Sayt test holatida ishlamoqda!
13 Avgust, 2026   |   30 Safar, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:01
Quyosh
05:30
Peshin
12:28
Asr
17:22
Shom
19:29
Xufton
20:56
Bismillah
13 Avgust, 2026, 30 Safar, 1448

Dalillarni chuqur va teran anglash

14.12.2024   7151   3 min.
Dalillarni chuqur va teran anglash

Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.

«Fiqh» so‘zi «fahmlash», «anglash» degan ma’noni bildiradi. Bu yerda «fahm» so‘zi juda muhim, chunki yuqorida aytib o‘tganimizdek, Ahli sunnani boshqalardan ajratib turgan jihat – bu fahmdir. Salaflar Qur’on va Sunnat bilan birga, bizga Qur’on va Sunnatni fahmlashni ham yetkazishgan. Demak, bizning ustunligimiz fahmlashda, to‘g‘ri fahmlashdadir. Keyinroq fahmning nimaligi haqida batafsil gaplashamiz.

Fiqh – bu fahmlash degani, lekin bu fahmlash «fiqh» so‘zining lug‘aviy ma’nosigina emas, balki aynan dalillarni chuqur va teran anglash deganidir. Buning mohiyatini darslar davomida tushunib boramiz. Biz fiqh maktablarining fahmini, ilmning fahmini va yakka shaxslarning fahmini o‘rganib o‘tdik. Dinni, Qur’on va Sunnatni tushunish qanchalik muhim? Demak, fahm deganda, mana shuni tushunamiz. Birinchi to‘xtalmoqchi bo‘lganimiz mana shu nuqtadir.

Fiqhning istilohiy ma’nosiga kelsak, uning quyidagicha mashhur ta’rifi bor: «Fiqh – bu shariatning tafsiliy dalillardan chiqarib olingan amaliy hukmlari haqidagi ilmdir». Mana shu umumiy ta’rifdir. Bu ta’rifga qisqacha to‘xtalamiz, hamma biladigan gaplarni takror aytib o‘tirmaymiz. Ma’lumotimiz fan doktori darajasidagi odamlar uchun ham manfaatli bo‘lishi uchun ta’riflarni qo‘shimcha sifatida aytib o‘tamiz, xolos.

Yuqorida aytganimizdek, to‘g‘ri yo‘ldan og‘ishning sababi noto‘g‘ri fahmlashdir. Mana shuni bayon qilish uchun avval hamma biladigan ta’riflarni aytib o‘tish kerak bo‘ladi. Ularni sizlarga o‘rgatish uchun emas, balki bu boradagi qo‘shimcha ma’lumotlarni keltirish uchun zikr qilib o‘tamiz.

Demak, fiqh shariatning tafsiliy dalillardan chiqarib olingan amaliy hukmlari haqidagi ilm ekan. Ilm esa bir narsaning voqelikka muvofiq kelishidir. Fiqh mana shu hukmlar ilmidir. Shuning uchun ham bizning bahsimiz muayyan zotlar haqida emas, ilm haqida bo‘ladi. Fiqh shar’iy amallar haqidagi ilmdir, aqliy ilmlar haqidagi emas. U amaliy hukmlar haqidagi ilmdir. Shar’iy ilmlar aqoid, fiqh va tarbiyani o‘z ichiga olsa, bizning mavzu bularning ichidan faqatgina amaliy hukm bo‘lmish fiqh ilmi haqida bo‘ladi. Bu ilm Qur’on va Sunnatdan olingan, Qur’on va Sunnatdan chiqarib olingan. «Tafsiliy dalillardan» degani shuki, masalan, «Namozni ado etinglar» degan oyat tafsiliy dalil bo‘ladi, undan chiqarib olinadigan hukm namozning farzligi bo‘ladi. Demak, tafsiliy dalil muayyan bir hukmga xos dalildir.

Keltirilgan bu ta’rifimiz usul ulamolarining ta’rifidir. Bu ta’rif bizga hukmni Qur’on va Sunnatdan qanday qilib chiqarib olish haqida umumiy tushuncha beradi. Usul ulamolari fiqhga «ilm» deb ta’rif berishyapti. Nima uchun? Usul ilmi nimani o‘rganadi? Usul hukmlarni Qur’on va Sunnatdan qanday qilib chiqarib olishni o‘rgatadi. Shuning uchun ta’rifda: «Tafsiliy dalillardan chiqarib olingan», deb aytilyapti. Demak, har bir fiqhiy hukmning dalili bo‘ladi. Usul ulamolari tomonidan bunday ta’rif berilishining sababi shuki, bu fan hukmlarni Qur’on va Sunnatdan qanday chiqarib olishni o‘rganadi.

