Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.

Afrika qit’asi shimoli-g‘arbida joylashgan Marokash davlatini arablar – Mag‘rib, turklar – Fas, fransuzlar esa Marok (Marokko) deb ataydilar. Mazkur qirollik hududida joylashgan to‘rtta qadimiy shahar – Fas (Fes), Marokash, Maknas turli yillarda mamlakat poytaxti vazifasini bajargan. Zamonaviy Rabot (Ar Ribat) esa hozirgi Marokashning bosh kentidir. Yillar davomida sayyohlarni maftun etib kelayotgan tarixiy qadamjolardan biri – «Shimoliy Afrika marvaridi» nomini olgan Marokash shahriga sayohat qilishga nima deysiz?

Yozda ham qurib qolmaydigan o‘nlab daryolar manbai – Atlas tog‘lari etagida joylashgan Marokash shahri to‘qqiz yuz yillik tarixga ega. Unga XI asrda Al-murobitlar (1050–1147) sulolasi vakillari tomonidan asos solingan bo‘lib, XII asrga kelib eski Marokash – Mag‘rib, Andalusiya hamda Shimoliy Afrikaning muhim tijoriy, madaniy va diniy markaziga aylangan. Sa’dlar sulolasi hukmronligi (1510–1659) davrida shaharning mavqei va shuhrati yanada ortgan. Yangi masjidlaru madrasalar, bog‘laru hovuzlar barpo etilgan, xarob holga kelgan inshootlar ta’mirlanib, qayta tiklangan. Shu o‘rinda qirollik ma’lum vaqt davomida Ispaniya va Fransiyaga bo‘ysungani uchun bugun mamlakat shaharlarida Yevropa madaniyati me’morchiligi namunalari saqlanib qolganini ham aytib o‘tish joiz.

1956 yilda Marokash davlati mustaqillikka erishganidan so‘ng mazkur shaharni sayyohlik markaziga aylantirish maqsadida sezilarli islohotlar amalga oshirildi: mehmonlarga qadimgi kentning sershovqin hayoti, urf-odatiyu turfa madaniyati, noyob me’morchilik namunalari taqdim etilib, turistik loyihalarga muvofiq palma, zaytun va boshqa daraxtlar ekilgan yangi so‘lim bog‘lar barpo etildi.

Eski shahar

Marokash shahri xuddi Toshkent kabi – eski va yangi qismlarga bo‘lingan. Atlas tog‘ tizmasi yonbag‘irlari qizilga moyil jigar rang tuproqdan iborat bo‘lgani bois, bu hududlarda insho qilingan deyarli barcha binolar shu tusda. Marokash shahri o‘rnida qad rostlagan ilk maskan – mudofaa qal’asi al-murobitlar amiri Ali ibn Yusuf farmoni bilan qurilgan bo‘lib, keyinchalik bu qo‘rg‘on atrofida shahar vujudga kelgan. Olisdan Marokash imoratlari ol tusda ko‘ringani uchun mahalliy aholi va mehmonlar uni «madinatul hamro», ya’ni «qizil shahar», deb atagan. E’tiborlisi, Marokashning «eski shahar» hududi 1985 yilda YUNЕSKOning Butunjahon madaniy merosi ro‘yxatiga kirilgan. Eski shahar ko‘chalari bir-biriga ulanib ketgan bir nechta mahallalardan iborat bo‘lib, deyarli har bir ko‘chada katta-kichik masjidlar bor. Bundan tashqari, har bir mahallaning umumiy hammomi va umumiy tandirxonasi mavjud bo‘lib, mahalla ahli – boy-badavlat xonadon vakillari ham, o‘rtahol oila a’zolari ham non va non mahsulotlarini uyida tayyorlab (masalan, xamir qorib, non yasab), umumiy tandirxonaga olib borib, o‘sha yerda pishirtirishar ekanlar.

