Beshinchi bob
Abbosiylar davlati
(hijriy 132–656; milodiy 750–1258)

Birinchi fasl
Abbosiylar davlatining tiklanishi
Abbosiylarning nasabi

Abbosiylar xalifaligi Nabiy sollallohu alayhi vasallamning amakilari Abbos roziyallohu anhuga nisbat beriladi.

Ushbu davlatning asoschisi – Abdulloh ibn Muhammad ibn Aliy ibn Abdulloh ibn Abbos ibn Abdulmuttalib. Bu odamning laqabi – Saffoh.

Abbosiylar davlatining tashkil topishi Banu Hoshim olib borgan da’vatning yutug‘i deb bilinadi. Ular Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning vafotlaridan keyin xalifalik u zotning qarindoshlariga o‘tishi kerak degan chaqiriq bilan chiqqan bo‘lib, bu fikr Islomning avvalida mag‘lubiyatga uchragan edi. Aslida esa islomiy ta’limotlarga, ko‘rsatmalarga binoan xalifalik musulmonlarning barchasiga mulk bo‘lib, ular o‘zlari loyiq ko‘rgan kishini xalifa qilishlari kerak bo‘lgan.

Da’vatning boshlanishi

Rofizalardan bo‘lgan kisoiylar firqasi imomlik Muhammad ibn Aliy ibn Abu Tolib ibn Hanafiyyaning avlodida bo‘lishi kerak, degan fikr bilan chiqishdi. Ular Ibn Hanafiyyaning vafotidan keyin kishilarni uning o‘g‘li Abu Hoshimga bay’at qilishga chaqira boshladilar. Abu Hoshim esa umaviylarni tanqid qilib yurar edi. U o‘z o‘limidan oldin amakisining o‘g‘li Muhammad ibn Aliy ibn Abdulloh ibn Abbosning oldiga – Urdundagi Hamimiya degan joyga bordi va undan umaviylarning hukmini inqirozga uchratishini, Oli baytga da’vat qilishini talab qildi.

Da’vatning yashirin bosqichi

Bu bosqich hijriy 100 yilda boshlanib, 129 yilgacha (milodiy 718–746) davom etgan. Ulkan cho‘qqilarni orzu qilgan Muhammad ibn Aliy yuqoridagi da’vatni o‘zi uchun qonun qilib oldi-da, hijriy 100 yilda uni amalga oshirish maqsadida ish boshladi. Rejalar tuzish, ishni tartibga solish uchun Hamimiyani markazga aylantirdi. Da’vat uchun Kufani o‘ziga markaz qilib oldi. Xurosonni esa da’vatni tarqatish diyori qilib ixtiyor etdi va u yerga da’vatchilar – naqiblarni yubordi. Buning uchun da’vatni tarqatishga imkoniyati, iqtidori, qobiliyati bor kishilarni tanladi. Ushbu da’vat ishlari butunlay maxfiy ravishda olib borilar, maxfiy bo‘lgani uchun ham sekinlik bilan tarqalar edi. Siyosiy bilimdonlik va doxiylik bilan olib borilgan Muhammadning bu da’vatlari Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning Oli baytlari ismi bilan tarqalardi.

Muhammad vafot etganidan keyin uning da’vatini hijriy 125 (milodiy 742) yilda o‘g‘li Ibrohim qabul qilib oldi. Bu vaqtga kelib, umaviylar davlati zaiflashib qolgan, Hishom ibn Abdulmalikning vafotidan keyin bir nechta firqalarga bo‘linib ketgan edi. Shu sababli abbosiylarning da’vati keng ravishda tarqala boshladi.

Ochiq da’vat qilish bosqichi hamda Iroq va Hurosonni bo‘ysundirish

Ibrohim hijriy 129 (milodiy 746) yilda o‘zining eng ko‘zga ko‘ringan lashkarboshisi bo‘lmish Abu Muslim Xurosoniyni Xurosonda da’vatni ochiq e’lon qilishga amr qildi. Abu Muslim Xurosoniy chinakam doxiy, shu bilan birga, juda xatarli inson bo‘lib, askarlar olamida eng ulug‘, nihoyatda usta lashkarboshi hisoblanar edi. Abu Muslim amrni eshitishi bilan unga amal qilishga o‘tdi. U umaviylar sulolasining oxirgi xalifasi Marvon ibn Muhammadni tutib qamadi. Uni hibsga olgach, akasi Abdulloh Saffohni ishga qo‘ydi. U ahli bilan Kufaga kelib, Abu Salama Hallol degan kishining hovlisiga tushdi. Bu ish sirligicha qoldi.

Abu Muslim Xurosonning voliysi Nasr ibn Sayyorni yo‘q qildi. Nasr ibn Sayyor Abu Muslimning harakatlarini to‘sishga juda ko‘p urindi. U xalifa Marvon ibn Muhammaddan yordam so‘radi, lekin foyda bermadi. Marvonning Iroqdagi voliysi Yazid ibn Umar ibn Hubayradan ham yordam so‘radi, undan ham hech qanday javob bo‘lmadi, chunki bu paytda ularning hammasi urushlar, fitnalar bilan mashg‘ul edilar.

Shunday qilib, Abu Muslim Xurosoniy hijriy 130, milodiy 748 yilda Xurosonni bosib olishga muvaffaq bo‘ldi. So‘ng hijriy 132 yilning oxirlarida Iroq Yazid ibn Umar ibn Hubayraning qo‘lidan tortib olindi. Ibn Hubayra abbosiylarga taslim bo‘lmasa ham, Saffoh unga omonlik berganidan keyin ularning hukmiga ko‘ndi. Lekin uni aldab, xiyonat qilib o‘ldirishdi.

