O`zbekiston musulmonlari idorasi

Abbosiylar davlati va xalifalari

17.12.2024 12697 9 min.

Beshinchi bob
Abbosiylar davlati
(hijriy 132–656; milodiy 750–1258)

Birinchi fasl
Abbosiylar davlatining tiklanishi
Abbosiylarning nasabi

Abbosiylar xalifaligi Nabiy sollallohu alayhi vasallamning amakilari Abbos roziyallohu anhuga nisbat beriladi.

Ushbu davlatning asoschisi – Abdulloh ibn Muhammad ibn Aliy ibn Abdulloh ibn Abbos ibn Abdulmuttalib. Bu odamning laqabi – Saffoh.

Abbosiylar davlatining tashkil topishi Banu Hoshim olib borgan da’vatning yutug‘i deb bilinadi. Ular Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning vafotlaridan keyin xalifalik u zotning qarindoshlariga o‘tishi kerak degan chaqiriq bilan chiqqan bo‘lib, bu fikr Islomning avvalida mag‘lubiyatga uchragan edi. Aslida esa islomiy ta’limotlarga, ko‘rsatmalarga binoan xalifalik musulmonlarning barchasiga mulk bo‘lib, ular o‘zlari loyiq ko‘rgan kishini xalifa qilishlari kerak bo‘lgan.

Da’vatning boshlanishi

Rofizalardan bo‘lgan kisoiylar firqasi imomlik Muhammad ibn Aliy ibn Abu Tolib ibn Hanafiyyaning avlodida bo‘lishi kerak, degan fikr bilan chiqishdi. Ular Ibn Hanafiyyaning vafotidan keyin kishilarni uning o‘g‘li Abu Hoshimga bay’at qilishga chaqira boshladilar. Abu Hoshim esa umaviylarni tanqid qilib yurar edi. U o‘z o‘limidan oldin amakisining o‘g‘li Muhammad ibn Aliy ibn Abdulloh ibn Abbosning oldiga – Urdundagi Hamimiya degan joyga bordi va undan umaviylarning hukmini inqirozga uchratishini, Oli baytga da’vat qilishini talab qildi.

Da’vatning yashirin bosqichi

Bu bosqich hijriy 100 yilda boshlanib, 129 yilgacha (milodiy 718–746) davom etgan. Ulkan cho‘qqilarni orzu qilgan Muhammad ibn Aliy yuqoridagi da’vatni o‘zi uchun qonun qilib oldi-da, hijriy 100 yilda uni amalga oshirish maqsadida ish boshladi. Rejalar tuzish, ishni tartibga solish uchun Hamimiyani markazga aylantirdi. Da’vat uchun Kufani o‘ziga markaz qilib oldi. Xurosonni esa da’vatni tarqatish diyori qilib ixtiyor etdi va u yerga da’vatchilar – naqiblarni yubordi. Buning uchun da’vatni tarqatishga imkoniyati, iqtidori, qobiliyati bor kishilarni tanladi. Ushbu da’vat ishlari butunlay maxfiy ravishda olib borilar, maxfiy bo‘lgani uchun ham sekinlik bilan tarqalar edi. Siyosiy bilimdonlik va doxiylik bilan olib borilgan Muhammadning bu da’vatlari Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning Oli baytlari ismi bilan tarqalardi.

Muhammad vafot etganidan keyin uning da’vatini hijriy 125 (milodiy 742) yilda o‘g‘li Ibrohim qabul qilib oldi. Bu vaqtga kelib, umaviylar davlati zaiflashib qolgan, Hishom ibn Abdulmalikning vafotidan keyin bir nechta firqalarga bo‘linib ketgan edi. Shu sababli abbosiylarning da’vati keng ravishda tarqala boshladi.

