Safar, 1448
search icon
Avvalgi sayt
ЎЗ РУ EN AR

Toshkent shahri
Tong
03:57
Quyosh
05:27
Peshin
12:30
Asr
17:25
Shom
19:33
Xufton
21:02
Bismillah
10 Avgust, 2026, 27 Safar, 1448
Avvalgi sayt
#search
 YouTube

Takviyn sifati va rizq haqida e’tiqodimiz

03.12.2024   6099   15 min.
Takviyn sifati va rizq haqida e’tiqodimiz

50 - وَغَيْرَانِ الْمُكَوَّنُ لاَ كَشَيْءٍ مَعَ التَكْوِينِ خُذْهُ لإِكْتِحَالِ

Ma’nolar tarjimasi:

Mukavvan takviyn bilan bir narsa emas, boshqa-boshqa narsalardir buni (ushbu so‘zni) ko‘zga surma qilib olgin.


Nazmiy bayoni:

Mukavvan boshqadir, boshqadir takviyn,
Buni sen ko‘zingga surmadek olgin.


Lug‘atlar izohi:

غَيْرَانِ – bu kalima غَيْرَ ning tasniyasi. Mubtadosidan oldin keltirilgan xabar.

الْمُكَوَّنُ – xabaridan keyin keltirilgan mubtado. Mukavvan lug‘atda “yaratilgan”, “tuzilgan” ma’nolarini anglatadi. 

لاَ – ma’tufdan hukmni nafiy qiladigan atf harfi.

كَشَيْءٍ – bu jumla غَيْرَانِ ni ta’kidlash uchun keltirilgan.

مَعَ – bu kalimaning ism yoki harf ekani to‘g‘risida nahv olimlari ixtilof qilganlar. Ism ekani haqidagi qavl kuchliroq hisoblanadi. Undan keyin kelgan ism muzofun ilayhlikka ko‘ra majrur bo‘ladi.

التَكْوِينِ – muzofun ilayh. Takviyn fe’liy sifatlarning umumiy nomidir.

خُذْهُ – fe’l va maf’ul. Taqdiriy اَنْتَ foili.

لاِكْتِحَالِ – jor majrur خُذْهُ ga mutaalliq.


Matn sharhi:

Takviyn lug‘atda “paydo qilmoq”, “vujudga keltirmoq” ma’nolarini anglatadi. Istilohda: “Nomavjudni yo‘qlikdan borliqqa chiqarish – takviyn deb ataladi”. 

Demak takviyn deganda Alloh taoloning narsalarni yo‘qlikdan borliqqa chiqarishi ya’ni paydo qilishi tushuniladi. Ushbu sifat hayotga taalluqli bo‘lishi e’tiboridan “ihyo” (hayotni paydo qilish), o‘limga taalluqli bo‘lish e’tiboridan “imota” (o‘limni vujudga keltirish), suratga taalluqli bo‘lish e’tiboridan “tasviyr” va hakozo nimaga taalluqli bo‘lsa o‘sha narsani paydo sifati deya nomlanadi. Ushbu son-sanoqsiz sifatlarning umumiy nomi takviyn sifati deyiladi. 

Moturidiya mazabiga ko‘ra takviyn sifati Alloh taoloning azaliy sifati hisoblanadi. Bunga naqliy va aqliy dalillar bor. Naqliy dalil: “Qachon biron narsani iroda qilsa, Uning ishi “Bo‘l” demoqlikdir, xolos. Bas, u narsa bo‘lur”[1].

Oyatda kelgan كُنْ Allohning takviyn sifati bayonidir. Ya’ni, ushbu كُنْ amri ك va ن harflarini aytish emas, balki Alloh taoloning narsalarni vujudga keltirishining qisqa va lo‘nda bayonidir. 