«Hanafiy mazhabiga teran nigoh» kitobidan

Boshqa maqolalar
Yangiliklar

“Uthaym” gazetasi: Madaniy merosni asrash Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim yo‘nalishiga aylangan

10.08.2026   37391   2 min.
“Uthaym” gazetasi: Madaniy merosni asrash Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim yo‘nalishiga aylangan

Shri-Lankaning “Uthaym” nashrida O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosi, uni asrab-avaylash va kelajak avlodlarga bezavol yetkazish borasida amalga oshirilayotgan ishlarga bag‘ishlangan maqola e’lon qilindi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.

Materialda Yangi O‘zbekistonda milliy qadriyatlarni tiklash, madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish, ilm-fan va ma’rifatni rivojlantirishga qaratilgan islohotlar yuksak baholangan.

Ta’kidlanganidek, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda ma’naviy-ma’rifiy sohani tubdan takomillashtirish, xalqning ko‘p asrlik boy ilmiy-madaniy merosini o‘rganish hamda uni jahon hamjamiyatiga keng targ‘ib etish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.

Mamlakatda tarixiy obidalarni restavratsiya qilish, muzeylar va arxivlar faoliyatini modernizatsiya qilish, qo‘lyozmalarni asrab-avaylash va raqamlashtirish, milliy madaniy merosni xalqaro miqyosda targ‘ib qilishga qaratilgan tizimli ishlar amalga oshirilayotgani qayd etilgan.

Maqolada Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilgari surilgan Uchinchi Renessans g‘oyasi mamlakat taraqqiyotining muhim strategik yo‘nalishi sifatida alohida e’tirof etilgan. Muallif fikricha, mazkur g‘oya nafaqat tarixiy merosni asrab-avaylash, balki ilm-fan, ta’lim, madaniyat va innovatsiyalarni uyg‘un rivojlantirish orqali mamlakatning intellektual va ma’naviy salohiyatini yuksaltirishga xizmat qilmoqda.

Uchinchi Renessans konsepsiyasi O‘zbekistonning buyuk ilmiy an’analarini qayta tiklash, yosh avlodni bilimli va vatanparvar etib tarbiyalash hamda mamlakatning xalqaro nufuzini yanada mustahkamlashga qaratilgan umummilliy dastur sifatida baholanmoqda.

Gazetaning yozishicha, O‘zbekistonda kechayotgan o‘zgarishlar faqat madaniy sohadagi islohotlar bilan cheklanmaydi. Ular mamlakatning ilmiy, ma’naviy va intellektual taraqqiyotini ta’minlashga qaratilgan uzoq muddatli strategiyaning ajralmas qismi hisoblanadi. Ilmiy muassasalar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, tarixiy manbalarni tadqiq etish, madaniy merosni muhofaza qilish va zamonaviy ta’lim tizimini rivojlantirish kabi yo‘nalishlar yagona maqsad — Yangi O‘zbekistonning mustahkam ma’naviy poydevorini yaratishga xizmat qilayotgani alohida qayd etilgan.

Maqolada Toshkent shahrida barpo etilgan O‘zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazi faoliyatiga keng o‘rin ajratilgan.

Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi va g‘oyasi asosida barpo etilgan mazkur betakror majmua O‘zbekistonning madaniy va ilmiy siyosatidagi eng muhim istiqbolli loyihalardan biri bo‘ldi. Markazda VII asrga oid noyob Usmon Mus'hafi saqlanayotgani uning tarixiy ahamiyatini yanada oshiradi.

Shu bilan birga, bu yerda qo‘lyozmalarni ilmiy o‘rganish, restavratsiya qilish, arxiv materiallarini tizimlashtirish va zamonaviy texnologiyalar asosida raqamlashtirish uchun barcha zarur sharoitlar yaratilgan.

Gazetada O‘zbekistonning YUNЕSKO va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan madaniy merosni muhofaza qilish sohasidagi hamkorligi, tarixiy obidalarni asrab-avaylash, ularni xalqaro turizm va ilmiy tadqiqotlar bilan uyg‘un rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari haqida so‘z yuritilgan.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati

 

O'zbekiston yangiliklari