Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.

(hijriy 36, milodiy 656 yil)

Muoviya ibn Abu Sufyon Shomning voliysi o‘laroq hazrati Aliy roziyallohu anhuga bay’at qilmadi. U kishi hazrati Usmon roziyallohu anhuning o‘chi olinishini talab qilar edi. Hazrati Aliy roziyallohu anhu esa vaziyat barqaror bo‘lmagani uchun hazrati Usmon roziyallohu anhuning o‘chini olishni orqaga surgan edilar. Shunday qilib, Shom viloyati hazrati Aliy roziyallohu anhuga itoat qilmaslikni ma’qul ko‘rdi va Muoviya roziyallohu anhu u yerda mustaqil bo‘lib oldi.

Aliy ibn Abu Tolib roziyallohu anhu Shomga borib, tushunmovchilikni o‘z o‘rnida hal qilishga tayyorgarlik ko‘rib turganlarida kutilmagan boshqa xabar kelib qoldi. Unda aytilishicha, Zubayr ibn Avvom, Talha ibn Ubaydulloh va Oisha onamiz roziyallohu anhum boshliq ko‘pchilik makkaliklar Basraga qarab ketishayotgan edi.

Bu xabar hazrati Aliy ibn Abu Tolib roziyallohu anhuni avvalgisidan ham qattiqroq tashvishga soldi. U kishi Shomni qo‘yib, ushbu guruhga haqiqatni tushuntirish lozimligini anglab yetdilar va ular tomon yurishga qaror qildilar.

Oisha onamiz roziyallohu anho Zubayr ibn Avvom, Talha ibn Ubaydulloh va bir jamoa sahobalar bilan Makkadan Basraga borib, hazrati Usmon roziyallohu anhuni o‘ldirishda ishtirok etganlarni qatl qildirdilar. Boshqa shaharlarga ham xuddi shunday qilishlari haqida maktub yubordilar. Shunda hazrati Aliy roziyallohu anhu Shomga yurishni to‘xtatib, Basra tomon yurishga majbur bo‘ldilar. Oisha onamizga va u kishi bilan bo‘lganlarga qilayotgan ishlarining oqibati yaxshi bo‘lmasligini bayon qilib odam yubordilar, shoshilish yaxshi emasligini aytdilar. Ular hazrati Aliy roziyallohu anhuning so‘zidan qanoat hosil qildilar va sulh tuzish niyatida u kishining lashkargohi tomon yurdilar.

Sulh haqidagi xabarni eshitgan fitnachilar talvasaga tushib qolishdi. Ular sulh tuzilishi o‘zlarining adolatli jazoga tortilishlarini yaqinlashtirishini yaxshi bilishardi.

Fitnachilarning boshliqlari zudlik bilan to‘planishdi. Ularning ichida Ashtar Naxa’iy, Shurayh ibn Avfo, Solim ibn Sa’laba, G‘ulom ibn Haysam va boshqalar bor edi. Albatta, yahudiy fitnaboshi Abdulloh ibn Saba’ ularga bosh-qosh edi. Ularning ichida sahobalardan biror kishi yo‘qligi alohida diqqatga sazovor edi. Bu fitnaning tabiatini va qayerdan, kimdan kelib chiqqanini ko‘rsatardi.

Fitnachilar nima qilib bo‘lsa ham tun qorong‘isida orada urush qo‘zg‘ashga kelishib olishgan edi. Tong otmay turib, adadlari ikki ming atrofida bo‘lgan fitnachilar sulh tuzish orzusida uxlab yotgan kishilar ustiga birdan hujum boshlashdi.

Ikki taraf jang qildi. Aliy roziyallohu anhu urushni to‘xtatishning imkonini topolmadilar. U kishini og‘ir yuk bosdi.

Jang juda ham qizib ketdi. Bu asosan Oisha onamiz roziyallohu anhoning havdajlari yuklangan tuyaning atrofida bo‘ldi. Shuning uchun bu jang «Tuya jangi» degan nomni oldi. Jangda Basra lashkari mag‘lub bo‘ldi. Aliy roziyallohu anhu Oisha roziyallohu anhoning hurmatlarini joyiga qo‘yib, Makkaga qaytarib yubordilar. Bu musulmonlarning birinchi marta ikkiga bo‘linib qilgan janglari edi.

Jangda musulmonlardan juda ko‘p odamlar vafot etdi. Shundan so‘ng Basrada hazrati Aliy roziyallohu anhuga bay’at qilindi.

Hazrati Aliy roziyallohu anhu Shom tomonga yurishni davom ettirdilar.

«Islom tarixi» birinchi juzi asosida tayyorlandi