Shuningdek, Saffoh o‘z xalifaligini e’lon qilganidan keyin Abu Salama Xallol haqida xalifalikni alaviylarga o‘tkazish uchun til biriktiryapti, degan gap tarqatdi. Holbuki, Abu Salama Xallol Saffohning foydasiga juda ko‘p ishlar qilgan, umaviylarni yo‘q qilishda katta rol o‘ynagan, abbosiylarning da’vatini tarqatish yo‘lida katta-katta ishlarni amalga oshirgan edi.

Bulardan ko‘rinadiki, abbosiylar o‘z davlatini qurish yo‘lida hech narsadan toymaganlar, juda ko‘p noma’qul ishlarni o‘zlariga ep ko‘rganlar.

Abbosiylar xalifaligining e’lon qilinishi

Abdulloh Saffoh berkingan joyidan chiqib, o‘zining jamoasi bilan Kufaning markaziy jome’ masjidiga bordi va xalifaligini e’lon qildi. O‘sha yerda unga bay’at qilindi. Bu voqea hijriy 132 yil rabi’ul avval (milodiy 749 yil oktyabr) oyida bo‘lib o‘tdi.

Umaviylarning barham topishi va Zob jangi

Saffoh xalifaligini e’lon qilganidan chamasi ikki oy o‘tgach, lashkarini umaviylarning oxirgi xalifasi Marvon ibn Muhammad bilan jang qilish uchun yubordi. U Mosul yaqinidagi Zob daryosi qirg‘og‘iga joylashgan edi. Marvon mag‘lub bo‘ldi, bir joydan ikkinchi joyga qocha boshladi. Abbosiylar uni hijriy 132 (milodiy 750) yilda Misrda qatl qildilar. Shunday qilib, hamma ishlar abbosiylarning qo‘liga o‘tdi. Andalusdan boshqa barcha Islom yurtlari ularning hukmi ostiga kirdi.

Abbosiylar davlatining hukmronlik davri

Abbosiylar davlati hijriy 132 (milodiy 750) yilda umaviylar davlatining qoldiqlari ustida tashkil topdi va nihoyat hijriy 656 (milodiy 1258) yilda ushbu davlat ham tugadi.

Bu davlatning tugashi mo‘g‘ullar Bag‘dodni xarobaga aylantirib, abbosiylardan bo‘lmish oxirgi xalifani qatl qilganlaridan so‘ng yuz berdi. Abbosiylar hijriy 132–656 yillar ichida, ya’ni 524 yil davomida hukmronlik qildilar. Abbosiylarning davri ikki bosqichga bo‘linadi. Bu ko‘pchilik tarixchilar kelishgan istilohdir.

Birinchi bosqich

Bu bosqich abbosiylarning birinchi davlati deb atalib, hijriy 132–248 (milodiy 750–862) yillarni o‘z ichiga oladi. O‘nta xalifa o‘z hukmini yuritgan bu bosqichda davlat nihoyatda kuchli bo‘lgan, boshqaruv xalifalar tomonidan mukammal ravishda olib borilgan.

Ikkinchi bosqich

Xijriy 248-656 (milodiy 862-1258) yillarni uz ichiga ol- gan ushbu bosk;ich abbosiylarning ikkinchi davlati deb ataladi.

Bu bosk;ichda xalifalar ancha zaiflashib, uz k;udratlari- ni yukotdilar, ishni askarlar uz kullariga oldilar. Bu davrda davlat boshkaruvini 27 xalifa olib borgan.

Ikkinchi fasl
Abbosiylarning birinchi davri
(hijriy 132–248; milodiy 750–862)
Kuchli Abbosiy xalifalar davri

1. Abul Abbos ibn Muhammad

Uning laqabi Saffoh bo‘lgan. U hijriy 132–136 (milodiy 750–754) yillarda xalifalik qilgan.

2. Abu Ja’far Abdulloh ibn Muhammad

Laqabi – Mansur. U hijriy 137–158 (milodiy 754–775) yillarda xalifalik qilgan.

3. Muhammad ibn Abdulloh ibn Muhammad Mahdiy

Hijriy 158–169 (milodiy 775–785) yillarda xalifalik qilgan.

4. Muso ibn Muhammad ibn Abdulloh Hodiy

Hijriy 169–170 (milodiy 785–786) yillarda xalifalik qilgan.

5. Horun ibn Muhammad ibn Abdulloh

Laqabi – ar-Roshid. Hijriy 170–193 (milodiy 786–809) yillarda xalifalik qilgan.

6. Muhammad ibn Horun ibn Muhammad Amin

Hijriy 193–198 (milodiy 809–814) yillarda xalifalik qilgan.

7. Abdulloh ibn Horun ibn Muhammad Ma’mun

Hijriy 198–218 (milodiy 814–833) yillarda xalifalik qilgan.

8. Muhammad ibn Horun ibn Muhammad Mu’tasim

Hijriy 218–227 (milodiy 833–842) yillarda xalifalik qilgan.

9. Horun ibn Muhammad ibn Horun Vosiq

Hijriy 227–232 (milodiy 842–847) yillarda xalifalik  ilgan.

10. Ja’far ibn Muhammad ibn Horun Mutavakkil

Hijriy 232–247 (milodiy 847–861) yillarda xalifalik qilgan.

Kuyida ularning har biri bilan alohida tanishib chiqamiz.

Keyingi mavzular:
Abul Abbos Sabboh;
Abu Ja’far Mansur.