Ochiq da’vat qilish bosqichi hamda Iroq va Hurosonni bo‘ysundirish

Ibrohim hijriy 129 (milodiy 746) yilda o‘zining eng ko‘zga ko‘ringan lashkarboshisi bo‘lmish Abu Muslim Xurosoniyni Xurosonda da’vatni ochiq e’lon qilishga amr qildi. Abu Muslim Xurosoniy chinakam doxiy, shu bilan birga, juda xatarli inson bo‘lib, askarlar olamida eng ulug‘, nihoyatda usta lashkarboshi hisoblanar edi. Abu Muslim amrni eshitishi bilan unga amal qilishga o‘tdi. U umaviylar sulolasining oxirgi xalifasi Marvon ibn Muhammadni tutib qamadi. Uni hibsga olgach, akasi Abdulloh Saffohni ishga qo‘ydi. U ahli bilan Kufaga kelib, Abu Salama Hallol degan kishining hovlisiga tushdi. Bu ish sirligicha qoldi.

Abu Muslim Xurosonning voliysi Nasr ibn Sayyorni yo‘q qildi. Nasr ibn Sayyor Abu Muslimning harakatlarini to‘sishga juda ko‘p urindi. U xalifa Marvon ibn Muhammaddan yordam so‘radi, lekin foyda bermadi. Marvonning Iroqdagi voliysi Yazid ibn Umar ibn Hubayradan ham yordam so‘radi, undan ham hech qanday javob bo‘lmadi, chunki bu paytda ularning hammasi urushlar, fitnalar bilan mashg‘ul edilar.

Shunday qilib, Abu Muslim Xurosoniy hijriy 130, milodiy 748 yilda Xurosonni bosib olishga muvaffaq bo‘ldi. So‘ng hijriy 132 yilning oxirlarida Iroq Yazid ibn Umar ibn Hubayraning qo‘lidan tortib olindi. Ibn Hubayra abbosiylarga taslim bo‘lmasa ham, Saffoh unga omonlik berganidan keyin ularning hukmiga ko‘ndi. Lekin uni aldab, xiyonat qilib o‘ldirishdi.

Shuningdek, Saffoh o‘z xalifaligini e’lon qilganidan keyin Abu Salama Xallol haqida xalifalikni alaviylarga o‘tkazish uchun til biriktiryapti, degan gap tarqatdi. Holbuki, Abu Salama Xallol Saffohning foydasiga juda ko‘p ishlar qilgan, umaviylarni yo‘q qilishda katta rol o‘ynagan, abbosiylarning da’vatini tarqatish yo‘lida katta-katta ishlarni amalga oshirgan edi.

Bulardan ko‘rinadiki, abbosiylar o‘z davlatini qurish yo‘lida hech narsadan toymaganlar, juda ko‘p noma’qul ishlarni o‘zlariga ep ko‘rganlar.

Abbosiylar xalifaligining e’lon qilinishi

Abdulloh Saffoh berkingan joyidan chiqib, o‘zining jamoasi bilan Kufaning markaziy jome’ masjidiga bordi va xalifaligini e’lon qildi. O‘sha yerda unga bay’at qilindi. Bu voqea hijriy 132 yil rabi’ul avval (milodiy 749 yil oktyabr) oyida bo‘lib o‘tdi.

Umaviylarning barham topishi va Zob jangi

Saffoh xalifaligini e’lon qilganidan chamasi ikki oy o‘tgach, lashkarini umaviylarning oxirgi xalifasi Marvon ibn Muhammad bilan jang qilish uchun yubordi. U Mosul yaqinidagi Zob daryosi qirg‘og‘iga joylashgan edi. Marvon mag‘lub bo‘ldi, bir joydan ikkinchi joyga qocha boshladi. Abbosiylar uni hijriy 132 (milodiy 750) yilda Misrda qatl qildilar. Shunday qilib, hamma ishlar abbosiylarning qo‘liga o‘tdi. Andalusdan boshqa barcha Islom yurtlari ularning hukmi ostiga kirdi.