Aqliy dalil: Alloh taolo butun olamning mukavvini ya’ni yaratuvchisidir. Ushbu “Mukavvin” ismi Alloh taologa nisbatan qo‘llaniladi. Bu ism aslida “takviyn” masdaridan ishtiqoq qilib olingan ismi foildir. Ishtiqoq qilib olingan ismni esa faqat uning masdari unda bo‘lsagina qo‘llash to‘g‘ri bo‘ladi. Masalan birovga olim sifatini berish to‘g‘ri bo‘lishi uchun, unda “olim” ishtiqoq qilib olingan “ilm” masdari bo‘lishi lozim bo‘ladi. Shu ma’noda Alloh taologa “Mukavvin” nisbatini berishning o‘zi Unda “takviyn” sifati borligini taqozo qiladi. 

Takviyn sifati haqida Umar Nasafiy rahmatullohi alayh  “Aqoidun Nasafiy”da shunday yozgan:

  وَالتَّكْوِينُ صِفَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى اَزَلِيَّةٌ وَهُوَ تَكْوِينُهُ لِلْعَالَمِ وَلِكُلِّ جُزْءٍ مِنْ اَجْزَائِهِ لِوَقْتِ وُجُودِهِ وَهُوَ غَيْرُ الْمُكَوَّنِ عِنْدَنَا.

“Takviyn Alloh taoloning azaliy sifatidir. U olamni va uning har bir juzini vujudga keltirish vaqtidagi yaratishidir. U bizning nazdimizda mukavvandan boshqadir”.

Ushbu matnlarni alloma Taftazoniy birma-bir batafsil sharhlab quyidagilarni aytgan: “Takviyn azaliy va abadiy boqiy turuvchidir. Mukavvan esa keyin vujudga kelishga taalluqli bo‘lish e’tiboridan yangidan paydo bo‘luvchidir. Takviyn sifati ham xuddi ilm, qudrat va bulardan boshqa qadim sifatlar kabidir. Bu sifatlarning qadim bo‘lganligi sababli ularga taalluqli narsalarning ham qadim bo‘lishi kelib chiqmagani kabi,  takviyn sifatiga taalluqli narsalarning hodisligi sababli takviyn sifatining ham hodis bo‘lishi kelib chiqmaydi. Ushbular bu haqida aytilgan so‘zlarning tahqiqidir. Zero, olamning vujudga kelishi Alloh taoloning zotiga yoki sifatlaridan bir sifatiga taalluqli bo‘lmagan bo‘lsa, mantiqan Yaratuvchining sifatlarini inkor qilish va vujudga keladigan narsalarni vujudga keltiruvchidan behojat deb bilish yuzaga kelib qoladi. Bu esa mumkin emas”[2].

Ash’ariya mazhabida “takviyn” hodis deb qaralgan va uning hodisligiga shunday dalil keltirilgan: «Takviynni (fe’liy sifatlarni) qadim deyish, “mukavvan” (paydo qilingan) ham qadim deyish bo‘lib qoladi. Chunki “Takviyn” bo‘lganu lekin “mukavvan” bo‘lmagan deyish xuddi zarba bo‘lgan-u lekin “mazrub” (zarba berilgan) bo‘lmagan deyishga o‘xshab qoladi. Bu esa muhol narsadir. Shuning uchun takviynni hodis deb e’tiqod qilishimiz kerak, – deganlar.

Moturidiylar bu qarashlariga shunday javob berganlar: Agar fe’liy sifatlar hodis bo‘lganida Alloh taoloning zoti azalda bu sifatlardan xoliy bo‘lib so‘ngra ular bilan sifatlangan bo‘lar edi. Bu narsa esa U zotda o‘zgarish bo‘lganiga dalolat qilib qoladi. U zotda o‘zgarish bo‘lishi esa mumkin emasdir. Shuning uchun “takviyn” qadimdir, uning “mukavvan”ga ta’sir o‘tkazishi hodisdir, deb e’tiqod qilishimiz kerak, – deganlar. 

Mana shu nuqtada moturidiylar va ash’ariylar orasidagi farq oydinlashadi. Ya’ni ash’ariylar “takviyn” deganda “qudrat” va “iroda” sifatlarining maxluqotlarga ta’sir o‘tkazishini nazarda tuganlar va ana shu ta’sir o‘tkazishning o‘zini nazarda tutib uni hodis deganlar. Moturidiylar esa bu sifatning borligi mukavvanga ta’sir o‘tkazishdan oldin ham mutlaqo ibtidosiz bo‘lganini nazarda tutganlar. 

Xulosa shuki, agar ikkala tarafning qadim yo hodis deb aytayotgan narsalarida nimani nazarda tutayotganlari aniqlashtirib olinsa, o‘rtadagi ixtilof faqat lafziy ekani ma’lum bo‘ladi. 


Rizq tushunchasi haqida e’tiqodimiz


51 - وَإِنَّ السُّحْتَ رِزْقٌ مِثْلُ حِلٍّ وَإِنْ يَكْرَهْ مَقَالِي كُلُّ قَالِي

 

Ma’nolar tarjimasi:

Albatta harom mol agarchi so‘zimni barcha yomon ko‘ruvchilar yoqtirmasa ham halol moldek rizqdir.

 

Nazmiy bayoni:

Harom mol haloldek rizqdir begumon,
Rad etuvchi so‘zimni ko‘rsa ham yomon.

 

Lug‘atlar izohi:

إِنَّ – “hurufu mushabbahatu fe’l”dan biri bo‘lgan ta’kid harfi.

السُّحْتَ – bu kalima إِنَّ ning ismi. Lug‘atda “poraxo‘rlik”, “o‘g‘rilik” singari nopok yo‘llar bilan topilgan harom molga nisbatan qo‘llaniladi.

رِزْقٌ – xabar. Rizq lug‘atda “undan manfaat olingan narsa” ma’nosini anglatadi. 

مِثْلُ – arab tilida biror narsani boshqasiga o‘xshatish uchun شَبِيه ,نَظِير ,كَ ,مِثْ نَدِيد kabi bir-biriga yaqin ma’nodagi kalimalar ishlatiladi. Ushbu kalimalar orasida nozik farqlar bor:

كَ – faqat ba’zi bir sifatlarni boshqa sifatlarga o‘xshatish uchun ishlatiladi;

مِثْل – ulamolar bu kalimani ikki xil ma’noda tushuntirganlar:

1. Misl – haqiqati bir xil narsalardir. Masalan, inson insonga misldir;

2. Misl – bir-birining o‘rnini bosa oluvchi narsalardir. Ushbu ma’noning o‘zi yana ikkiga bo‘linadi:

a) ba’zi sifatlari bir-biriga mos keluvchi narsalar;

b) barcha sifatlari bir-biriga mos keluvchi narsalar. 

Moturidiya mazhabida birinchi qarash mo‘tabar hisoblanadi. 

شَبِيه – ko‘p jihatlari bir-biriga o‘xshash zotlarga nisabatan ishlatiladi;

نَظِير – qaysidir jihati bir-biriga o‘xshash zotlarga nisabatan ishlatiladi. Bu kalima ko‘pincha qiladigan ishlarining haqiqati o‘zaro o‘xshash zotlarga nisbatan qo‘llaniladi;

نَدِيد – bir-biriga qarshi tura olishda o‘zaro o‘xshash zotlarga nisbatan ishlatiladi.

حِلٍّ – muzofun ilayh.مِثْلُ حِلٍّ  kalimalari  رِزْقٌga sifat.

وَإِنْ – shart harfi وَ harfi bilan birga وَاِنْ shaklida ishlatilsa, “garchi bo‘lsa ham” ma’nosini anglatadi. 

يَكْرَهْ– majzum fe’li. كَرِهَ fe’li yoqimsiz narsalarga nisbatan ishlatiladi.

مَقَالِي – foildan oldin keltirilgan maf’ul. 

كُلّ – foil. Bu kalima sanalmishning har birini to‘liq qamrash uchun ishlatiladigan ismdir. Doimo lafziy yoki taqdiriy muzof holatda ishlatiladi.

قَالِي – bu kalima قِلًى (yomon ko‘rish) masdaridan olingan ismi foildir.


Matn sharhi:

Rizq so‘zi lug‘aviy jihatdan “rizq”, “kunlik ovqat”, “ulush”, “in’om” kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohda esa “Alloh taolo jonzotlarga yetkazgan va ular iste’mol qilgan narsa rizq deb ataladi”[3].

Dunyodagi hamma jonzotlarning rizqi Alloh taolo tomonidan oldindan belgilab qo‘yilgan. So‘fi Ollohyor bobomizning joylari jannatda bo‘lsin, rizq haqida qanday e’tiqodda bo‘lishni qisqa va lo‘nda bayon qilib qo‘ygan:

Qidirg‘on birla rizqing qatra toshmas,
Ketar qadring, qadardin hargiz oshmas.

Belgilab qo‘yilgan rizq ziyoda va kam bo‘lmaydi, barcha xaloyiq o‘ziga qancha rizq belgilangan bo‘lsa, o‘shani olmasdan qolmaydi, albatta to‘liq oladi. Chunki bu uning oldindan belgilab qo‘yilgan nasibasidir:

“Ularning dunyo hayotidagi tirikchiliklarini ham ularning o‘rtalarida Biz taqsimlaganmiz”[4].

Shunga ko‘ra, insonning iste’mol qilgan barcha narsasi halol bo‘lsin, harom bo‘lsin, rizqi hisoblanadi. Mo‘taziliy firqasi rizq mutlaqo Alloh taolo tarafidan ato qilinadigan narsadir, shu bois U zot ato qilgan narsani harom deb bo‘lmaydi, – deyishgan. Bu so‘zlariga quyidagicha javob berilgan: rizq Alloh taolo tomonidan ato etilishiga nisbatan aslo harom deyilmaydi, balki banda uni man qilingan yo‘l orqali istemol qilgani va dunyo-yu oxiratda unga zarar keltirgani uchun harom deyiladi. Chunki hamma narsa Alloh taoloning mulki bo‘lib, U zot O‘z mulkida xohlagan narsasiga hukm qiladi.

Mo‘taziliylarning da’volari noto‘g‘ri ekani aqlan ham sobitdir. Ya’ni agar haromni rizq deyilmasa, bir inson uzun umri davomida faqat harom yo‘l bilan mol topib yegan bo‘lsa, ularning da’volariga ko‘ra o‘sha odamga Alloh taolo rizq bermagan bo‘lib qoladi. Qur’onda esa o‘rmalagan jonzot borki, barchasining rizqi Alloh taolo tomonidan ato qilinishi bayon qilib qo‘yilgan:

“Yerda o‘rmalovchi biror narsa (jonzot) yo‘qki, uning rizqi (ta’minoti) Allohning zimmasida bo‘lmasa! (U) uning qarorgohini ham, oromgohini ham bilur. Hammasi aniq Kitob (Lavhul-mahfuz)da (yozilgan)dir”[5].

Ya’ni insonlarning ham, boshqa hayvonlarning ham, umuman barcha jonzotlarning rizqini Alloh taolo O‘z zimmasiga olgan. Zero, Alloh taolo ularning Yaratuvchisi bo‘lgani kabi rizqlarini ham beruvchisidir. 

Shu o‘rinda harom ham Alloh taolo tomonidan berilgan rizq ekan nega uni yegan odam jazo olishi kerak, degan savol paydo bo‘lishi mumkin. Bu savolga javob quyidagicha bo‘ladi: haromni yegan odam halolni qo‘yib, haromni tanlagani uchun jazolanadi. Chunki Alloh taolo mutloq rizqni va’da qilgan va bandalarga uni halol yo‘l bilan topishga buyurgan:

“Ey odamlar, yerdagi halol-pok narsalardan tanovul qilingiz”[6].

Agar banda shaytonga va nafsu havosiga ergashib, Alloh taolo buyurgan halol yo‘ldan rizq topishga urinmasdan harom yo‘ldan topishga urinsa, Alloh taolo o‘sha yo‘ldan ham unga erishtirib qo‘yaveradi. Lekin buyrug‘ini bajarmasdan man etilgan yo‘lni tanlagani uchun jazoga giriftor qiladi. Shunga ko‘ra, harom yegan banda Alloh taoloning bergan rizqini yegani uchun emas, balki U zotning buyrug‘ini bajarmasdan shaytonga ergashgani uchun jazolanadi.

Rizq haqidagi masala “Aqoidun Nasafiy”da quyidagicha bayon qilingan:

الْحَرَامُ رِزْقٌ وَكُلٌ يَسْتَوْفِي رِزْقَ نَفْسِهِ حَلاَلاً  كَانَ اَوْ حَرَامًا وَلَا يُتَصَوَّرُ اَنْ لَا يَأْكُلَ اِنْسَانٌ رِزْقَهُ اَوْ يَأْكُلَ غَيْرُهُ رِزْقَهُ.

“Harom ham rizqdir. Hamma o‘z rizqini halol bo‘lsin, yo harom bo‘lsin, to‘la-to‘kis oladi. Inson o‘z rizqini yeya olmay qolishi yoki boshqa birov uning rizqini yeb qo‘yishi tasavvur ham qilinmaydi”.

Ya’ni Alloh taolo biror kishiga iste’mol qilishni taqdir qilib qo‘ygan narsani boshqa birov ustamonlik yoki ayyorlik bilan ilib ketishi mumkin emas. Har bir kishi o‘z rizqu nasibasini albatta oladi. Ammo rizq mulk ma’nosida qo‘llanganda, uni boshqalar ham olishi mumkin:

“Ular g‘aybiy xabarlarga (payg‘ambarim Muhammad keltirgan xabarlarga)  iymon keltiradigan, namozni barkamol o‘qiydigan va Biz rizq qilib bergan narsalardan (sadaqa va) ehson qiladiganlardir”[7].

Ushbu oyatdagi rizq qilib berilgan narsalardan ehson qilishlari, ularga mulk qilib berilgan narsalardan boshqalarga infoq-ehson qilishlari ma’nosini anglatadi. 

Ibn Atoulloh Sakandariy rahmatullohi alayhning “Hikamul Atoiya”da aytgan so‘zlari to‘g‘ri tafakkur yuritgan har bir mo‘min bandaning qalbini sururga to‘ldiradi: “(Alloh taoloning) senga yetarlicha rizq berib,  haddingdan oshib ketishinga sabab bo‘ladigan (narsalar)ni sendan to‘sib turishi, senga ne’matlarni to‘liq qilib berganidir”.

Sharh: Alloh taoloning bandaga yetarlicha jismoniy va ruhiy ozuqalarni berib, (bandaning nafsi xohlagan) ba’zi zohiriy va botiniy narsalarni unga ato qilmasligi aslida unga berilgan to‘liq ne’mat hisoblanadi. Chunki tirikchiligi uchun yetarli narsani topa olmaslik kishini bandalar oldida xorlanishiga sabab bo‘lsa, tug‘yonga ketkazadigan narsalarning ato qilinishi uning dunyosini ham, oxiratini ham boy berishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun kimga tirikchiligiga yetarli narsalar berilgan va tug‘yonga ketkazadigan narsalar berilmagan bo‘lsa, unga ne’matlar to‘liq qilib berilgan bo‘ladi.


Keyingi mavzular:

Qabr imtihoni haqida e’tiqodimiz;
Qabr azobi haqligi bayoni.

 

[1] Yasin surasi, 82-oyat.
[2] Sa’duddin Taftazoniy. Sharhu aqoid. – Misr: “Maktabatul Azhariy”, 2000. – B. 69.
[3] Sa’duddin Taftazoniy. Sharhu aqoid. – Misr: “Maktabatul Azhariy”, 2000. – B. 93.
[4] Zuxruf surasi, 32-oyat.
[5] Hud surasi, 6-oyat.
[6] Baqara surasi, 168-oyat.
[7] Baqara surasi, 3-oyat.

Boshqa maqolalar
Maqolalar

Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

10.08.2026   464   15 min.
Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi

Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas

 

Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.
 

1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.


Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.


2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:


Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.


Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.


Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.


3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.


Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.


4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.


Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].


Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.


5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.


6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].


Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].


So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.


Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.


Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.


Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.


7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.


1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].

Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].

Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.

Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].

Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.


2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].


So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].


Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!


Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.


3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.


Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.


Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.


Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.

Nurmuhammad Matkarimov,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi

Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot

markazi ilmiy xodimi


Mazkur maqolaga 

.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan

Maqolalar
#logo