Jomeul Fano maydoni

Eski shaharning «yuragi» hisoblangan mazkur maydonda hech qanday inshoot qad rostlamagan bo‘lsa ham, bu yerda ertayu kech hayot qaynaydi: o‘ziga xos meshlarni ko‘tarib olgan sharobchilar mehmonlarga chanqovbosdi ichimliklarni taklif qiladilar, mahalliy san’atkorlar o‘z mahoratlarini namoyish etadilar, ilon va maymun o‘ynatuvchilar tomoshalarini o‘tkazib olganlaridan keyin xohlovchilarni jonivorlari bilan suratga tushishga chorlaydilar. Kechki payt maydon umumiy ovqatlanish hududiga aylanadi.

Manbalarda keltirilishicha, Sa’dlar sulolasi vakili Sulton Ahmad al-Mansur (hukmronligi 1578–1603) maydonning shimoliy qismida katta masjid qurdirmoqchi bo‘lgan. Ammo bino endi ko‘tarilayotganda mamlakatda vabo tarqalib, ishlar to‘xtab qolgan ekan. XIX asrgacha saqlanib qolgan ushbu masjid xarobalari o‘rnida yengil konstruksiyali yangi bozor savdo rastalari bunyod etilgan. «Suvqu jadid», ya’ni yangi bozorda oziq-ovqat mahsulotlaridan tashqari, zargarlik buyumlari, turli xil san’at namunalari, gilamlar, suvenirlar, asosan fonuslar, mahalliy uslubda tikilgan kiyim-kechaklar sotiladi. Bozordagi savdo rastalari yo‘laklari shu qadar chalkashki, u yerga kirgan kimsa ba’zida chiqish yo‘lini topa olmay qoladi.

Turli zamonlarda maydon – mahkumlarni omma oldida jazoga tortish, bayramlar hamda to‘ylarida otliqlar ko‘rgazmasini o‘tkaziladigan joyi vazifasini ado etgan.

Kutubiyya masjidi

Marokash shahri ramziga aylangan ushbu masjid XII asrda muvahhidlar (1121–1269) sulolasi vakillari tomonidan insho etilgan bo‘lib, Shimoliy Afrikaning islom dinini qabul qilgan tub aholisi – barbarlarning an’anaviy me’morchilik uslubida qurilgan. Mazkur uslubning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, inshootlar, shu jumladan, minoralar to‘rtburchak shaklda quriladi. Jumladan, Kutubiyya masjidining balandligi 77 metrli, diagonali ancha uzun (minora ichidagi aylanma zina orqali to‘rt-besh kishi yonma-yon turib bemalol tepaga chiqa oladi) bo‘lgan minorasi ham to‘rtburchak shaklida barpo etilgan. Ushbu minora Kasablanka shahridagi Hasan II masjidi, Ispaniyaning Sevilya shahridagi Xiralda nasroniylar ibodatxonasi (avvalgi Sevilya katta masjidi) minoralariga andoza (namuna) bo‘lib xizmat qilgan.

Tarixchilarning yozishicha, XIX asrdan boshlab masjid atrofiga yuzlab kitobdorlar kelib, kitob savdosi bilan shug‘ullangan. O‘sha davrgacha «Muvahhidlar masjidi» nomidagi mazkur ibodatgoh shundan keyin «Kutubiyya (arabchada «kutubiyun» – kitobdorlar degani) masjidi deb atala boshlangan.

Masjid minorasi uchiga ustma-ust turuvchi mis koptokchalar bilan qoplangan shpil, ya’ni qalpoqli nayza o‘rnatilgan. Mahalliy aholining aytishicha, Sulton Ya’qub al Mansurning ayoli Ramazon ro‘zasi kafforati evaziga o‘z taqinchoqlarini eritib, ana shu to‘pchalarni tilla suvi bilan qoplatgan ekan. Ma’lum bo‘lishicha, o‘sha paytda mazkur koptokchalar quruqlikdagi mayoq vazifasini ham o‘tagan. Xususan, tilla to‘pchalarga quyosh nurining tushishi natijasida minoraning uchi shahardan bir necha o‘n chaqirim naridan ham ko‘ringan. Shu tariqa atrofdagi cho‘l hududlaridan Marokash sari kelayotgan mehmonlar ushbu minorani mo‘ljal qilib shahar tomon yurishgan.

Bugungi kunda masjid quyosh panellari, gelio-suv isitkichlari hamda yorqin chiroqlar bilan jihozlangan. Atrofi palma daraxtlari bilan o‘ralgan, yo‘lovchilarga ochiq havoda dam olishi imkoniyatini beruvchi so‘lim yashil hududga aylantirilgan.

Ibn Yusuf madrasasi

Bir necha asr davomida Marokash davlatining tengsiz, o‘z navbatida, Shimoliy Afrikaning yirik oliy ilm dargohlaridan biri bo‘lgan ushbu madrasa 1564–1565 yillarda sa’dlar sultoni Abdulloh ibn G‘olib tomonidan qurilgan bo‘lib, 1960 yilga qadar faoliyat ko‘rsatgan. Ikki qavatli, 107 ta xona (hujra)dan iborat madrasada bir vaqtning o‘zida 900 nafar talaba dars olgan. Madrasa hovlisi o‘rtasida hovuz, uning atrofida ajoyib naqshlar bilan bezatilgan ayvonchalar bor. 1982 yildan mazkur madrasa muzey sifatida faoliyat ko‘rsata boshlagan.

Bahiya saroyi

XIX asr o‘rtalarida Ci Musa ismli sobiq qul Marokash qiroli Abdulaziz IVning vaziri etib tayinlanadi. Tinimsiz mehnat va ko‘p mashaqqatlar evaziga shu darajaga erishgan vazir Marokash shahrida o‘zi va oilasi uchun Bahiya nomli hashamatli saroy qurdiradi. 300 gektardan ortiq maydonni egallagan saroy hovlisiga marmar toshlar yotqiziladi, atrofi temir panjara va darvozalar bilan o‘raladi. Devorlar va shiftlarga rango-rang bezaklar yordamida jilo beriladi. Saroyga tutash hududda apelsin, banan bog‘lari, otxona va hammom barpo etiladi, masjid quriladi. Si Musa vafot etgach, bosh vazir etib tayinlangan uning o‘g‘li Ba Ahmad qurilish ishlarini davom ettirib, saroy hududini yanada kengaytiradi. Ba Ahmad vafot etgach, XX asr boshlarida saroy qarovsiz qoladi. O‘z vaqtida Fransiya marshali Liote saroyni ta’mirlab, undan qarorgoh (rezidensiya) sifatida foydalangan.

Keyinchalik muzeyga aylantirilgan Bahiya saroyi bugungi kunda Marokash shahridagi sayyohlar eng ko‘p tashrif buyuradigan turistik obyektlardan biri bo‘lib turibdi.

Riyozlar

Marokash shahri, shuningdek, o‘zining riyozlari bilan ham mashhur. «Riyoz» bir vaqtlar tojirlar uchun boshpana bo‘lgan, bugunga kelib esa milliy mehmonxonalarga aylantirilgan maskanlardir. Tashqi tarafdan qaralganda oddiy ko‘ringan bu uylarning ichkarisi nozik did bilan jihozlangan. Hovli ichiga turfa gul va daraxtlar ekilgani uchun ham bu mehmonxonalar «riyoz» nomini olgan. Avvallari shaharning boylari faqirlarning ko‘ngli o‘ksimasligi uchun o‘z uylarini oddiygina qilib qurishgan ekan. O‘sha qadimgi uylarning ayrimlaridan ham bugun milliy ruhdagi mehmonxonalar sifatida foydalanilmoqda. Aksariyat riyozlarning ayvonidan Atlas tog‘lari manzarasini tomosha qilish, tunda esa yulduzli osmonga boqib, Allohning Yer yuzini qanday ham go‘zal suratda yaratganini, Bani Odamga chiroyli inshootlarni bunyod qilish uchun ilhom berib qo‘yganini tafakkur qilish mumkin.

Xadicha Alisherova