Abbosiylar davlatining hukmronlik davri

Abbosiylar davlati hijriy 132 (milodiy 750) yilda umaviylar davlatining qoldiqlari ustida tashkil topdi va nihoyat hijriy 656 (milodiy 1258) yilda ushbu davlat ham tugadi.

Bu davlatning tugashi mo‘g‘ullar Bag‘dodni xarobaga aylantirib, abbosiylardan bo‘lmish oxirgi xalifani qatl qilganlaridan so‘ng yuz berdi. Abbosiylar hijriy 132–656 yillar ichida, ya’ni 524 yil davomida hukmronlik qildilar. Abbosiylarning davri ikki bosqichga bo‘linadi. Bu ko‘pchilik tarixchilar kelishgan istilohdir.

Birinchi bosqich

Bu bosqich abbosiylarning birinchi davlati deb atalib, hijriy 132–248 (milodiy 750–862) yillarni o‘z ichiga oladi. O‘nta xalifa o‘z hukmini yuritgan bu bosqichda davlat nihoyatda kuchli bo‘lgan, boshqaruv xalifalar tomonidan mukammal ravishda olib borilgan.

Ikkinchi bosqich

Xijriy 248-656 (milodiy 862-1258) yillarni uz ichiga ol- gan ushbu bosk;ich abbosiylarning ikkinchi davlati deb ataladi.

Bu bosk;ichda xalifalar ancha zaiflashib, uz k;udratlari- ni yukotdilar, ishni askarlar uz kullariga oldilar. Bu davrda davlat boshkaruvini 27 xalifa olib borgan.

Ikkinchi fasl
Abbosiylarning birinchi davri
(hijriy 132–248; milodiy 750–862)
Kuchli Abbosiy xalifalar davri

1. Abul Abbos ibn Muhammad

Uning laqabi Saffoh bo‘lgan. U hijriy 132–136 (milodiy 750–754) yillarda xalifalik qilgan.

2. Abu Ja’far Abdulloh ibn Muhammad

Laqabi – Mansur. U hijriy 137–158 (milodiy 754–775) yillarda xalifalik qilgan.

3. Muhammad ibn Abdulloh ibn Muhammad Mahdiy

Hijriy 158–169 (milodiy 775–785) yillarda xalifalik qilgan.

4. Muso ibn Muhammad ibn Abdulloh Hodiy

Hijriy 169–170 (milodiy 785–786) yillarda xalifalik qilgan.

5. Horun ibn Muhammad ibn Abdulloh

Laqabi – ar-Roshid. Hijriy 170–193 (milodiy 786–809) yillarda xalifalik qilgan.

6. Muhammad ibn Horun ibn Muhammad Amin

Hijriy 193–198 (milodiy 809–814) yillarda xalifalik qilgan.

7. Abdulloh ibn Horun ibn Muhammad Ma’mun

Hijriy 198–218 (milodiy 814–833) yillarda xalifalik qilgan.

8. Muhammad ibn Horun ibn Muhammad Mu’tasim

Hijriy 218–227 (milodiy 833–842) yillarda xalifalik qilgan.

9. Horun ibn Muhammad ibn Horun Vosiq

Hijriy 227–232 (milodiy 842–847) yillarda xalifalik ilgan.

10. Ja’far ibn Muhammad ibn Horun Mutavakkil

Hijriy 232–247 (milodiy 847–861) yillarda xalifalik qilgan.

Kuyida ularning har biri bilan alohida tanishib chiqamiz.

Keyingi mavzular:
Abul Abbos Sabboh;
Abu Ja’far Mansur.

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Chin usta qoldimi? (qidiryapman)

10.08.2026 13019 8 min.

Bugunning gapi

“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”

“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”

“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”

Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.

Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.

Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!

Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).

Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.

Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.

Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.

Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.

Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.

Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.

Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.

Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.

Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.

Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.

Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:

Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.

O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.

Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.

Tolibjon NIZOM

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati